athāto jvarapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
kumāratantrānantaraṃ kāyacikitsārambhaḥ; yataḥ kumāratantrāvasāne
‘apaprajātārogāṃśca cikitseduttarādbhiṣak’ iti vākye uttarādityanena
kāyacikitsitasya sūcitatvāt, athavā kumārāṇāmapi jvarādyutpatau satyāṃ
kāyacikitsitasyopayogitvāt| atra kāyaśabdena doṣadhātumalasaṅghāta ucyate,
tena kāyasthitānāṃ
1
jvarādīnāṃ cikitsā kāyacikitsā, mañcāḥ krośantītivat| anye kāyaśabdena
kāyāgniṃ vadanti, yato'gniṃ
2
vyāpya vai jvarādayo bhavanti| apare duṣṭakāyaḥ kāyaḥ tasya cikitsā
kāyacikitsetyāhuḥ| tasyāmapi kāyacikitsāyāṃ bahuṣūpadraveṣu
rudrakopasambhavatayā jvarasya garīyastvāt pūrvaṃ jvarapratiṣedhārambha
ityāha- athāta ityādi| athaśabdo'nantarārthaḥ| kuto'nantaramityāha- ata iti;
asmāt pūrvādhyāyādityarthaḥ; ataḥśabdo hetau vā, yato'yaṃ jvaro
rudrakopasambhavatayā garīyānato hetorityarthaḥ| pratiṣedhaḥ cikitsā| viḥ
viśeṣe vividhaprakāre ca; āṅ abhivyāptau, ābhimukhye vā; vyākhyāsyāmaḥ
prakarṣeṇa kathayiṣyāmaḥ||1-2||
yenāmṛtamapāṃ madhyāduddhṛtaṃ pūrvajanmani | yato'maratvaṃ
samprāptāstridaśāstridiveśvarāt
||3|| śiṣyāstaṃ devamāsīnaṃ papracchuḥ
suśrutādayaḥ | vraṇasyopadravāḥ proktā vraṇināmapyataḥ param
||4|| samāsād vyāsataścaiva brūhi no
bhiṣajāṃvara |5|
idānīṃ jvarapratiṣedharūpāṃ dhanvantaristutiṃ pratipādayan
jvarapratipādanahetukaṃ dhanvantariṃ guruṃ prati śiṣyāṇāṃ praśnamāha-
yenāmṛtamapāmityādi| yena dhanvantariṇā| apāṃ madhyāt kṣīrārṇavamadhyāt|
uddhṛtam ānītam| pūrvajanmani devatve sati| yato yasmāt| tridaśeśvarāt
dhanvantareḥ| amaratvaṃ samprāptāḥ amṛtadānena; tridaśā devā amṛtaprāptyā
amaratvaṃ samprāptāḥ| taṃ devaṃ dhanvantarināmānam| āsīnam upaviṣṭam|
papracchuḥ pṛṣṭavantaḥ| jejjaṭācāryastu ‘tridaśāstridaśeśvarā’ iti paṭhitvā
yato yasmāt dhanvantarestridaśā devā amṛtaprāptyā amaratvaṃ sampraptāḥ santaḥ
tridaśeśvarāḥ sañjātā iti vyākhyānayanti| atra yenāmṛtamityādiśloke
amṛtāmarayornāma jvarapratiṣedhādau maṅgalārthamuktam| yadyapi prāk suśrutasya
praśnakartṛtvena prādhānyaṃ, tathā'pyatra sarveṣāmanugrahāya praśne'dhikāraḥ|
kiṃ papracchurityāha- vraṇasyopadravā ityādi| vraṇasyopadravā
vedanāvarṇāsrāvādayaḥ| proktā vraṇāsrāvavijñānīyādiṣu| vraṇināmiti vraṇinaḥ
puruṣāḥ, teṣāmupadravā jvarātīsārādayaḥ, tān samāsāt saṅkṣepataḥ, vyāsato
vistārāt; he bhiṣajāṃvara no'smākaṃ brūhi| anye tu vraṇasyopadravā
varṇāsrāvavedanādayaḥ proktāḥ, vraṇināmapi samāsāt proktāḥ; tathā ca-
“visarpaḥ pakṣaghātaśca sirāstambho'patānakaḥ| mohonmādau vraṇarujā
jvarastṛṣṇā hanugrahaḥ|| kāsaśchardiratīsāro hikkā śvāsaḥ savepathuḥ|
ṣoḍaśopadravāḥ proktā vraṇināṃ vraṇacintakaiḥ”- iti; vyāsataścātaḥ paraṃ
brūhīti vyākhyānayanti||3-4||-
upadraveṇa juṣṭasya vraṇaḥ kṛcchreṇa sidhyati
||5|| upadravāstu vraṇinaḥ kṛcchrasādhyāḥ
prakīrtitāḥ | prakṣīṇabalamāṃsasya śeṣadhātuparikṣayāt
||6|| tasmādupadravān kṛtsnān brūhi naḥ
sacikitsitān | sarvakāyacikitsāsu ye dṛṣṭāḥ paramarṣiṇā
||7||
na paraṃ vraṇitopadravāṇāmanabhihitatvāt tān prati praśnaḥ, kiṃ tarhi
sopadravasya kṛcchreṇa vraṇapraśāntiḥ vraṇitopadravāṇāṃ ca
kṛcchrasādhyatvamiti hetudvayena punaḥ śiṣyāṇāṃ praśnamāha- upadraveṇa
juṣṭasyetyādi| upadraveṇa jvarādinā yuktasya puruṣasya; anye tu ‘upadraveṇa
juṣṭastu’ iti vraṇaviśeṣaṇaṃ paṭhanti, tanmate upadraveṇa vraṇavedanādinā
3, juṣṭo vyāptaḥ| kṛcchreṇa kaṣṭena| vraṇina upadravā jvarādikāḥ, visarpādikā
ityanye| kīdṛśasya vraṇina upadravāḥ kṛcchrasādhyāḥ ityāha-
prakṣīṇabalamāṃsasyetyādi| balam utsāhalakṣaṇaṃ, māṃsam upacayalakṣaṇam|
śeṣadhātavo medaḥprabhṛtayaḥ, teṣāṃ parikṣayāt; raktasya tu
māṃsāśrayatvānmāṃsagrahaṇenaiva grahaṇam| tasmāditi
yasmādupadravajuṣṭasyātikṛcchratvaṃ tasmāt kṛtsnān samastānupadravān
sacikitsitān no'smākaṃ brūhīti sambandhaḥ| sarvakāyacikitsāsviti sarvasmin
kāye cikitsā tāsu| ye dṛṣṭā upadravā jvarādayaḥ| paramarṣiṇā dhanvantariṇā|
atra cikitsāśabdena pratikāra ucyate; anye tvatra cikitsāśabdena
cikitsāśāstramabhidhāya mūlatantrāṇāmaupadhenavaurabhrādīnāṃ
cikitsāśāstrāṇāmavarodhaṃ manyante; apare ‘ṣaṭsu kāyacikitsāsu’ iti paṭhanti,
teṣāṃ mate ṣaṭśabdena agniveśabheḍajātūkarṇahārītakṣārapāṇiparāśaraproktāḥ ṣaṭ
cikitsā labhyante; atra pakṣe ‘paramarṣiṇā’ ityatra ‘paramarṣibhiḥ’ iti
pāṭhaḥ||5-7||
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā prābravīdbhiṣajāṃvaraḥ | jvaramādau pravakṣyāmi sa
rogānīkarāṭ smṛtaḥ
||8|| rudrakopāgnisambhūtaḥ
sarvabhūtapratāpanaḥ | taistairnāmabhiranyeṣāṃ sattvānāṃ parikīrtyate
||9||
teṣāmityādi| teṣāṃ śiṣyāṇām| bhiṣajāṃvaro dhanvantariḥ| jvaramādāvityādi| sa
iti jvaraḥ| rogānīkarāḍiti rogasamūhasya rājā| taistairnāmabhiḥ
pākalābhitāpakhorakabhramarakādibhiḥ| anyeṣāṃ sattvānāṃ gajāśvādīnām||8-9||
janmādau nidhane caiva prāyo viśati dehinam
4| ataḥ sarvavikarāṇāmayaṃ rājā prakīrtitaḥ
||10||
idānīmuktameva rogasamūharāṭtvaṃ sahetukaṃ kṛtvā pratipādayati- janmetyādi|
prāyo viśeṣeṇa||10||
ṛte devamanuṣyebhyo nānyo viṣahate tu tam | karmaṇā labhate yasmāddevatvaṃ
mānuṣādapi ||11|| punaścaiva cyutaḥ
svargānmānuṣyamanuvartate | tasmātte devabhāvena sahante mānuṣā jvaram
||12|| śeṣāḥ sarve vipadyante tairyagyonā
jvarārditāḥ |13|
tiryagyonayastena pīḍitā vipadyanta eveti pratipādayituṃ jvaraprabhāvamāha-
ṛte ityādi| ṛte vinā| nānyo viṣahate nānyaḥ soḍhuṃ śaknoti| devāḥ
svatapomāhātmyāt sahante; manuṣyāḥ kathaṃ soḍhuṃ samarthāḥ? ucyate-
karmaṇetyādi; enaṃ pāṭhaṃ kecinna paṭhanti, īdṛśe krame niścayo nāsti
yatsvargāccyuto mānuṣa eva bhavati||11-12||-
svedāvarodhaḥ
5
santāpaḥ sarvāṅgagrahaṇaṃ tathā
||13|| vikārā yugapadyasmin jvaraḥ sa
parikīrtitaḥ |14|
idānīṃ jvarasya svarūpamāha- svedāvarodha ityādi| svedāvarodhaḥ
6
svedānirgamaḥ; etacca prāyikaṃ lakṣaṇaṃ, paittike svedanirgamāt| santāpa iti
santāpayatīti saṃśabdānmānaso'pi tāpo'bhipretaḥ; tathā coktaṃ,- ‘santāpo
dehamānasa’ iti| sarvāṅgagrahaṇaṃ vedanayā| yugapaditi ekakāle| ‘svedāvarodha
7
’ ityatra ‘vegoparodhaḥ’ ityanye paṭhanti; vegoparodho
vātamūtrapurīṣādīnāmanirgamaḥ||13||-
doṣaiḥ pṛthak samastaiśca dvandvairāgantureva ca
||14|| anekakāraṇotpannaḥ smṛtastvaṣṭavidho
jvaraḥ |15|
ataḥ paraṃ hetubhedājjvarasyānekatvamāha- doṣairityādi| pṛthak trayaḥ,
samastairdoṣairekaḥ, dvandvajāstrayaḥ, āganturekaḥ, evamanekakāraṇotpanno'pi
jvaro'ṣṭavidhatvaṃ na tyajati||14||-
doṣāḥ prakupitāḥ sveṣu kāleṣu svaiḥ prakopaṇaiḥ
||15|| vyāpya dehamaśeṣeṇa jvaramāpādayanti
hi | duṣṭāḥ svahetubhirdoṣāḥ prāpyāmāśayamūṣmaṇā
||16|| sahitā rasamāgatya
rasasvedapravāhiṇām | srotasāṃ mārgamāvṛtya mandīkṛtya hutāśanam
||17|| nirasya bahirūṣmāṇaṃ paktisthānācca
kevalam | śarīraṃ samabhivyāpya svakāleṣu jvarāgamam
||18|| janayantyatha vṛddhiṃ vā svavarṇaṃ ca
tvagādiṣu |19|
jvarasya samprāptimāha- doṣāḥ prakupitā ityādi| doṣāḥ prakupitāścayānupūrvyā;
sveṣu kāleṣu prāvṛṭśaradvasanteṣu ahorātrikeṣu ca; etena prākṛto jvara uktaḥ|
svaiḥ prakopaṇairiti balavadvigrahādikrodhādidivāsvāpādibhirvraṇapraśnoktaiḥ|
anena ca vaikṛtaḥ| brahmadevastu sannipātaprakopasya hetūnatra pṛthagāha;
yathā,- “viṣamādhyaśanātyaśanaṃ lakucāmaphalaṃ śiloccaye salilam|
piṇyākamāmamūlakasarṣapaśākaṃ yavaiḥ kṛtā ca surā|| kṛśaśuṣkāmiṣaśākaṃ
yāvakamaśanaṃ ca parvate vāsaḥ| vyāpannāmbusurādadhikandaṃ
piḍakocchritirdehe|| mṛdviṣagarādibhakṣaṇamanārtavaṃ durdinaṃ purovātaḥ|
annaparivartabhūtāveśau pīḍā graharkṣasambhūtā|| anucitabheṣajagandhāghrāṇaṃ
pāpasya karmaṇo'bhyāsaḥ| snehasvedādīnāṃ mithyāyogaḥ purākṛtaṃ karma|| strīṇāṃ
viṣamaprasavo mithyāyogaḥ prasūtānām| snehasvedādīnāṃ rasāyanasyāpi ca
vyāpat|| ete hetava uktāḥ prakopaṇe sannipātasya”- iti| aśeṣeṇa sāmastyena|
āpādayanti janayanti| anye ‘doṣāḥ prakupitā gāḍhamapathyāhārasevanaḥ’ iti
paṭhanti| atra gāḍhaśabdena prakṛtaḥ, apathyāhārasevina ityanena vaikṛtaḥ|
anye jvarasamprāptimanena pāṭhena paṭhanti, tadyathā- duṣṭāḥ
svahetubhirityādi| duṣṭāḥ prakupitāścayādirūpeṇa, sveṣu kāleṣu prākṛtaṃ
jvaraṃ, svahetubhiradyasamprāptiślokavyākhyātairbalavadvigrahādibhirvaikṛtam|
ūṣmaṇā vahnayūṣmaṇā sahitā dhātūṣmaṇā doṣoṣmaṇā vā sahitā doṣā rasaṃ
hṛdayasthamāgatya, hutāśanaṃ jaṭharāgniṃ mandīkṛtya, ūṣmāṇamagnereva,
paktisthānāt agnisthānāt, bahiḥ nirasya nikṣipya, kevalaṃ sarvaṃ, svakāleṣu
ārtaveṣu ahorātrikeṣu ca jvarāgamaṃ janayanti, athavā vṛddhimāgatasya;
svavarṇaṃ nakhatvaṅnayanādiṣu janayanti||15-18||-
mithyātiyuktairapi ca snehādyaiḥ karmabhirnṛṇām
||19|| vividhādabhighātācca rogotthānāt
prapākataḥ | śramāt kṣayādajīrṇācca viṣātsātmyartuparyayāt
||20|| oṣadhīpuṣpagandhācca
śokānnakṣatrapīḍayā
8| abhicārābhiśāpābhyāṃ manobhūtābhiśaṅkayā
||21|| strīṇāmapaprajātānāṃ prajātānāṃ
tathā'hitaiḥ | stanyāvataraṇe caiva jvaro doṣaiḥ pravartate
||22||
na kevalamevaṃ svaprakopaṇairvraṇapraśnoktaiḥ prakupitā doṣā jvaramāpādayanti,
api tu te'nyairapi kāraṇairityata āha- mithyātiyuktairityādi| mithyātiyuktaiḥ
ayathāvidhiyuktairatiyuktaiśca| snehādyaiḥ snehasvedavamanavirecanādikaiḥ|
nṛṇāṃ jvaro doṣaiḥ pravartate iti sambandhaḥ; ‘pravartata’ ityatra
‘prakupyati’ iti kecit| vividhādabhighātāt śastraloṣṭrakāṣṭhādiprahārāt|
rogotthānāt rogā vidradhyādayasteṣāmutthānāt| śramāt ativyāyāmāt|
prapākasteṣāmeva| āmāt ajīrṇāt| kṣayāt rājayakṣmaṇaḥ| sātmyartuparyayāt
sātmyaviparyayādṛtuviparyayācca| oṣadhīśabdasyādau viṣaśabdo lupto draṣṭavyaḥ,
tena viṣauṣadhīpuṣpagandhāt| nakṣatraṃ janmanakṣatraṃ, tasya pīḍā tathā
krūragrahāṇāṃ bādhā tayā| abhicāro yantramantrādyabhipīḍanam, abhiśāpo
dvijagurusiddhānāmabhiśapanaṃ, tābhyām| manobhūtābhyāmabhiśaṅkāśabdaḥ
sambadhyate, abhiśaṅkā śabdena abhiṣaṅgatvaṃ kathyate; tena mano'bhiṣaṅgeṇa
kāmādyabhiṣaṅgeṇetyarthaḥ, bhūtaśabdena devādigrahā ucyante, tena
devādigrahābhiṣaṅgeṇetyarthaḥ| apaprajātānām asamyakprasūtānāṃ, prajātānāṃ
samyakprasūtānām, ahitaiḥ kṛtvā| stanyasya kṣīrasya, avataraṇe
prathamamunmukhībhavane||19-22||
tairvegavadbhirbahudhā samudbhrāntairvimārgagaiḥ |
vikṣipyamāṇo'ntaragnirbhavatyāśu bahiścaraḥ
||23|| ruṇaddhi cāpyapāndhātuṃ
yasmāttasmājjvarāturaḥ | bhavatyatyuṣṇagātraśca jvaritastena
9
cocyate ||24||
evaṃ jvarahetūnudāhṛtya yathoṣṇagātratvāṃ syāttathā darśayati-
tairvegavadbhirbahudhetyādi| taiḥ doṣaiḥ| vegavadbhiḥ prasaraṇaśīlaiḥ|
samudbhrāntaiḥ itaścetaśca vikṣiptaiḥ| vimārgagaiḥ tiryaggataiḥ| vikṣipyamāṇaḥ
preryamāṇaḥ| antaragnirbahiścaro bhavati ‘romakūpaiḥ’ iti śeṣaḥ| apāndhātuṃ
svedaṃ, ruṇaddhi| sa eva bahirniḥsṛto'ntaragniryasmādapāndhātuṃ ruṇaddhi
tasmādatyuṣṇasarvāṅgo bhavati, yato'tyuṣṇa sarvāṅgaḥ syāttena kāraṇena jvarita
ityucyate| anye tu ‘jvaritastena cocyate’ ityatra ‘na ca svidyati sarvaśaḥ’
iti paṭhanti (vyākhyānayanti
10
ca sarvatra na svidyati, ca kvacit svidyatītyarthaḥ)||23-24||
śramo'ratirvivarṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ | icchādveṣau muhuścāpi
śītavātātapādiṣu ||25|| jṛmbhā'ṅgamardo
gurutā romaharṣo'rucistamaḥ | apraharṣaśca śītaṃ ca bhavatyutpatsyati jvare
||26|| sāmānyato, viśeṣāttu jṛmbhā'tyarthaṃ
samīraṇāt | pittānnayanayordāhaḥ, kaphānnānnābhinandanam
||27|| sarvaliṅgasamavāyaḥ
sarvadoṣaprakopaje | dvayordvayostu rūpeṇa saṃsṛṣṭaṃ dvandvajaṃ viduḥ
||28||
idānīṃ pūrvarūpamāha- śrama ityādi| aratiḥ śayanāsanādau sarvatrāpi
sukhābhāvaḥ| nayanaplavo nayanayoraśrupūrṇatā|
ātapādiṣvityādiśabdagrahaṇācchayyāsanagrahaṇam| tamaḥ andhakāradarśanam|
apraharṣa ānandābhāvaḥ| utpatsyati bhāvini jvare| sāmānyataḥ sarvasminneva
jvare| pratyekadoṣajajvare pūrvarūpamāha- viśeṣāttu jṛmbhā'tyarthamityādi| na
annābhinandanam annānabhilāṣaḥ||25-28||
vepathurviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇam | nidrānāśaḥ kṣutaḥ stambho
gātrāṇāṃ raukṣyameva ca
||29|| śirohṛdgātrarugvaktravairasyaṃ
baddhaviṭkatā | jṛmbhā''dhmānaṃ tathā śūlaṃ bhavatyanilaje jvare
||30||
vātādijatvena jvarasya lakṣaṇānyāha- vepathurityādi| vepathuḥ kampaḥ| viṣamo
11
vega iti kadācidatiśayitaḥ kadācinmandaśca vegaḥ| kṣutaḥ stambhaḥ kṣut chikkā
tasyāḥ stambho'nirgamanaṃ; ‘kṣuta’ ityatra anye ‘kṣava’ iti paṭhanti; tanmate
12
kṣavaḥ chikkā, stambho gātrasya| nanu, vātajvaramokṣe'pi chikkā syāt, tat
kathaṃ jvarāgamamokṣayorjñānam? ucyate-
aparavepathvādivātajvaralakṣaṇānāmabhāvājjvaramokṣo boddhavyaḥ| raukṣyameva
ceti gātrāṇāṃ (rūkṣagrahaṇenaiva
13
kṛṣṇāruṇavarṇayuktamiti jñeyaṃ); cakārāt kṛṣṇaviṇmūtratvaṃ samuccīyate; anye
tu ‘gātrāṇāṃ raukṣyameva ca’ ityatra ‘śyāvāṅgamalanetratā’ iti paṭhanti|
śirasaḥ pṛthagupādānamatyarthaṃ śirorugbhavatīti jñāpanārtham; anyathā
gātrarugityanenaiva tatprāpteḥ| ‘jṛmbhādhmāne bhramaḥ śūlaṃ’ ityanye
paṭhanti||29-30||
vegastīkṣṇo'tisāraśca nidrālpatvaṃ tathā vamiḥ | kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṃ pākaḥ
svedaśca jāyate ||31|| pralāpaḥ kaṭutā
vaktre mūrcchā dāho madastṛṣā | pītaviṇmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca
||32||
vega ityādi| ‘pralāpaḥ kaṭutā vaktre’ ityatra ‘pralāpastiktavaktratvaṃ’ iti
kecit paṭhanti| madaḥ pūgaphaleneva mattatā||31-32||
gauravaṃ śītamutkleśo romaharṣo'tinidratā | srotorodho rugalpatvaṃ
14
praseko madhurāsyatā ||33|| nātyuṣṇagātratā
chardiraṅgasādo'vipākatā | pratiśyāyo'ruciḥ kāsaḥ kaphaje'kṣṇośca
15
śuklatā ||34||
gauravamityādi| gauravaṃ gātrāṇāṃ, utkleśaḥ śleṣmaniṣṭhīvanaṃ, praseko
lālāsrāvaḥ, aṅgasādaḥ aṅgaglāniḥ| anye tvevaṃ paṭhanti- ‘staimityaṃ stimito
vega ālasyaṃ madhurāsyatā| śuklamūtrapurīṣatvaṃ stambhastṛptirathāpi ca||
gauravaṃ śītamutkleśo romaharṣo'tinidratā| pratiśyāyo'ruciḥ kāsaḥ
kaphaje'kṣṇośca śuklatā’ iti| staimityaṃ niścalatvaṃ jvaritasya, vego'pi
stimitaḥ satatasthito niścalaḥ, anye tu stimito vego manda udgamaḥ||33-34||
nidrānāśo bhramaḥ śvāsastandrā suptāṅgatā'ruciḥ | tṛṣṇā moho madaḥ stambho
dāhaḥ śītaṃ hṛdi vyathā ||35|| paktiścireṇa
doṣāṇāmunmādaḥ śyāvadantatā | rasanā paruṣā kṛṣṇā sandhimūrdhāsthijā rujaḥ
||36|| nirbhugne kaluṣe netre karṇau
śabdaruganvitau | pralāpaḥ srotasāṃ pākaḥ kūjanaṃ cetanācyutiḥ
||37|| svedamūtrapurīṣāṇāmalpaśaḥ sucirāt
srutiḥ |38|
ekaikadoṣajaṃ jvaramabhidhāya sānnipātikamāha- nidrānāśa ityādi|
bhramaścakrārūḍhasyeva bhramaṇam| tandrālakṣaṇamucyate
“indriyārtheṣvasaṃvittirgauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ| nidrārtasyeva yasyehā tasya
tandrāṃ vinirdiśet”- iti| suptāṅgatā gātrāṇāṃ sparśājñatā, moho'tra mūrcchā,
madaḥ pūgaphaleneva mattatā, stambhaḥ stabdhatā| unmādo mānaso vikāraḥ| rasanā
jihvā, paruṣā karkaśā| sandhimūrdhāsthijā ruja iti sandhirujā mūrdharujā
asthirujā ca; anye sandhyādisthāne ‘loṭhanaṃ śiraso rujā’ iti paṭhanti,
loṭhanaṃ śiraso vidhūnanam| nirbhugne kuṭile, kaluṣe maline
16| śabdaruganvitau śabdānvitau ruganvitau ca karṇau bhavataḥ| pralāpaḥ
asambaddhabhāṣaṇam| srotasāṃ mukhanāsādirandhrāṇām| kūjanam
avyaktaśabdotthānaṃ kaṇṭhe| cetanācyutiḥ cittanāśaḥ| alpaśaḥ sucirāt srutiriti
alpamalpaṃ kṛtvā cirakālena niḥsaratītyarthaḥ||35-37||-
sarvaje sarvaliṅgāni... |38|
nidrānāśa ityādipāṭhena vikṛtiviṣamasamavetasya sannipātasya lakṣaṇamabhidhāya
prakṛtisamasamavetasya lakṣaṇamāha- sarvaje ityādi| sarvadoṣaje sarvaliṅgāni
pratyekavātādijvaroktalakṣaṇāni|38|-
...viśeṣaṃ cātra me śṛṇu
||38|| nātyuṣṇaśīto'lpasañjño bhrāntaprekṣī
hatasvaraḥ | kharajihvaḥ śuṣkakaṇṭhaḥ svedaviṇmūtravarjitaḥ
||39|| sāsro nirbhugnahṛdayo
17
bhaktadveṣī hataprabhaḥ | śvasannipatitaḥ śete pralāpopadravāyutaḥ
||40||
tamabhinyāsamityāhurhataujasamathāpare |41|
idānīmabhinyāsādisañjñābhiḥ
18
sannipātabhedamāha- viśeṣamityādi| viśeṣaṃ bhedam| atra sannipātajvare|
nātyuṣṇaśītaḥ sādhāraṇāṅgasparśaḥ| bhrāntaprekṣī sarvapadārthāyathārthadarśī|
sāsraḥ aśrupūrṇanetraḥ| nirbhugnahṛdayaḥ kuṭilahṛdayaḥ| śvasan śvāsaṃ kurvan|
nipatita iva śete, etena vikalāṅga uktaḥ| pralāpa evopadravastena
āyuto'tyarthayuktaḥ| taṃ sannipātabhedam||38-40||-
sannipātajvaraṃ kṛcchramasādhyamapare viduḥ
||41||
matabhedena sannipātajvarasya kṛcchrasādhyatvamasādhyatvaṃ cocyate-
sannipātajvaramityādi| asamastalakṣaṇatve kṛcchrasādhyatvaṃ, samastalakṣaṇatve
vibaddhadoṣatve'gnau ca naṣṭe satyasādhyatvam||41||
nidropetamabhinyāsaṃ kṣīṇamenaṃ hataujasam | sannyastagātraṃ sannyāsaṃ
vidyātsarvātmake jvare ||42||
abhinyāsasya bhedamāha- nidretyādi| tameva nidropetamabhinyāsaṃ vidyāt, enaṃ
kṣīṇaṃ santaṃ hataujasaṃ vidyāt, tameva ca sannyastagātraṃ sannyāsamiti|
kecidamumabhinyāsapratipādakaṃ vākyaṃ na paṭhanti|
nidropetamabhinyāsamityādipāṭhasyāgre ‘pralimpanniva gātrāṇi parvaṇāṃ
19
gauraveṇa ca’ ityādinā ‘mandajvarapralāpastu saśītaḥ syātpralepakaḥ’
ityantenāparatantroktapāṭhena pralepakalakṣaṇaṃ kecit paṭhanti, tacca na
paṭhanīyaṃ; ‘tathā pralepako jñeya’ ityādipāṭhena svatantre tasya paṭhitatvāt|
‘nityaṃ mandajvara’ ityādinā kṣārapāṇiproktaṃ vātabalāsakalakṣaṇamapare
paṭhanti, tadapi na paṭhanīyaṃ, ‘pralepakaṃ vātabalāsakaṃ ca’ ityanena
tasyokteḥ| nityaṃ mandajvara ityādipāṭhasyāgre'nye
tṛṇapuṣpakalakṣaṇamadhīyante- “puṣpebhyo gandharajasī tejasvibhyo yadā'nilaḥ|
upādāya manuṣyasya prāṇāpānau niyacchati|| saukṣmyādanusṛto dhātūn marmāṇyapi
ca tejasā| karma citaṃ balaṃ jñānaṃ tadā'syābhyeti mārutaḥ|| karmādiṣu
niruddheṣu svapitīti suhṛjjanaḥ| manyate hatacittatvādojasyuparate sati||
tasyāditaḥ śirorogaḥ sasañjñasyeva jāyate| vigandhaṃ ca sugandhaṃ ca
dṛṣṭvā'kasmāt sa mūrcchati|| tṛṇapuṣpakamityevaṃ jvaraṃ vidyādvicakṣaṇaḥ”-
iti; taccauṣadhīgandhaje jvare tathaupatyake cāntarbhūtatvānnādhyeyamiti||42||
ojo visraṃsate yasya pittānilasamucchrayāt | sa gātrastambhaśītābhyāṃ
śayanepsuracetanaḥ
20||43|| api jāgrat svapan jantustandrāluśca
pralāpavān | saṃhṛṣṭaromā srastāṅgo mandasantāpavedanaḥ
||44|| ojonirodhajaṃ tasya jānīyāt kuśalo
bhiṣak |45|
kecidatra hataujasalakṣaṇaṃ paṭhanti; yathā- ojo visraṃsate yasyetyādi| sa
jvarī gātrastambhaśītābhyāṃ kṛtvā śayanepsuḥ svapitumicchuḥ jāgradavasthāyāṃ
svapnāvasthāyāṃ ca cetanārahito bhavati, tasya sannipātina
etadgātrastambhādikamojonirodhajaṃ lakṣaṇaṃ jānīyāt| yadyapi tantrāntare
sannipātabhedāstrayodaśa proktāḥ, tathā'pi doṣotkarṣāpakarṣatāratamyena
dhātvāvaraṇabhedena ca sannipātabhedānāmānantyānneha pradarśitāḥ||43-44||-
saptame divase prāpte daśame dvādaśe'pi vā
||45|| punarghorataro bhūtvā praśamaṃ yāti
hanti vā |46|
sannipātajvarasya mokṣavadhayoravadhimāha- saptame divase prāpte ityādi|
śīghramadhyamandaśaktitvādvātādīnāṃ saptame dine vātādhikaḥ sannipātajvaraḥ,
daśame dine pittādhikaḥ, dvādaśe dine śleṣmadhiko vimuñcati malapākāt, hanti
ca dhātupākāt; yadi hi tasya dīrghajīvanaṃ(ne) karmāsti tadā malapāko bhavati,
anyathā dhātupākaḥ| anye tu saptāhe'bhinyāso, daśāhe hataujāḥ, dvādaśāhe
sannyāsaḥ, malapākāt praśamaṃ yāti dhātupākāddhantīti manyante| dhātupākāsya
lakṣaṇamāha- “sambādhyamāno hṛdi nābhideśe gātreṣu vā pākarujojjhiteṣu|
pakveṣvivācaiti rujaṃ jvarārtaḥ sa dhātupākī kathito bhiṣagbhiḥ”- iti|
śakunairariṣṭairvā maraṇakārī dhātupākī(ko) jñeya iti vṛddhāḥ| ‘dvādaśe'pi vā’
ityatrāpiśabdādbhālukiproktaḥ sannipātajvarasya mokṣavadhayoravadhiḥ prāpyate|
tena “saptamī dviguṇā yā tu navamyekādaśī tathā| eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca
vadhāya ca” iti labdham| punarghoratara iti punaḥśabdāt pūrvaṃ ghora āsīt
tataḥ punarghoratara iti labhyate||45||-
dvidoṣocchrāyaliṅgāstu dvandvajāstrividhāḥ smṛtāḥ
||46||
idānīṃ prakṛtisamavetāstrividhā dvandvajajvarā ucyante- dvidoṣocchrāyaliṅgā
ityādi| dvidoṣocchrāyetyucchrāyagrahaṇaṃ dvayordoṣayoḥ
svakāraṇocchritatvajñāpanārthaṃ trividhatvamatra
samavṛddhadvidoṣajāpekṣayeti||46||
tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujā | kaṇṭhāsyadaśoṣo vamathū
romaharṣo'rucistathā ||47|| parvabhedaśca
jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ |48|
idānīṃ vikṛtiviṣamasamavetān dvandvajajvarānāha- tṛṣṇetyādi| kaṇṭhāsyaśoṣaḥ
kaṇṭhaśoṣo mukhaśoṣaśca| vamathuḥ chardiḥ| yato'yaṃ vikṛtiviṣamasamavetaḥ ato
vātapaittike jvare romaharṣārucyorabhidhānaṃ, kaphapaittike
tandrābhidhānam||47||-
staimityaṃ parvaṇāṃ bhedo nidrā gauravameva ca
||48|| śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ
svedapravartanam | santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ
||49||
staimityaṃ niścalatvaṃ jvaritasya, parvaṇāṃ bhedo granthisphuṭanaṃ, śirograhaḥ
śiro gṛhītamiva manyate, pratiśyāyo nāsāsrāvaḥ||48-49||
liptātiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso'rucistṛṣā | muhurdāho muhuḥ śītaṃ
śleṣmapittajvarākṛtiḥ
||50||
(jṛmbhādhmānamadotkampaparvabhedaparikṣayāḥ| tṛṭpralāpābhitāpāḥ syurjvare
mārutapaittike
||1|| śūlakāsakaphotkleśaśītavepathupīnasāḥ|
gauravāruciviṣṭambhā vātaśleṣmasamudbhave||2||
śītadāhārucistambhasvedamohamadabhramāḥ| kāsāṅgasādahṛllāsā bhavanti
kaphapaittike||3||) |
liptetyādi| liptāsyatā tiktāsyatā ca| jejjaṭācāryastu
dvandvajajvarapāṭhamekameva paṭhati- jṛmbhetyādinā| ayaṃ vā paṭhanīyaḥ pūrvo
vā, na tu dvayam||50||
kṛśānāṃ
21
jvaramuktānāṃ mithyāhāravihāriṇām | doṣaḥ svalpo'pi saṃvṛddho
dehināmanileritaḥ
||51|| satatānyedyuṣkatryākhyacāturthān
sapralepakān | kaphasthānavibhāgena yathāsaṅkhyaṃ karoti hi
||52||
santatajvaramabhidhāyedānīṃ viṣamajvarān satatādīnāha- kṛśānāmityādi| kṛśānāṃ
mithyāhāravihāriṇāṃ jvaramuktānāṃ ca mithyāhāravihāriṇāṃ doṣaḥ svalpo'pi
‘apathyaiḥ kṛta’ iti śeṣaḥ, punarmithyāhāravihārābhyāmabhisaṃvṛddho
vātapreritaḥ san satatādīn yathāsaṅkhyaṃ kaphasthānavibhāgena karotīti
sambandhaḥ| kaphasthānāni āmāśayoraḥkaṇṭhaśiraḥsandhayo yathāsaṅkhyaṃ
kathyante| tatra āmāśayasthaḥ satataṃ karoti, sa ca pratidinaṃ
kāladvayānuvartanāt kiñcinnyūnaḥ
22, uraḥstho anyedyuṣkaṃ, kaṇṭhasthaḥ tṛtīyakaṃ, śirasthaḥ caturthakaṃ,
sandhisthaḥ pralepakaṃ, sarveṣu kaphasthāneṣu vyavasthito doṣaḥ santataṃ
karotīti jñātavyam| doṣaśabdo'tra pṛthagdvandvasamastarūpo vātādirgrāhyaḥ|
anileritatvaṃ ca vātasyāpi sthitasya bāhyahetupracurībhūtenāpareṇa vātena
sambhavati||51-52||
ahorātrādahorātrāt sthānāt sthānaṃ prapadyate | tataścāmāśayaṃ prāpya doṣaḥ
23
kuryājjvaraṃ nṛṇām ||53||
yathā uraādisthito doṣo'nyedyuṣkādīn karoti tathā''ha- ahorātrādityādi|
ahorātrāduraḥstho doṣa āmāśayaṃ prāpya anyedyuṣkaṃ karoti anyasmin divase,
kaṇṭhasthito dvābhyāmahorātrābhyāṃ tṛtīyakaṃ tṛtīyadivase, śiraḥsthitaḥ
sthānatrayamatikramya caturthakaṃ caturthadivase, sandhiṣu sthito nityameva
pralepakaṃ karoti, sa ca rājayakṣmiṇāmeva||53||
tathā pralepako jñeyaḥ
24
śoṣiṇāṃ prāṇanāśanaḥ | duścikitsyatamo mandaḥ sukaṣṭo dhātuśoṣakṛt
||54||
pralepakalakṣaṇamāha- tathā pralepako jñeya ityādi| duścikitsyatama iti
hetubhāvena sannipātātmakatvāt| mando mandavegaḥ| sukaṣṭa iti hetuphalabhāvena
māraṇātmakatvāt||54||
kaphasthāneṣu vā doṣastiṣṭhan dvitricaturṣu vā | viparyayākhyān kurute viṣamān
kṛcchrasādhanān ||55||
viṣamajvarānabhidhāya tadviparyayajvarānāha- kaphasthāneṣvityādi|
kaphasthānayordvayoruraāmāśayayostiṣṭhan doṣo'nyedyuṣkaviparyayaṃ karoti;
kastadviparyayaḥ? ahorātre pūrvāhṇādīnāmekakālaṃ muktvā samastāhorātraṃ
bhavatīti
25| evaṃ triṣu kaphasthāneṣu kaṇṭhoraāmāśayeṣu tiṣṭhan doṣastṛtīyakaviparyayaṃ
karoti, yastṛtīyadine vimuñcati| caturṣu kaphasthāneṣu śiraḥkaṇṭhoraāmāśayeṣu
tiṣṭhan doṣaścaturthakaviparyayaṃ karoti, sa caturthe'hni muñcatīti| satatasya
tu viparyayo na bhavati, ekasminneva kaphasthāne sthitena doṣeṇa tatkaraṇād
vyādhisvabhāvādvā| kaphasthāneṣu vā doṣa ityatra doṣaśabdaḥ
pṛthagdvandvasamastadoṣapratipādakaḥ|| 55||
paro hetuḥ svabhāvo vā viṣame kaiścidīritaḥ | āgantuścānubandho hi prāyaśo
viṣamajvare ||56||
viṣamajvarāṇāṃ niyataikakālāgamane ekīyamatena hetumāha- para ityādi| paro
bhūtādiḥ, hetuḥ kāraṇaṃ, svabhāvo veti viṣamajvare heturityarthaḥ| anye tu
viṣamajvare svabhāvo vā para utkṛṣṭo hetuḥ kaiścidācāryairīrita iti
vyākhyānayanti| viṣamajvare bhūtādirheturuktastasya samarthanamāha-
āganturityādi| prāyaśo bāhulyena, āgantuḥ bhūtādiḥ, anubandhaḥ kāraṇaṃ, hīti
yasmādarthe||56||
vātādhikatvāt pravadanti tajjñāstṛtīyakaṃ cāpi caturthakaṃ ca | aupatyake
madyasamudbhave ca hetuṃ jvare pittakṛtaṃ vadanti
||57|| pralepakaṃ vātabalāsakaṃ ca
kaphādhikatvena vadanti tajjñāḥ | mūrcchānubandhā viṣamajvarā ye prāyeṇa te
dvandvasamutthitāstu ||58||
idānīmuktānāmanyeṣāṃ cārambhakadoṣakathanāyāha- vātetyādi| yadyapi tantrāntare
‘kaphapittāttrikagrāhī’ ityādinā tṛtīyacaturthakayordvandvadoṣasamudbhavatvaṃ
pratipāditaṃ, tathā'pi
26
svatantre pittaśleṣmaliṅgatve'pi tayorvātādhikatvaṃ jñeyam| aupatyake
parvatāsannabhūmisamudbhave jvare| pittakṛtamiti tatra
aupatyakamadyasamudbhavayoḥ pittaṃ kāraṇaṃ hetuṃ vadanti; tatra aupatyake
jvare parvatāsannabhūmisthitānāṃ tīkṣṇoṣṇavīryāṇamugragandhānāmauṣadhīnāṃ
pittakāritvaṃ, madyasamudbhave tu madyameva pittakārī hetuḥ| anye tu
‘aupatyapānātyayasamprabhūte hetuṃ jvare pittamudāharanti’ iti paṭhanti|
pralepake yadyapi vāyureva prerayitā, tathā'pi sandhīnāṃ
śleṣmasthānatvācchleṣmotkaṭo'yaṃ, anyaśastropapannāścarthāstadvidyebhya eva
jñātavyā iti pramāṇāttantrāntarādvā vātabalāsako jñeyaḥ| tathā ca- “nityaṃ
mandajvaro rūkṣaḥ śūnaḥ kṛcchreṇa sidhyati| stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭho naro
vātabalāsakī
27
”- iti| mūrcchānubandhā ityādi| mūrcchānubandhāḥ satatamūrcchā ye
viṣamajvarāste prāyeṇa dvandvasamucchritāḥ; evaṃvidhāste viṣamā duścikitsyāśca
bhavanti| ‘muñcānubandhā’ ityeke paṭhanti; tatra muñcanti anubadhnanti ye te
muñcānubandhāḥ satatakādayaḥ saviparyayāḥ| kecit ‘muktvā'nubandhān’ iti
paṭhanti; tatra, anubandhān anubandhajvarāneva viṣamān muktvā ye'nye
viṣamajvarāste dvandvasamutthitā iti| anye tu vyākhyānayanti-
anubandhānupadravajvarānmuktvā ye'nye maulāḥ satatakādayo
viṣamajvaratvenābhimatāste prāyeṇa dvandvasamutthitāḥ; prāyograhaṇāt
pṛthaksamastaiśca janyante iti||57-58||
tvaksthau śleṣmānilau śītamādau janayato jvare | tayoḥ praśāntayoḥ
28
pittamante dāhaṃ karoti ca ||59|| karotyādau
tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāhamatīva ca | praśānte kurutastasmiṃśchītamante ca
tāvapi ||60|| dvāvetau dāhaśītādī jvarau
saṃsargajau smṛtau | dāhapūrvastayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyaśca sa smṛtaḥ
||61||
ataḥ paraṃ satatādīnāṃ śītadāhapūrvatvena dvaividhyamāha- tvaksthāvityādi|
tayoḥ śleṣmānilayoḥ, praśāntayoḥ svakālāpagamāt pratyanīkaprāptyā vā| ante
dāhaṃ karoti cetyatra cakārāt mohamūrcchādayaḥ| tasmin pitte| tāvapi
śleṣmānilau; apiśabdāt vamathutandrādayaḥ| yadyapyetau jvarau doṣatrayajau
tathā'pyatra doṣadvayoktyā saṃsargajāvityuktaṃ,
ekakāryakaratvātkaphavātayorekena vyapadeśādvetyanye| dvayoḥ
dāhapūrvaśītapūrvakayoḥ| kaṣṭaḥ kṛcchrasādhya iti
viśeṣaṇadvayopādānādatyarthaṃ duḥsādhyatvaṃ darśitaṃ;
dāhapūrvo'tyantakaṣṭasādhyaḥ, śītapūrvaḥ sukhasādhya iti kutaḥ?
rogaśakteracintyatvāt||59-61||
prasaktaścābhighātotthaścetanāprabhavastu
29
yaḥ |62|
abhighātakāmādijayorapyatyantakaṣṭatvaṃ darśayannāha- prasakta ityādi|
prasaktaḥ prakarṣeṇa saṅgī, etaccābhighātotthacetanāprabhavajvarayorviśeṣaṇam|
abhighātotthaḥ kāṣṭhaloṣṭādyabhighātajaḥ| cetanāprabhavaḥ kāmādijaḥ|62|-
rātryahnoḥ ṣaṭsu kāleṣu kīrtiteṣu yathā purā
||62|| prasahya viṣamo'bhyeti mānavaṃ
bahudhā jvaraḥ |63|
idānīṃ satatādīnāṃ svakāleṣūdgamaṃ darśayati- rātryahnorityādi| ṣaṭsu kāleṣu
pūrvāhṇamadhyāhnāparāhṇapradoṣārdharātrapratyūṣeṣu, kīrtiteṣu kathiteṣu, yathā
purā yena prakāreṇa pūrvaṃ vraṇapraśnādhyāye| tatra pūrvāhṇapradoṣayoḥ
kaphasya, madhyāhnārdharātrayoḥ pittasya, aparāhṇapratyūṣayorvātasya prakopa
iti; evaṃ pūrvoktakathiteṣu svasvadoṣaprakopakāleṣu prasahya haṭhādviṣamo
jvaro'bhyeti abhi samantato vyāpya mānavamāgacchati| bahudheti ahorātre
kāladvayaṃ, ekakālaṃ, ekadinānantaraṃ, dvidinānantaraṃ; anye tu
vyākhyānayanti- bahudhā kadācicchītaḥ, kadāciduṣṇaḥ, kadāciddhastapādayoḥ,
kadācidaṃsādyavayaveṣu, niyatakālaṃ, cirakālamalpakālaṃ ceti| etena
viṣamajvarāṇāmānantyamuktam||62||-
sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācidvimuñcati
||63|| glānigauravakārśyebhyaḥ
30
sa yasmānna pramucyate | vege tu samatikrānte gato'yamiti lakṣyate
||64||
viṣamajvarāṇāmupaśāntavegānāmapi dehāvasthānaṃ darśayati- sa cāpītyādi| viṣamo
viṣamajvaraḥ| samāhāratvena kārśyāditi siddhe yat kārśyebhya iti bahuvacanaṃ
tena lakṣaṇāntaramapi gṛhyate| tathā ca- “śiraso gauravaṃ glānirnātiśraddhā ca
bhojane| mādhuryamatha vairasyaṃ tiktatvamathavā punaḥ| vaktrasya jāyate
yasmāt pravege'pi gate sati| tasmāttu niyato līnaḥ śarīre viṣamajvaraḥ”-
iti||63-64||
dhātvantarastho līnatvānna saukṣmyādupalabhyate | alpadoṣendhanaḥ kṣīṇaḥ
kṣīṇendhana ivānalaḥ ||65||
yadi vegāpagame'pi na vimucyate tarhi kimiti nopalabhyata ityāha-
dhātvantarastho līnatvādityādi| ekasmāddhātoranyo dhātuḥ dhātvantaraṃ
tatrasthaḥ, anye tu dhātvantaraśabdena sapta kalāḥ kathayanti|
līnatvādekadeśasthitatvāt| sūkṣmatvāt aṇutvāt| alpadoṣetyādi alpadoṣa iva
indhanatvena kṣīṇo'lpībhūto jvaraḥ; ‘alpadoṣā eva indhanaṃ yasya sa
alpadoṣendhanaḥ’ ityanye||65||
doṣo'lpo'hitasambhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ | dhātumanyatamaṃ prāpya karoti
viṣamajvaram ||66||
idānīṃ bhojabhālukipuṣkalāvataprabhṛtīnāṃ śalyatantravidāṃ matena
viṣamajvarotpattimabhidhāya kāyacikitsāvidāmagniveśādīnāṃ matena
dhātusthānairdoṣairviṣamajvarāṇāmutpattiṃ darśayati- doṣa ityādi|
ahitasambhūtaḥ apathyādvṛddhiṃ gataḥ| jvarotsṛṣṭasya jvaramuktasya, vāśabdena
kṛśasyeti samuccīyate| kṛśānāmityādinā kaphasthānavibhāgena prāk satatādayo
darśitāḥ, atra tu dhātvantaragatabhedeneti na punaruktatā||66||
satataṃ
31
rasaraktasthaḥ so'nyedyuḥ piśitāśritaḥ | medogatastṛtīye'hni tvasthimajjagataḥ
punaḥ ||67|| kuryāccāturthakaṃ ghoramantakaṃ
rogasaṅkaram |68|
idānīṃ rasādīnāṃ dhātūnāṃ madhye yaṃ yaṃ dhātumāśritya yaṃ yaṃ doṣo yaṃ yaṃ
viṣamajvaramārabhate taṃ taṃ darśayannāha- satataṃ rasaraktastha ityādi|
rasaraktastho doṣaḥ satataṃ jvaraṃ karoti, ye'pi ‘doṣo raktāśrayaḥ prāyaḥ
karoti satatajvaraṃ’ iti paṭhanti tairapi prāyograhaṇādraso'ṅgīkartavyaḥ, yato
rasamādāya doṣā jvaramāpādayanti| anye tu satatamityatraiva santatamiti
paṭhanti, tatra santatamityetasyāgre satatamiti śabdo lupto jñeyaḥ; tena
rasasthaḥ santataṃ, raktasthaḥ satatamiti vyākhyānayanti| kecittu
satataparyāyaṃ santataṃ manyante| santatajvarasya viṣamajvaratvaṃ nāsti,
tatsannidhau pāṭhāntareṇa vyākhyānāntareṇa ca yadgrahaṇaṃ tat santatāpekṣayā
satatādīnāṃ viṣamatvād viṣamatvapratipādanārthaṃ; anyathā kimapekṣyaiṣāṃ
viṣamatvaṃ bhavet| sa doṣaḥ piśitāśrito'nyedyuṣkaṃ kuryāditi sambandhaḥ|
medogato doṣastṛtīye'hni kuryāt tṛtīyakaṃ jvaramiti boddhavyam| ghoraṃ
kaṣṭakāriṇam| antakaṃ yamasadṛśaṃ, māraṇātmakatvācciraṃ kleśanatvācca
32||67||-
kecidbhūtābhiṣaṅgotthaṃ bruvate viṣamajvaram
||68||
idānīṃ dhātvantarasthadoṣārabdhatve'pi satatakādāvekīyamatena bhūtābhiṣaṅgaṃ
hetumāha- kecidityādi| bhūtābhiṣaṅgo grahāveśaḥ| pūrvaṃ doṣaprastāve
doṣotthitā eva paraṃ viṣamajvarā bhūtādijā api bhavantīti pratipādanārthaṃ
‘paro hetuḥ svabhāvo vā’ ityādi paṭhitaṃ; iha tu dhātvāśritaprakaraṇatvāditi
na paunaruktyam||68||
saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā dvādaśāhamathāpi vā | santatyā yo'visargī syātsantataḥ
sa nigadyate ||69||
sannipātārabdhasya santatajvarasya ‘saptame divase prāpte’ ityādinā
mokṣavadhayoravadhimabhidhāyedānīmekadoṣajadvidoṣajasya
visargakālāvadhidvāreṇa
33
lakṣaṇamāha- saptāhamityādi| santatyā nairantaryeṇa, avisargī avisarjanaśīlaḥ|
ayaṃ ca sukhasādhyaḥ; yaduktaṃ,- “santatajvara evānyaḥ svalpadurbalakāraṇaḥ|
ekadoṣo dvidoṣo vā sukhasādhyaḥ prakīrtitaḥ”- iti||69||
ahorātre satatako dvau kālāvanuvartate | anyedyuṣkastvahorātrādekakālaṃ
pravartate ||70|| tṛtīyakastṛtīye'hni
caturthe'hni caturthakaḥ |71|
satatādīnāṃ lakṣaṇamāha- ahorātra ityādi| pūrvāhṇādīnāṃ kālānāṃ madhye
kāladvayamanuvartate| ekakālamiti anyedyuṣko jvaraḥ ahorātrādanyasminnahorātre
ekakālamāgacchatītyarthaḥ| tṛtīyakastṛtīye'hnītyatraikakālamiti sambadhyate|
caturthakaścaturthe'hnītyatrāpi ekakālamiti yojyam| atra
doṣotkarṣāpakarṣābhyāmadhikakālatvaṃ hīnakālatvamapi ca jñātavyaṃ, natu
niyamaḥ||70||-
vātenodīryamāṇāśca hrīyamāṇāśca sarvataḥ | ekadvidoṣā martyānāṃ
tasminnevodite'hani ||71|| velāṃ tāmeva
kurvanti jvaravege muhurmuhuḥ | (vātenoddhūyamānastu
34
yathā pūryeta sāgaraḥ
||72|| vātenodīritāstadvaddoṣāḥ kurvanti vai
jvarān | yathā vegāgame velāṃ chādayitvā mahodadheḥ
||73|| vegahānau
tadevāmbhastatraivāntarnilīyate | doṣavegodaye tadvadudīryeta jvaro'sya vai
||74|| vegahānau praśāmyeta yathā'mbhaḥ
sāgare tathā) |75|
idānīṃ dhātusthadoṣārabdhānāṃ viṣamajvarāṇāmudgamakālaṃ pūrvoktamevāha-
vātenetyādi| tasmin pūrve, udite kathite viṣamajvarāṇāṃ sambandhinyahani dine,
mānuṣāṇāmekadvidoṣāḥ pṛthagdvandvabhāvena sthitā vātenotkaṭīkriyamāṇā
hrīyamāṇā ākṛṣyamāṇāśca sarvataḥ, tāmeva pūrvāhṇādikāṃ velāṃ jvaravegaviṣaye
muhurmuhuḥ kurvanti| ‘jvaravegāt’ iti kecit; tatra jvaravegāddhetostāṃ velāṃ
kurvanti| kecidatra ‘vātenoddhūyamānāstu’ ityādikaṃ yāvat ‘prāpte prāpte
pravartate’ ityantaṃ granthapāṭhaṃ paṭhanti; sa ca uktārthaḥ, ataḥ sarvairapi
nibandhakāraiḥ parihṛtaḥ, tasmānna paṭhanīyaḥ||71-74||-
vividhenābhighātena jvaro yaḥ sampravartate
||75|| yathādoṣaprakopaṃ tu tathā manyeta
taṃ jvaram |76|
idānīṃ vātādikṛtān saptajvarānabhidhāya āgantujvaramanekamedabhinnaṃ
darśayannāha- vividhenābhighātenetyādi| vividheneti śastraloṣṭakāṣṭhādinā,
doṣaprakopajatve'pi ādyanimittena vyapadeśādabhighātaja ityucyate||75||-
śyāvāsyatā viṣakṛte dāhātīsārahṛdgrahāḥ
35||76|| abhaktaruk pipāsā ca todo mūrcchā
balakṣayaḥ | oṣadhīgandhaje mūrcchā śiroruk vamathuḥ kṣavaḥ
||77|| kāmaje
cittavibhraṃśastandrā''lasyamarocakaḥ | hṛdaye vedanā cāsya gātraṃ ca
pariśuṣyati ||78|| bhayāt pralāpaḥ śokācca
bhavet kopācca vepathuḥ | abhicārābhiśāpābhyāṃ mohastṛṣṇā ca jāyate
||79||
bhūtābhiṣaṅgādudvegahāsyakampanarodanam |80|
keṣucidviśiṣṭeṣu nimitteṣu vaiśeṣikaṃ lakṣaṇamāha- śyāvāsyatetyādi| viṣasya
tridoṣakaratve'pyatyantapittakaratvāt śyāvāsyatā syāt| abhaktaruk arocakaḥ|
auṣadhigandhaje mūrcchetyādi| vamathuḥ chardiḥ, kṣavaḥ chikkā| kāmaje ityādi|
cittavibhraṃśaḥ kiṅkartavyatāmūḍhatvam| bhayādityādi| pralāpaḥ
asambaddhabhāṣaṇaṃ; yadyapi pralāpa iti sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ tathā'pi
nidānādibhiḥ kṛtvā viśeṣo jñātavya iti| vepathuḥ kampaḥ| abhicāretyādi|
abhicāro mantrādibhirmāraṇaprayogaḥ, abhiśāpo brahmarṣigurusiddhānāmākrośaḥ|
bhūtābhiṣaṅgādityādi| bhūtānāṃ devādigrahāṇāmabhi samantato bhāvena saṅgo
bhūtābhiṣaṅgaḥ| udvega udvignacittatā||76-79||-
śramakṣayābhighātebhyo dehināṃ kupito'nilaḥ
||80|| pūrayitvā'khilaṃ dehaṃ
jvaramāpādayedbhṛśam |81|
śramādijānāṃ jvarāṇāṃ samprāptidvāreṇa lakṣaṇamāha- śrametyādi| pūrayitvā
vyāpya||80||-
rogāṇāṃ tu samutthānādvidāhāgantutastathā
||81|| jvaro'paraḥ sambhavati
taistairanyaiśca hetubhiḥ | doṣāṇāṃ sa tu liṅgāni kadācinnātivartate
||82||
idānīmanyathā''gantujvaraṃ vivakṣurāha- rogāṇāmityādi| rogāṇāṃ vidradhyādīnāṃ;
vidāhāgantutastatheti vidāhataḥ pākāt teṣāmeva, āgantutaḥ abhighātāt,
apakvavidradhyādipāṭanādityarthaḥ; anye tu vidāhataḥ sāmānyasantāpāt,
āgantutaḥ sāmānyābhighātādibhiriti vyākhyānayanti| jvaro'paro'nyaḥ, bhedāt|
taistairanyaiśca hetubhiriti vidradhyādisamutthānāt prāguktairanyaiśca
jvarakāribhirhetubhiḥ| sa tviti sa punarjvaro hetubhedādbhinno'pi vātādīnāṃ
liṅgāni nātivartate na parityajya yāti||81-82||
gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaṃ chardyarocakau | rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ
cāsyopajāyate ||83|| raktaniṣṭhīvanaṃ dāhaḥ
svedaśchardanavibhramau | pralāpaḥ piṭikā tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇām
||84|| piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā
sṛṣṭamūtrapurīṣatā | ūṣmā'ntardāhavikṣepau
36
glāniḥ syānmāṃsage jvare ||85|| bhṛśaṃ
svedastṛṣā mūrcchā pralāpaśchardireva ca | daurgandhyārocakau glānirmedaḥsthe
cāsahiṣṇutā ||86|| bhedo'sthnāṃ kuñca(ja)naṃ
śvāso virekaśchardireva ca | vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāmetadasthigate jvare
||87|| tamaḥpraveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityaṃ
vamistathā | antardāho mahāśvāso marmacchedaśca majjage | maraṇaṃ
prāpnuyāttatra śukrasthānagate jvare
||88|| śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu
viśeṣataḥ | dagdhvendhanaṃ yathā vahnirdhātūn hatvā yathā viṣam
||89|| kṛtakṛtyo vrajecchāntiṃ dehaṃ hatvā
tathā jvaraḥ |90|
kecidatra rasādidhātugatajvarasya lakṣaṇaṃ paṭhanti- “rasasthe tu jvare vatsa!
lakṣaṇāni nibodha me| gurutvaṃ dainyamutkleśaḥ sadanaṃ chardyarocakau||
rāgoṣṇapiṭikāstṛṣṇā saraktaṃ ṣṭhīvanaṃ bhramaḥ| dāho mūrcchā'ruciśchardiḥ
pralāpo raktasaṃsthite|| piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā|
ūṣmā'ntarmohavikṣepau glāniḥ syānmāṃsage jvare|| vegastīvraḥ pipāsā ca mūrcchā
chardiḥ pralāpakaḥ| gandhasya cāsahatvaṃ ca medaḥsthe glānyarocakau||
virekavamane cobhe tvasthibhedaḥ prakūjanam| vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāṃ
śvāsaścāsthigate jvare|| hikkā kāso mahāśvāsastamasaśca praveśanam|
marmacchedo
37
bahiḥ śaityaṃ dāho'ntaścaiva majjage|| tasmānmaraṇamāpnoti
śukrasyāpyupasarpaṇe| śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu viśeṣataḥ”- iti|
etacca na paṭhanīyam| kutaḥ? yataḥ sarvaśarīraṃ santatena vyāptaṃ,
satatādibhiśca rasādidhātava iti kuto'paro rasādidhātugatajvarāvakāśa
38
iti rasādisthajvarāṇāṃ pāṭho na paṭhanīya eveti jejjaṭācāryābhimatam|
śrīgayadāsācāryeṇa cāyaṃ pāṭho'nyādṛśaḥ paṭhito vyākhyātaśca,
tanmatānusāribhirasmābhirapi paṭhyate vyākhyāyate ca- gurutetyādi| gurutā
gātrāṇām| sadanaṃ ca gātrāṇāmeva| dainyaṃ glāniḥ| asyeti prāṇinaḥ| yadyapi
rasaikadhātuprāptyā santata evāyaṃ
tathā'pyanuktadhātvāśritalakṣaṇakathanārthamatra nirdeśaḥ| raktetyādi| moho
vigatacittatā| piṇḍiketyādi| piṇḍikodveṣṭanaṃ jaṅghākroḍe jānuno'dhobhāge
pīḍā| ūṣmā'ntaḥ antardāhaḥ| vikṣepaḥ aṅgavikṣepaḥ| bhṛśamityādi| asahiṣṇutā
krodhanatvaṃ, kecittu svagandhasyāsahiṣṇutvamiti manyante| kuñcanaṃ saṅkocaḥ,
sa ca sānnidhyādasthnāmityanena sambadhyate| tama ityādi| tamaḥpraveśanam
andhakāradarśanam| mahāśvāso vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ| marmacchedaśceti hṛdayasya
chedanamiva| śukrasthānagata iti| nanu śukrage jvare maraṇamityuktaṃ tanna,
śukraṃ sarvadehagataṃ tataśca rasādidhātvābhibhavenāpi śukraprāptestadgate'pi
maraṇamiti| naivaṃ, sarvaśarīrasthasyāpi śukrasya kalāntaritatvena tvacāṃ
krameṇa marmaprāpteḥ| yadyevamanukramādeva śukraṃ jvareṇa kathaṃ prāpyata iti
cet? dhātvantarānatikramya śukramārgagamanaditi| śukragato
jvaro'paravyāpārābhāvāddehaghātenaivopaśāmyatīti
39
darśayati- dagdhvetyādi| mṛtaśarīre ūṣmābhāvājjvaropaśamo jñāyate,
viṣāktakāṇḍaviddhasarpadaṣṭamṛgādermaraṇādviṣopaśāntiḥ pratīyate||83-89||-
vātapittakaphotthānāṃ jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā
||90|| tathā teṣāṃ bhiṣagbrūyādrasādiṣvapi
buddhimān | samastaiḥ sannipātena dhātusthamapi nirdiśet
||91|| dvandvajaṃ dvandvajaireva doṣaiścāpi
vadet kṛtam |92|
idānīṃ dhātugatānāmapi jvarāṇāmuktaireva
vātādijvaralakṣaṇairdoṣātmakatvenāvagama iti darśayati- vātetyādi| yathā yena
prakāreṇa teṣāṃ vātādijvarāṇāṃ rasādiṣu saptasu dhātuṣu gatānāṃ lakṣaṇaṃ
buddhimān bhiṣak brūyāditi sambandhaḥ| samastaiḥ doṣalakṣaṇaiḥ dvandvajaṃ
jvaraṃ, dvandvajaireveti dvidoṣajanitaiḥ| doṣaiścāpīti doṣalakṣaṇaiḥ
dhātusthaṃ vadediti||90-91||-
gambhīrastu jvaro jñeyo hyantardāhena tṛṣṇayā
||92|| ānaddhatvena cātyarthaṃ
śvāsakāsodgamena ca |93|
gambhīra ityādi| ānaddhatvena doṣapurīṣavibandhena| ānaddhatvena cetyatra
cakārāt pralāpabhramasandhyasthiśūlādiparigrahaḥ; etadviparyayeṇānye
40
jvarā jñeyāḥ||92||-
hataprabhendriyaṃ kṣīṇamarocakanipīḍitam
41||93|| gambhīratīkṣṇavegārtaṃ jvaritaṃ
parivarjayet |94|
gambhīrajvarasyāsādhyatvamāha- hatetyādi| hatapramendriyaṃ hataśarīradīptiṃ
tathā hataśrotracakṣurādiśaktikam| anye prabhāśabdena indriyaśaktiṃ vadanti;
tena hatendriyaśaktikamityarthaḥ| gambhīra iva gambhīro'ntarvegaḥ,
tīkṣṇo'tiduḥsaho bahirantaśca vegaḥ, tābhyāmanyonyamārtaṃ pīḍitaṃ; etena
kṣīṇaṃ gambhīrārtaṃ vivarjayet, tīkṣṇavegārtaṃ ca kṣīṇamiti|
‘arocakanipīḍitaṃ’ ityatra ‘durātmānamupadrutaṃ’ iti tathā ‘upadravanipīḍitaṃ’
iti ca kecit paṭhanti| durātmānaṃ duḥkhitāntaḥkaraṇaṃ, upadrutaṃ
jvaropadravaiḥ| ‘apare durātmabhirupadrutam’ iti paṭhanti, tatra
pretabhūtapiśācarakṣobhiḥ pīḍitam||93||-
hīnamadhyādhikairdoṣaistrisaptadvādaśāhikaḥ
||94|| jvaravego bhavettīvro yathāpūrvaṃ
sukhakriyaḥ |95|
ato'nantaraṃ tīkṣṇavegasya sukhakriyatvamāha- hīnetyādi| hīnairdoṣaistryahaṃ
sukhakriyastīkṣṇavegaḥ, madhyaiḥ saptāhaṃ, adhikairdvādaśāhānīti| atra
hīnamadhyatvaṃ vṛddhāpekṣayā| yathāpūrvaṃ sukhakriyā iti
dvādaśāhikāttīkṣṇavegāt saptāhikaḥ sucikitsyaḥ, saptāhikāttīkṣṇavegāt
tryāhikaḥ sucikitsyaḥ| hīnamadhyādhikairdoṣaistrisaptadvādaśāhika iti yaduktaṃ
tadavadhimātradyotakaṃ; tena doṣatāratamyāddoṣabhedānāmānantyāduktāvadhernyūno
nyūnataro nyūnatamo, adhiko'dhikataro'dhikatamo'pyavadhirboddhavyaḥ||94||-
kālo hyoṣa yamaścaiva niyatirmṛtyureva ca
||95|| tasmin vyapagate dehājjanmeha
punarucyate | iti jvarāḥ samākhyātāḥ karmedānīṃ pravakṣyate
||96||
idānīṃ kālanāmabhirviśeṣaṇairmāraṇātmakatvaṃ jvarasya sūcayan tanmuktasya
punarjanma pratipādayati- kāla ityādi| itiśabdo nidānaparisamāptau|
karmetyādi| karmacikitsā||95-96||
jvarasya pūrvarūpeṣu vartamāneṣu buddhimān | pāyayeta ghṛtaṃ svacchaṃ tataḥ sa
labhate sukham ||97|| vidhirmārutajeṣveṣa,
paittikeṣu virecanam | mṛdu, pracchardanaṃ tadvatkaphajeṣu vidhīyate
||98||
jvarasyetyādi| jvarasyeti nirāmavātajanitasya| ghṛtaṃ purāṇaṃ, tasya
kāladisaṃskāreṇa viśeṣaguṇakāritvāt| svacchaṃ suṣṭhu acchaṃ kevalaṃ,
svacchavacanāddravyāntayogo niṣidhyate, na tu saṃskāraḥ pākena kālena ca|
mārutajeṣu śramakṣayādikupitavātajvarapūrvarūpeṣu, natvāmāśayānupūrvyotpanneṣu
sāmavātajvarapūrvarūpeṣu| ata eva buddhimān pāyayedityuktam| eṣa
sarpiḥpānavidhiḥ| sukhamiti tāvadacchaṃ kevalaṃ ghṛtaṃ pātavyaṃ yāvat sukhaṃ
prāpnoti, tadanantaraṃ laghubhojanādi| paittikeṣu pittajvarapūrvarūpeṣu| mṛdu
atīkṣṇam| tadvanmṛdu| kaphajeṣu kaphajvarapūrvarūpeṣu||97-98||
sarvadvidoṣajeṣūktaṃ yathādoṣaṃ vikalpayet |99|
sarvetyādi| sarveṣu sannipātajvarapūrvarūpeṣu, dvidoṣajeṣu
dvandvajvarapūrvarūpeṣu; uktaṃ yathādoṣaṃ sarpiḥpānādikaṃ, vikalpayet
avadhārayet|99|-
asnehanīyo'śodhyaśca saṃyojyo laṅghanādinā
||99||
idānīṃ ghṛtādyanarhasya jvarapūrvarūpe kiṃ vidheyamityāha- asnehanīya ityādi|
asnehanīyo'jīrṇī taruṇajvarītyādikaḥ| aśodhyo vamanavirecanāyogyaḥ|
laṅghanādinetyādigrahaṇāt ṣaḍaṅgādiśṛtaśītoṣṇodakādikaṃ gṛhyate||99||
rūpaprāgrūpayorvidyānnānātvaṃ vahnidhūmavat |100|
atha navajvare snehasaṃśodhanavarjanāt kathaṃ pūrvarūpe tadupadeśa ityāha-
rūpaprāgrūpayorityādi| rūpaprāgrūpayoḥ nānātvaṃ pṛthaktvaṃ vahnidhūmavat
vidyāt; vahnidhūmadṛṣṭāntena nānātvamanayorna ghaṭapaṭādivat, ato'nayorjñāne
yatno vidheyaḥ|100|-
pravyaktarūpeṣu hitamekāntenāpatarpaṇam
||100||
pūrvarūpe cikitsitamabhidhāya rūpe cikitsitamāha- pravyaktarūpeṣvityādi|
ekāntena atiśayena| atarpaṇamatra upavāsaḥ,
śeṣāṇāmatarpaṇabhedānāmavasthāviśeṣeṇa vakṣyamāṇatvāt|
tenāmāśayānupūrvyotpanneṣu
42
jvareṣūpavāsārheṣu hitamityarthaḥ||100||
āmāśayasthe doṣe tu sotkleśe vamanaṃ param |101|
avasthāviśeṣeṇāpatarpaṇaviśeṣamāha- āmāśayasthe ityādi| hṛllāsalālāprasekādinā
doṣotkleśo jñeyaḥ|101|-
ānaddhaḥ stimitairdoṣairyāvantaṃ kālamāturaḥ
||101|| kuryādanaśanaṃ tāvattataḥ
saṃsargamācaret |102|
laṅghanaṃ kiyantaṃ kālaṃ kāryamityāha- ānaddha ityādi| yāvantaṃ kālamāturaḥ
stimitairdoṣairapracalitarūpairānaddho baddha iva bhavettāvantaṃ kālaṃ
laṅghayediti sambandhaḥ| stimitatvaṃ ca doṣāṇāmāmarasāvanaddhatvāt| tata
ānaddhatve nivṛtte, atrābhilāṣe sati, saṃsargaṃ peyādikramamācaret| anye
ślokottarārdhamanyathā paṭhanti,- “kālaṃ tāvantamaśnīyāllaghvannaṃ tu
viriktavat” iti| laghvannamiti atrānnadravyakṛtaṃ laghvannaṃ;
viriktavadityanena mātrālaghutvam||101||-
na laṅghayenmārutaje kṣayaje mānase tathā
||102|| alaṅghyāścāpi ye pūrvaṃ dvivraṇīye
prakīrtitāḥ |103|
ucitasyāpi laṅghanasya kvacinniṣedhamāha- na laṅghayedityādi| kṣayaje
dhātukṣayaje yakṣmajvare vā, mānase kāmakrodhādisambhūte| alaṅghyā
“garbhiṇīvṛddhabāladurbalabhīrubhiḥ
43
” ityanenoktāḥ| anye tu vyākhyānayanti- mārutaje jvare na laṅghayet; kimbhūte?
kṣayaje| etena dhātukṣayaprakupitavātaja ityuktaṃ; athavā kṣayaje na
laṅghayet; kimbhūte? mārutaje| etena yakṣmajvare mārutasambhūte na laṅghayet|
(yaḥ
44
sāmāvasthāyāṃ mārutajvaro yakṣmajvaraśca sa laṅghanīya eva, nirāme mārutaje
jvare na laṅghayet)||102||-
anavasthitadoṣāgnerlaṅghanaṃ doṣapācanam
||103|| jvaraghnaṃ dīpanaṃ
kāṅkṣārucilāghavakārakam |104|
ato laṅghanavarṇanamāha- anavasthitadoṣāgnerityādi| anavasthitadoṣāgneriti
‘puruṣasya’ iti śeṣaḥ| tatra doṣā anavasthitāḥ sthānāntaragamanāt,
vahniścānavasthito bahirvikṣiptatvāt| āhārecchā hṛdi kāṅkṣā,
mukhopanītasyāhārasya rasanendriyasyecchā ruciḥ||103||-
sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ kṣutpipāsā'sahaṃ laghum
||104|| prasannātmendriyaṃ kṣāmaṃ naraṃ
vidyāt sulaṅghitam |105|
samyaglaṅghitalakṣaṇamāha- sṛṣṭamārutaviṇmūtramityādi| sṛṣṭamārutaviṇmūtramiti
adhaḥpravṛttavātapurīṣamūtraṃ, kṣutpipāsāsahamiti samyaglaṅghanādekasminneva
kāle ye kṣutpipāse samavete bhavataste soḍhumaśaktam| tathā ca tantrāntaraṃ,-
“vātamūtrapurīṣāṇāṃ visarge gātralāghave| hṛdayodarakaṇṭhāsyaśuddhau
tandrāklame gate|| svede jāte rucau cāpi kṣutpipāsāsahodaye| kṛtaṃ
laṅghanamādeśyaṃ nirvyathe cāntarātmani”- iti| laghum aṅgagauravādirahitam|
ātmā antaḥkaraṇam| kṣāmaṃ sarvākṣamam| evambhūtaṃ sulaṅghitaṃ vidyāt||104||-
balakṣayastṛṣā śoṣastandrānidrābhramaklamāḥ
||105|| upadravāśca śvāsādyāḥ
sambhavantyatilaṅghanāt |106|
atilaṅghanalakṣaṇamāha- balakṣaya ityādi| balakṣaya iti kālajayuktijasahajānāṃ
balānāṃ hāniḥ, athavā balakṣaya ojaḥkṣayaḥ| śoṣo mukhaśoṣaḥ| tandrā
śārīroktaliṅgā nidrābhedaḥ| nidrā prasiddhā| nanu śleṣmaṇā nidrā utpadyate,
atilaṅghanāttu śleṣmakṣaye jāte kathaṃ sā utpadyate? satyaṃ; nidreva
nidretyupamayā ceṣṭoparamānnidrātvena vivakṣitā| anye tu tandrānidrayormadhye
akārapraśleṣaṃ manyante, tataścānidreti vyākhyānayanti| bhramaḥ
cakrārūḍhasyeva bhramaṇaṃ, klamaḥ anāyāsaśramaḥ| ādiśabdāt
kāsasvarakṣayacchardihikkādayaḥ|
tantrāntaroktaparvabhedādīnyatilaṅghanalakṣaṇāni
sulaṅghanalakṣaṇoktaprasannātmendriyādivaiparītyādadhigantavyāni||105||-
dīpanaṃ kaphavicchedi pittavātānulomanam
||106|| kaphavātajvarārtebhyo hitamuṣṇāmbu
tṛṭchidam | taddhi mārdavakṛddoṣasrotasāṃ ... |107|
ardhāvaśiṣṭodakaguṇamāha- dīpanamityādi| kaphavicchedi styānaśleṣmaṇo
vicchedakam| kaphavātajvarārtebhya iti bahuvacananirdeśāt
kaphajvarārtavātajvarārtakaphavātajvarārtebhyo hitamityarthaḥ| yadyapi
pānīyavarge uṣṇodakaguṇā varṇitāstathā'pi
tatroktaguṇebhyo'dhikavidhānārthamatroktāḥ| yadyevaṃ tarhyete guṇāstatraiva
kuto na nirdiṣṭāḥ? svasthāturayopyuṣṇodakasya hitatvāpādanārthaṃ;
taccoṣṇodakaṃ mārdavakṛt mṛdukāri; doṣasrotasāṃ doṣavahasrotasām, athavā
doṣāṇāṃ srotasāṃ mṛdutvaṃ vidadhāti| evaṅguṇamapyuṣṇodakaṃ jvare'lpaṃ
deyamityāhurācāryāḥ||106||-
... śītamanyathā ||107|| sevyamānena toyena
jvaraḥ śītena vardhate |108|
śītodakaguṇamāha- śītamanyathetyādi| śītam akvathitam| anyathā
uṣṇodakaguṇaviparītaguṇam| kiṃ śītodakamuṣṇāmbuguṇaviparītameva syādutānyat
kimapi kuruta ityāha- sevyamānenetyādi||107||-
pittamadyaviṣottheṣu śītalaṃ tiktakaiḥ śṛtam
||108||
gāṅgeyanāgarośīraparpaṭodīcyacandanaiḥ |109|
idānīṃ śṛtaśītasya guṇamāha- pittetyādi| pittamadyaviṣottheṣu jvareṣu
tiktakaiḥ śṛtaśītalaṃ jalaṃ deyaṃ, kevalaṃ vā śṛtaśītalaṃ jalaṃ deyaṃ,
tantrāntaravacanāt| tānyeva tiktadravyāṇyāha- gāṅgeyetyādi| gāṅgeyaṃ mustam,
udīcyaṃ vālakaṃ, candanaṃ raktacandanam| kalpanocyate- gāṅgeyādisarvadravyaṃ
karṣamātramudakaprasthe kvāthyārdhaśṛtaṃ kṛtvā prayoktavyaṃ; vṛddhavaidyāstu
gāṅgeyādisarvadravyapalamudakāḍhake paktvā'rdhāḍhakamavaśeṣayanti|
yadyapyatiktā śuṇṭhī tathā'pi pācanīyatvena yaugikatvādasmin yoge prakṣepaḥ|
tantrāntare tu, “karṣamātraṃ tato dravyaṃ sādhayet prāsthike'mbhasi|
ardhaśṛtaṃ prayoktavyaṃ pāne peyādisaṃvidhau”- iti| pañjikākārastu
pūrvārdhameva paṭhati nottarārdhaṃ; tiktakaistiktadravyaiḥ parpaṭādibhiriti ca
vyākhyānayanti||108||-
dīpanī pācanī laghvī jvarārtānāṃ jvarāpahā
||109|| annakāle hitā peyā yathāsvaṃ
pācanaiḥ kṛtā |110|
dīpanītyādi| annakāle svasthavṛttābhidhāsyamāne ‘visṛṣṭe viṇmūtre’ ityādike,
‘dinānte’ ityanye| yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā pañcamūlīprabhṛtibhiḥ saṃskṛtā|
anye tu pācanairityatra bahuvacanamādyarthe, tena
dīpanapācanasaṃśamanīyādibhiḥ saṃskṛteti vyākhyānayanti| punaḥ
peyāguṇābhidhānamuṣṇodakaguṇābhidhānavat, ato na punaruktiḥ||109||-
bahudoṣasya mandāgneḥ saptarātrāt paraṃ jvare
||110|| laṅghanāmbuyavāgūbhiryadā
45
doṣo na pacyate | tadā taṃ mukhavairasyatṛṣṇārocakanāśanaiḥ
||111|| kaṣāyaiḥ pācanairhṛdyairjvaraghnaiḥ
samupācaret |112|
kṛtalaṅghanāderjvariṇo yasyāmavasthāyāṃ pācanaṃ deyaṃ tāmāha-
bahudoṣasyetyādi| nanu, tantrāntare svedatiktakarasau pācanārthamuktau,
tāvatra kasmānna nirdiṣṭau? satyaṃ, uṣṇodakavidhānena tāvat kaphavātajvarasya
svedo labdhaḥ, ṣaḍaṅgakalpanayā pānīyasaṃskāreṇa ca tiktakaraso gṛhīta ityatra
dvāvapi nirdiṣṭau| mukhavairasyatṛṣṇārocakanāśanairiti
vakṣyamāṇaiḥmarutpittakaphajvarapācanaiḥ,
vātādilakṣaṇatvādvadanavairasyādīnām| kaṣāyaiḥ kvāthaiḥ| āmadoṣapācanārthaṃ
yavāgūḥ kathamāme prayujyate? satyaṃ, dviprakārā hyāmatā prabhūtā alpā ca,
tatra prabhūtāmatāṃ vihāyālpāmatāyāṃ prayujyata iti na doṣaḥ||110-111||-
pañcamūlīkaṣāyaṃ tu pācanaṃ pavanajvare
||112|| sakṣaudraṃ paittike
mustakaṭukendrayavaiḥ kṛtam | pippalyādikaṣāyaṃ tu kaphaje paripācanam
||113|| dvandvajeṣu tu saṃsṛṣṭaṃ dadyāt ...
|114|
tānyeva pācanāni pratidoṣamāha- pañcamūlītyādi| pañcamūlī mahatī| anye tu
kaphānuge vātajvare mahatī, pittānuge ca kanīyasī, iti dvividhāmapi pañcamūlīṃ
gṛhṇanti| saṃsṛṣṭaṃ miśram| sannipātacikitsā dvandvajacikitsāyāmevāntarbhūtā,
ataḥ pṛthaṅnoktā||112-113||-
... atha vivarjayet | pītāmburlaṅghito bhukto'jīrṇī kṣīṇaḥ pipāsitaḥ
||114||
yeṣāṃ pācanamahitaṃ tānāha- athetyādi| vivarjayet ‘pācanam’ iti śeṣaḥ|
pītāmbuḥ sadya eva pītodakaḥ| laṅghitaḥ kṛtopavāsaḥ| bhuktaḥ sadya eva
kṛtāhāraḥ| ajīrṇī aparipakvabhojanaḥ||114||
(tīkṣṇe jvare gurau dehe vibaddheṣu maleṣu ca| sāmadoṣaṃ vijānīyājjvaraṃ
pakvamato'nyathā
46||) mṛdau jvare laghau dehe pracaleṣu maleṣu ca | pakvaṃ doṣaṃ vijānīyājjvare
deyaṃ tadauṣadham ||115||
idānīṃ pakvadoṣalakṣaṇamāha- mṛdāvityādi| tat
vakṣyamāṇaśamanaśodhanākhyamauṣadham||115||
doṣaprakṛtivaikṛtyādekeṣāṃ pakvalakṣaṇam |116|
ekīyamatamāha- doṣaprakṛtivaikṛtyādityādi| doṣaprakṛtivaikṛtyāditi
jvarotpādikāyā doṣaprakṛterucchritāyā anyathātvādityarthaḥ|116|-
hṛdayodveṣṭanaṃ tandrā lālāsrutirarocakaḥ
||116|| doṣāpravṛttirālasyaṃ vibandho
bahumūtratā | gurūdaratvamasvedo na paktiḥ śakṛto'ratiḥ
||117|| svāpaḥ stambho gurutvaṃ ca gātrāṇāṃ
vahnimārdavam | mukhasyāśuddhiraglāniḥ prasaṅgī balavāñjvaraḥ
||118|| liṅgairebhirvijānīyājjvaramāmaṃ
vicakṣaṇaḥ |119|
idānīṃ sāmānyamāmajvaralakṣaṇamāha- hṛdayodveṣṭanamityādi| hṛdayodveṣṭanaṃ
hṛdayasya āmoṭanamiva| doṣāpravṛttiḥ vātādīnāṃ niścalatā| vibandho
viḍvātayorapravartanam| aratiḥ na kutracidavasthitiścetasaḥ| aglāniḥ
īṣacchāntiḥ| prasaṅgī saṃsaktaḥ| etāni lakṣaṇāni prāyeṇa saptarātraṃ
yāvadbhavanti| amuṃ pāṭhaṃ pañjikākāro ‘lālāpraseko hṛllāso
hṛdayāśuddhyarocakāḥ| tandrālasyāvipākāsyavairasyaṃ gurugātratā|| kṣunnāśo
bahumūtratvaṃ stabdhatā balavāñjvaraḥ| āmajvarasya liṅgāni na dadyāttatra
bheṣajam’ ityādinā granthena paṭhati||116-118||-
saptarātrātparaṃ kecinmanyante deyamauṣadham
||119|| daśarātrātparaṃ keciddātavyamiti
niścitāḥ |120|
idānīṃ kaṣāyarasasyauṣadhasyopayogakālaṃ paramatenāha- saptetyādi| auṣadhaṃ
kaṣāyarasamapi, natu tiktarasameva, tasya sāme'pyupayogārhatvāt| nanu, ‘mṛdau
jvare laghau dehe’ ityādinaiva pakvalakṣaṇe'bhihite bheṣajadānamuktaṃ,
tatkathaṃ saptarātrādityādikaṃ
47
paramatamaṅgīkriyate? satyaṃ, saptarātrādarvāk pācanasyāpi niṣedhārthaṃ
saptarātragrahaṇaṃ, daśāhādanantaramavidyamāne'pi pākalakṣaṇe auṣadhaṃ
deyamiti darśanārthaṃ ca daśarātragrahaṇam| niścitā niścayakāriṇo vaidyāḥ||119||-
paittike vā jvare deyamalpakālasamutthite
||120|| acirajvaritasyāpi deyaṃ
syāddoṣapākataḥ |121|
yadā
48
punaḥ saptāhādarvāgapi pittajvaro'lpadoṣaśca śīghraṃ pākaṃ yāyāttadauṣadhaṃ
deyamityāha- paittike ityādi| alpakālasamutthite'pi paittike jvare yadauṣadhaṃ
deyaṃ dātavyaṃ bhavet tattadā deyamiti piṇḍārthaḥ| vāśabdāt vātaśleṣmādijvare
doṣapāke satyauṣadhaṃ deyam||120||-
bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram
||121|| śodhanaṃ, śamanīyaṃ tu karoti
viṣamajvaram |122|
kasmāddoṣāṇāṃ pāke satyevauṣadhaṃ deyamityāha- bheṣajamityādi|
śodhanamauṣadhamāmadoṣasya puruṣasya jvaraṃ jvalayati dīpayatītyarthaḥ;
śamanīyaṃ tu punarauṣadhaṃ dattaṃ viṣamajvaraṃ karoti| kecit ‘jvalayati’
ityatra ‘vardhayati’ iti paṭhanti||121||-
cyavamānaṃ jvarotkliṣṭamupekṣeta malaṃ sadā
||122|| atipravartamānaṃ ca
sādhayedatisāravat |123|
idānīṃ jvariṇāmāvasthikaṃ kartavyamāha- cyavamānamityādi| utkliṣṭamiti yato
jvareṇāmāśayāccālitamata eva cyavamānaṃ, malaṃ vātādikaṃ, sadā''māvasthāyāṃ
pakvāvasthāyāṃ ca| atisāravadityanena pācayan saṅgrahaṃ nayedityarthaḥ
sūcyate| malo'tra na purīṣameva, anirgamane vamanādibhirnirharaṇopadeśāt||122||-
yadā koṣṭhānugāḥ pakvā vibaddhāḥ srotasāṃ malāḥ
||123|| acirajvaritasyāpi tadā
dadyādvirecanam |124|
tarhi kadā śodhanaṃ prayojyamityāha- yadā koṣṭānugā ityādi| virecanamatra
śodhanaṃ, na tvadhorecanameva| kecit pūrvatra asmiṃśca vākye malaṃ purīṣaṃ
kathayanti||123||-
pakvo hyanirhṛto doṣo dehe tiṣṭhan mahātyayam
||124|| viṣamaṃ vā jvaraṃ
kuryādbalavyāpadameva ca | tasmānnirharaṇaṃ kāryaṃ doṣāṇāṃ vamanādibhiḥ
||125||
pakvadoṣopekṣaṇe dūṣaṇamāha- pakva ityādi| anirhṛto vamanādinā, mahātyayaṃ
gambhīraṃ, balavyāpadaṃ balāpacayaṃ kuryāt| tasmādityādi| nirharaṇam
īṣaddharaṇam||124-125||
prākkarma vamanaṃ cāsya kāryamāsthāpanaṃ tathā | virecanaṃ tathā
kuryācchirasaśca virecanam
||126|| kramaśaḥ... |127|
idānīṃ kramaśo vamanādiparipāṭīmāha- prāgityādi| yadyapi prathamaṃ
laṅghanasyopadeśaḥ, tathā'pyavasthāprāptatvādvamanasyāpi prākkarmatvam|
kramaśa iti krameṇa, na yugapat; athavā laṅghanapācanānantaraṃ snehādinā
koṣṭhaprāpteṣu doṣeṣu madhyamāvasthāyāṃ jvarasyeti kramaśo deyam| prākkarma
vamanaṃ cāsyetyatra cakārādagre'nuvāsanamityapi||126||-
...baline deyaṃ vamanaṃ ślaiṣmike jvare | pittaprāye virekastu kāryaḥ
praśithilāśaye ||127|| saruje'nilaje kāryaṃ
sodāvarte nirūhaṇam | kaṭīpṛṣṭhagrahārtasya dīptāgneranuvāsanam
||128||
śirogauravaśūlaghnamindriyapratibodhanam | kaphābhipanne śirasi kāryaṃ
mūrdhavirecanam ||129||
yādṛśasya puṃso yadātmake jvare vamanādikaṃ prayujyate tadāha- baline ityādi|
baline puruṣāya ślaiṣmike jvare vamanaṃ deyam, ‘āmāśayasthe doṣe tu sotkleśe’
ityādinā yā pūrvaṃ vamanāvasthā kathitā tasyāṃ jātāyāmityarthaḥ| pittaprāye
pittabāhulye, praśithilāśaye astabdhapakvāśaye| tuśabdādvamanamapi pitte
deyam| tathā ca,- “upasthite śleṣmapitte vyādhāvāmāśayāśraye| vamanārthaṃ
prayuñjīta bhiṣagdehamadūṣayan”- iti| saruje koṣṭharugyukte| sodāvarte
savibandhe| śirogauravaśūlaghnamityādikaṃ mūrdhavirecanamiti| jīrṇajvare
mūrdhavirecanaṃ na tu taruṇajvare paraṃ sānnipātakaṃ vihāya, sānnipātake punaḥ
sañjñāprabodhanārthaṃ taruṇe'pi prayujyate| pañjikākārastu ‘krameṇa baline
deyaṃ vamanaṃ ślaiṣmike jvare’ ityatra ‘āmāśayasthe doṣe tu sotkleśe vamane
param’ ityādi pūrvoktameva pāṭhaṃ paṭhati||127-129||
durbalasya samādhmātamudaraṃ sarujaṃ dihet |
dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ
||130|| amlapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiśca... |131|
ataḥ paraṃ durbalasyodaralepamāha- durbalasyetyādi| dāru devadāru, haimavatī
vacā, amlaṃ kāñjikam||130||-
...pavane tūrdhvamāgate | ruddhamūtrapūrīṣāya gude vartiṃ nidhāpayet
||131||
vartiviṣayamāha- pavane ityādi| vartiratra dāruhaimavatyādibhiḥkṛtā, anye tu
madanaphalasaindhavapippalyādibhiryaugikairdravyaiḥ kṛtā iti
vyākhyānayanti||131||
pippalīpippalīmūlayavānīcavyasādhitām | pāyayeta yavāgūṃ vā mārutādyanulominīm
||132||
ūrdhvagatapavane ruddhamūtrapurīṣasyānyat kiṃ kuryādityāha- pippalītyādi||132||
śuddhasyobhayato yasya jvaraḥ śāntiṃ na gacchati | saśeṣadoṣarūkṣasya tasya
taṃ sarpiṣā jayet ||133||
saśeṣadoṣatvādrūkṣatvācca jvare'praśāmyati sati rūkṣasya śuddhasya
pratīkāramāha- śuddhasyetyādi||133||
kṛśaṃ caivālpadoṣaṃ ca śamanīyairupācaret | upavāsairbalasthaṃ tu jvare
santarpaṇotthite ||134||
śodhanavidhimabhidhāya saṃśamanavidhimāha- kṛśamityādi| upavāsairiti
bhojanaparityāgaiḥ| jejjaṭācāryastu- upavāsasyāpi saṃśamanīyatvādviśiṣṭaviṣaye
tanniyogamāha- upavāsairityādi| upavāsairiti bahuvacanāddaśavidhamapi
laṅghanaṃ yathāvasthaṃ yojyam| tathā ca,- “catuṣprakārā saṃśuddhiḥ
pipāsāmārutātapau| pācanānyupavāsaśca vyāyāmaśceti laṅghanam”- iti| īdṛśe ca
vyākhyāne saṃśamanaprastāve'pi punaḥ śodhanamabhihitaṃ bhavati||134||
klinnāṃ yavāgūṃ mandāgniṃ tṛṣārtaṃ pāyayennaram |135|
saṃśamaneṣvāhārasya varatvāttadabhidhānamāha- klinnāmityādi| klinnām
alpasikthatvena; ‘klinnāṃ’ ityatra ‘tanvīṃ’ iti kecit paṭhanti, tatrāpi sa
evārthaḥ|135|-
tṛṭchardidāhagharmārtaṃ madyapaṃ lājatarpaṇam
||135|| sakṣaudramambhasā paścājjīrṇe
yūṣarasaudanam | upavāsaśramakṛte kṣīṇaṃ(ṇe) vātādhike jvare
||136|| dīptāgniṃ bhojayet prājño naraṃ
māṃsarasaudanam | mudgayūṣaudanaścāpi hitaḥ kaphasamutthite
||137|| sa eva sitayā yuktaḥ śītaḥ
pittajvare hitaḥ |138|
yavāgvanarhasya tarpaṇamāha- tṛḍityādi| hita iti ‘annakāle’ iti śeṣaḥ| sa
ityādi| sa eva mudgayūṣa eva||135-137||-
dāḍimāmalamudgānāṃ yūṣaścānilapaittike
||138|| hrasvamūlakayūṣastu
49
vātaśleṣmādhike hitaḥ | paṭolanimbayūṣastu pathyaḥ pittakaphātmake
||139|| dāhacchardiyutaṃ kṣāmaṃ nirannaṃ
tṛṣṇayā'rditam | sitākṣaudrayutaṃ lājatarpaṇaṃ pāyayeta ca
||140||
dvandvajvarāṇāṃ pathyamāha- dāḍimetyādi| hrasvamūlako laghumūlakaḥ|
lājatarpaṇaṃ pāyayeta cetyatra dravānukteḥ śītodakena lājatarpaṇapānaṃ;
kecicchṛtaśītena pānamicchanti, anye tu jvarāpahaiḥ phalarasaiḥ pānaṃ
lājatarpaṇasya pathyamāhuḥ
50||138-140||
kaphapittaparītasya grīṣme'sṛkpittinastathā | madyanityasya na hitā
yavāgūstamupācaret
||141|| yūṣairamlairanamlairvā jāṅgalaiśca
rasairhitaiḥ |142|
idānīṃ praśastāyā yavāgvā viśiṣṭaviṣaye'hitatvaṃ darśayannāha-
kaphapittaparītasyetyādi| kaphapittaparītasya kaphapittābhyāṃ militābhyāṃ
vyāptasya| yadyapi raktapittapratiṣedhe ghṛtamiśrāyā yavāgvā
hitatvamabhidhāsyati, tathā'pyatra jvare sati raktapitte yavāgūrahitā, saṃyoge
punastatheti tasya yavagūrahitā| tasya pathyamāha- tamupācaredityādi| yūṣaiḥ
amlairanamlairveti vikalpaḥ sātmyāpekṣayā agnyapekṣayā ca|
yūṣajāṅgalarasopadeśo'pi sātmyāpekṣayā avasthāpekṣayā ca| yūṣo mudgādiyūṣaḥ|
kaphapittaparītādīnāṃ dāhādyabhibhūtānāṃ yūṣarasopadeśastatra kāliko
51
mantavyaḥ||141||-
madyaṃ purāṇaṃ mandāgneryavānnopahitaṃ hitam
||142||
idānīṃ śamanatvānmadyatakre'vasthāvaśena dravyāntaropahite hitatayā
darśayannāha- madyamityādi| madyaṃ purāṇaṃ samyak pakvaṃ, dīpanīyatvāt
kaphaghnatvācca
52||142||
savyoṣaṃ vitarettakraṃ kaphārocakapīḍite |143|
takraprayogamāha- savyoṣamityādi| savyoṣaṃ trikaṭukasaṃskṛtaṃ, vitaret
dadyāt||143||-
kṛśo'lpadoṣo dīnaśca naro jīrṇajvarārditaḥ
||143|| vibaddhaḥ sṛṣṭadoṣaśca rūkṣaḥ
pittānilajvarī | pipāsārtaḥ sadāho vā payasā sa sukhī bhavet
||144||
kṣīrāvasthāmāha- kṛśa ityādi| dīnaḥ kliṣṭacittaḥ| vibaddhadoṣaḥ
apravṛttadoṣaḥ, sṛṣṭadoṣaḥ cyutadoṣaḥ| nanu, yadi vibaddhadoṣe kṣīraṃ
prayujyate tatkathaṃ pracyute'pi prayujyate? satyaṃ, ubhayaśaktikatvāt
pracyute'pi prayujyate; athavā pracyuto doṣaḥ stokastokena yasya pravartate,
atra so'bhipretaḥ; tataḥ samyagdoṣapravartanārthaṃ bhedanaṃ kṣīraṃ
cyutadoṣe'pi prayujyate ityarthaḥ| eṣa pāṭho nibandhakāraiḥ kiyanmātraḥ
paṭhitaḥ kiyanmātraśca parityaktaḥ, asmābhirvṛddhapaṭhitatvāt sarvo'pi
likhitaḥ||143-144||
tadeva
53
taruṇe pītaṃ viṣavaddhanti mānavam |145|
taruṇajvare payaḥ pītaṃ sat kiṃ kuryādityāha- tadevetyādi| tadeveti payaḥ|
taruṇe taruṇajvare|145|-
sarvajvareṣu sulaghu mātrāvadbhojanaṃ hitam
||145|| vegāpāye'nyathā taddhi
jvaravegābhivardhanam |146|
idānīṃ sarvajvarocitasyāhārasya yathākālamupayogamāha- sarvajvareṣvityādi|
sulaghu purāṇaraktaśālyādi, mātrāvat alpaṃ, vegāpāye jvaravegahānau, anyathā
uktaprakāravaiparītyena, tat bhojanaṃ, hi yasmādarthe| kecit ‘vegāpāye’
ityatra ‘dināpāye’ iti paṭhanti; dinānte iti ca vyākhyānayanti| ‘sarvajvareṣu
saptāhaṃ mātrāvallaghu bhojayet’ itīdṛśaṃ pūrvārdhaṃ kecit paṭhanti, sa ca
nibandheṣu na dṛśyate||145||-
jvarito hitamaśnīyādyadyapyasyārucirbhavet
||146|| annakāle hyabhuñjānaḥ kṣīyate
mriyate'thavā | sa kṣīṇaḥ kṛcchratāṃ yāti yātyasādhyatvameva ca
||147|| tasmādrakṣedbalaṃ puṃsāṃ bale sati
hi jīvitam | gurvabhiṣyandyakāle ca jvarī nādyāt kathañcana
||148|| na tu tasyāhitaṃ bhuktamāyuṣe vā
sukhāya vā |149|
idānīṃ jīrṇajvaritasyārucāvapi hitabhojanopadeśamāha- jvarita ityādi| asya
jīrṇajvariṇo yadi hitabhojane kathañcidarucistadā hitamevānekaprakārābhiḥ
kalpanābhirmukhāpriyaṃ kṛtvā'rucinivṛttyarthaṃ jvarito'śnīyāt| tathā ca
tantrāntaraṃ,- “sātatyāt svādvabhāvācca pathyaṃ dveṣyatvāmāgatam|
kalpanāvidhibhistaistaiḥ priyatvaṃ gamayet punaḥ”- iti| kasmādevaṃvidhamapi
kṛtvā jvarito'śnīyādityāha- annakāle hyabhuñjāna ityādi| anye tu yadyasya
jīrṇajvariṇo'ruciḥ syāttadā ahitamapyaśnīyāditi vyākhyānayanti| nanu,
yadyarucau satyāmahitabhojanaṃ kriyate tadā ‘gurvabhiṣyandyakāle ca’
ityādyuttaroktaślokena saha kathaṃ na virodhaḥ? satyaṃ, ahitasya
sātatyasevananirākaraṇārthaṃ gurvabhiṣyandyakāle cetyādiślokaḥ| gurvityādi
abhiṣyandi doṣadhātumalasrotasāṃ kledaprāptijananam| kathañcana sakṛdapi|
tuśabdo yasmādarthe, tena yasmādahitaṃ bhuktaṃ bhojanaṃ jvaritasya na
āyuṣo'rthe sukhārthe vā bhavati, tasmādgurvādi na bhakṣayet| yadyapi
kaiścinnibandhakāraireṣa pāṭho na paṭhitastathā'pi sarvanibandhopajīvinā mayā
pañjikākārapaṭhitvāt paṭhitaḥ||146-148||-
santataṃ viṣamaṃ vā'pi kṣīṇasya sucirotthitam
||149|| jvaraṃ sambhojanaiḥ
pathyairlaghubhiḥ samupācaret |150|
idānīṃ durbalasya cirotthite jvare pathyasambhojanairbṛṃhaṇavidhimāha-
santatamityādi| santataṃ nityalagnaṃ, viṣamaṃ satatānyedyuṣkādikam|
sambhojanaiḥ yatheṣṭabhojanaiḥ||149||-
mudgānmasurāṃścaṇakān kulatthān samakuṣṭhakān
||150|| āhārakāle yūṣārthaṃ jvaritāya
pradāpayet |151|
mudgān masūrāṃścaṇakānityādi| pūrvaṃ doṣapratyanīkatvadarśanārthaṃ
mudgādiyūṣāṇāmupādānaṃ, atra tu vikārapratyanīkatvadarśanārtham, ato na
punaruktiḥ||150||-
paṭolapatraṃ vārtākaṃ kaṭhillaṃ pāpacailikam
||151|| karkoṭakaṃ parpaṭakaṃ gojihvāṃ
bālamūlakam | patraṃ guḍūcyāḥ śākārthe jvaritānāṃ pradāpayet
||152||
paṭolapatramityādi| kaṭhillaṃ punarnavāśākaṃ, pāpacailikaṃ pāṭhāśākaṃ,
gojihvāṃ gojīśākam||151-152||
lāvān kapiñjalāneṇān pṛṣatāñcharabhāñchaśān | kālapucchān kuraṅgāṃśca tathaiva
mṛgamātṛkān ||153|| māṃsārthe māṃsasātmyānāṃ
jvaritānāṃ
54
pradāpayet |154|
lāvānityādi| kapiñjalo gauratittiriḥ, eṇaḥ kṛṣṇamṛgaḥ, pṛṣataḥ citramṛgaḥ
‘cītala’ iti loke, śarabhaḥ aṣṭapāduṣṭrapramāṇo mahāśṛṅgaḥ, kālapucchaḥ sa ca
prasiddhaḥ, kuraṅgaḥ catuḥśṛṅgaḥ ‘medulī’ iti loke| māṃsārthe māṃsaprayoge;
kecinmāṃsārthe bṛṃhaṇārthe iti vyākhyānayanti, ‘māṃsaṃ māṃsena vardhate’
ityuktatvāt||153||-
sārasakrauñcaśikhinaḥ kukkuṭāṃstittirāṃ(rīṃ)stathā
||154|| gurūṣṇatvānna śaṃsanti jvare
keciccikitsakāḥ |155|
ataḥ paraṃ sārasādīnamapraśastatvaṃ paramatena darśayannāha-
sārasakrauñcaśikhina ityādi| sāraso raktacañcukaḥ pakṣiviśeṣaḥ, krauñcaḥ
‘krauñci’ iti prasiddhaḥ, śikhī mayūraḥ, tittiraḥ kṛṣṇatittiriḥ, tittiriśabda
akārānto'pyasti| yadyapi māṃsavarge kukkuṭatittirī paramuṣṇau darśitau na
sārasādayastathā'pyata eva vidhānāt ‘uṣṇau mayūratittirau’ iti darśanāt
sārasādayo'pyuṣṇā jñeyāḥ||154||-
jvaritānāṃ prakopaṃ tu yadā yāti samīraṇaḥ
||155|| tadaite'pi hi śasyante
mātrākālopapāditāḥ |156|
niṣiddhānāmapi sārasādīnāmavasthāyāṃ jvare prayogamāha- jvaritānāmityādi||155||-
pariṣekān pradehāṃśca snehān saṃśodhanāni ca
||156||
(snānābhyaṅgadivāsvapnaśītavyāyāmayoṣitaḥ) | kaṣāyagururūkṣāṇi krodhādīni
tathaiva ca ||157|| sāravanti ca bhojyāni
varjayettaruṇajvarī | tathaiva navadhānyādiṃ varjayecca samāsataḥ
||158||
idānīṃ navajvare yāni varjanīyāni tānyāha- pariṣekānityādi| pariṣeko
dhārāprasekaḥ| avagāhaḥ jalapūrṇakaṭāhādau nimajjanam| snehān snehapānam|
saṃśodhanāni vamanādīni| kaṣāyaḥ kaṣāyadravyakṛtaḥ kvāthaḥ| krodhādīnītyatra
ādiśabdācchokādīni| sāravanti snigdhānyabhiṣyandīni ca|
navadhānyādivargastakrānto vraṇitopāsanīyoktaḥ| samāsataḥ saṅkṣepataḥ| yadyapi
pariṣekādivarjanamāmajvaralakṣaṇānantaraṃ paṭhitumucitaṃ syāt, tathā'pi
navajvare bheṣajasyātyantaniṣedhajñāpanārthaṃ tatra noktam| kecidamumeva
pāṭhamīdṛśaṃ paṭhanti- “pariṣekān pradehāṃśca snehān saṃśodhanāni ca|
sāravanti ca bhojyāni varjayettaruṇajvarī|| tathaiva navadhānyāni krodhādīni
ca varjayet’ iti vyākhyānayanti ca- snānaniṣedhādavagāhaniṣedho boddhavyaḥ,
abhyaṅganiṣedhaśca snehaniṣedhāt, krodhādīni cetyatra cakārāt kaṣāyo
gṛhītavyaḥ||156-158||
anavasthitadoṣāgnerebhiḥ sandhukṣito jvaraḥ | gambhīratīkṣṇavegatvaṃ
yātyasādhyatvameva ca ||159||
idānīṃ navajvare pariṣekādisevanātkiṃ syādityāha- anavasthitetyādi|
anavasthitadoṣāgneḥ navajvariṇaḥ, ebhiḥ pariṣekādibhiḥ sandhukṣito vṛddho
jvaro gambhīrādivegitvaṃ yātīti piṇḍārthaḥ| anavasthitadoṣā vimārgagāḥ,
vahniranavasthito bahirgamanāt||159||-
śītatoyadivāsvapnakrodhavyāyāmayoṣitaḥ | na seveta jvarotsṛṣṭo yāvanna balavān
bhavet ||160|| muktasyāpi jvareṇāśu
durbalasyāhitairjvaraḥ | pratyāpanno daheddehaṃ śuṣkaṃ vṛkṣamivānalaḥ
||161|| tasmātkāryaḥ parīhāro
jvaramuktairviriktavat | yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastathā
||162||
idānīṃ jvaramuktasya śītatoyādiniṣedhārthamāha- śītetyādi| jvarotsṛṣṭo
jvaravimuktaḥ| idānīṃ jvaramuktasya śītatoyādisevanāt kiṃ syādityāha-
muktasyetyādi| ahitaiḥ śītatoyādibhiḥ| pratyāpannaḥ punarāgataḥ| dahet
vināśayet| yasmādahitasevanāt punarāgato jvaro dehaṃ dahet, tasmādahitānāṃ
parihāro jvaramuktena puruṣeṇa kārya iti piṇḍārthaḥ| prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ
prāṇatastatheti doṣāṇāmavikṛtakāryakāritvena doṣataḥ prakṛtisthatvaṃ jñeyaṃ,
vyāyāmādisevanasāmarthyena ca prāṇataḥ prakṛtisthatvaṃ jñeyam||160-162||
jvare pramoho bhavati svalpairapyavaceṣṭitaiḥ | niṣaṇṇaṃ
bhojayettasmānmūtroccārau ca kārayet ||163||
jvare āyāsaniṣedhārthamāha- jvare ityādi| jvare jvarakarśite puruṣe|
pramoho'tra mūrcchā| avaceṣṭitaiḥ utthānacaṅkramaṇādibhiḥ| niṣaṇṇaṃ
śayyāyāmeva āsīnamupaviṣṭamiti yāvat, mūtroccārau ca kārayedityatrāpi
niṣaṇṇamiti sambandhanīyam| uccāro viṣṭhā||163||
arocake gātrasāde vaivarṇye'ṅgamalādiṣu | śāntajvaro'pi śodhyaḥ
syādanubandhabhayānnaraḥ ||164||
ataḥ paraṃ jvaropaśame'rocakādipratiṣedhārthamāha- arocake ityādi| gātrasādaḥ
aṅgaglāniḥ| śānta iva śānto līnajvara ityarthaḥ, natu sarvathopaśāntajvaraḥ,
yasmādupaśāntajvare'rocakādīnāmabhāva eva| śodhyaḥ śodhanīyaḥ| anubandhabhayāt
punarudbhavaśaṅkayā||164||
na jātu snāpayet
55
prājñaḥ sahasā jvarakarśitam | tena sandūṣito hyasya punareva bhavejjvaraḥ
||165||
ataḥ paraṃ jvarakarśitasya snānaniṣedhamāha- na jātu snāpayedityādi| jātu
kathañcana| prājño vaidyaḥ| sahasā śīghraṃ, yāvadbalaṃ na prāpnotītyarthaḥ|
tena snānena||165||
cikitsecca jvarān sarvānnimittānāṃ viparyayaiḥ | śramakṣayābhighātotthe
mūlavyādhimupācaret
||166|| strīṇāmapaprajātānāṃ stanyāvataraṇe
ca yaḥ | tatra saṃśamanaṃ kuryādyathādoṣaṃ vidhānavit
||167||
idānīṃ saṅkṣepataḥ sarvajvaracikitsāmāha- cikitsedityādi| nimittānāṃ
kāraṇānāṃ, viparyayaiḥ viparītaiḥ; yathā- santarpaṇotthe'patarpaṇam,
apatarpaṇaje santarpaṇamiti| śramakṣayābhighātotthe ityādi| mūlavyādhimityatra
vyādhiśabdo doṣe pravartate, kāraṇe kāryopacārāt; tena mūladoṣaṃ vāyuṃ,
śramādibhirvātakopādityarthaḥ| strīṇāmityādi| apaprajātāḥ patitagarbhāḥ
striyaḥ, tāsāṃ yo jvaraḥ, tathā stanyāvataraṇe ca strīṇāṃ yo jvaraḥ, tatra
saṃśamanaṃ kuryāditi piṇḍārthaḥ| yathādoṣamiti yasya doṣasya tatra prakopo
bhavettasya pratyanīkaṃ saṃśamanaṃ kuryādityarthaḥ| saṃśamanaśabdena
pācanamapi gṛhītam| kecidamuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti;
śrījejjaṭācāryapaṭhitatvādasmābhiḥ paṭhitaḥ||166-167||
ataḥ saṃśamanīyāni kaṣāyāṇi nibodha me | sarvajvareṣu deyāni yāni vaidyena
jānatā ||168||
evaṃ saṅkṣepeṇa cikitsāmupadiśya, adhunā saṃśamanakaṣāyān vivakṣurāha- ata
ityādi| nibodha jānīhi| me matsakāśāt||168||
pippalīsārivādrākṣāśatapuṣpāhareṇubhiḥ | kṛtaḥ kaṣāyaḥ saguḍo
hanyācchvasanajaṃ jvaram ||169||
idānīṃ prathamaṃ vātajvare saṃśamanamāha- pippalītyādi| sārivā utpalasārivā,
hareṇuḥ reṇukā| śvasanajaṃ vātajam| pippalyādidravyapalamudakasya ṣoḍaśabhiḥ
palairutkvāthya, caturbhāgāvaśiṣṭaṃ palacatuṣṭayaṃ gṛhītvā, guḍakarṣasaṃyuktaṃ
pāyayet| tathā coktam,- “bheṣajāt ṣoḍaśaguṇaṃ jalaṃ; kvāthyaṃ palaṃ matam|
caturbhāgāvaśeṣaṃ tu peyamevaṃ sukhārthinā”- iti| kvāthyadravyasya yat palaṃ
pramāṇaṃ taduttamānāṃ; tathā coktam,- “uttamasya palaṃ mānaṃ tribhiḥ karṣaiśca
madhyame| jaghanyasya palārdhaṃ ca snehakvāthauṣadheṣu ca”- iti|
vṛddhavaidyāśca madhyamapramāṇenāṣṭau śarāvānudakasya
prakṣipyāṣṭabhāgāvaśeṣitaṃ śarāvamekaṃ gṛhṇanti, śeṣaṃ samameva
vyākhyānayanti; guḍāvāpamapi vṛddhavaidyā na manyante||169||
śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ vā guḍūcyāḥ peyameva tu |170|
śṛtamityādi| śṛtam anantaroktakalpanayā kvāthīkṛtam|
uṣṇodakapācitāddravyādrātriparyuṣitādyo raso'bhiniryāti sa
śītakaṣāyaśabdavācyaḥ| tathā coktaṃ- “dravyādāpotthitāttoye pratapte
saṃsthitānniśi| kaṣāyo yo'bhiniryāti sa śītaḥ samudāhṛtaḥ”- iti|
śṛtakaṣāyapānaṃ kaphānubandhavātajvare, pittānubandhe tu
śītakaṣāyapānamiti|170|-
balādarbhaśvadaṃṣṭrāṇāṃ kaṣāyaṃ pādaśeṣitam
||170|| śarkarāghṛtasaṃyuktaṃ
pibedvātajvarāpaham |171|
balādarbhaśvadaṃṣṭrāṇāmityādi| śvadaṃṣṭrā gokṣurakaḥ, kaṣāyaḥ
pūrvoktakalpanayā kvathitaḥ| śarkarāghṛtayoḥ pramāṇaṃ karṣam||170||-
śatapuṣpāvacākuṣṭhadevadāruhareṇukāḥ
||171|| kustumburūṇi naladaṃ mustaṃ
56
caivāpsu sādhayet | kṣaudreṇa sitayā cāpi yuktaḥ kvātho'nilādhike
||172||
śatapuṣpetyādi| hareṇukā reṇukā, kustumburu dhānyakaṃ naladam uśīram|
śarkarākṣaudrapramāṇaṃ pūrvavat| śatapuṣpādihareṇukāntaireko yogaḥ paraṃ
śarkarāhīnaḥ; kustumburuprabhṛtibhiśca dvitīyaḥ||171-172||
drākṣāguḍūcīkāśmaryatrāyamāṇāḥ sasārivāḥ | niṣkvāthya saguḍaṃ kvāthaṃ
pibedvātakṛte jvare ||173|| guḍūcyāḥ svaraso
grāhyaḥ śatāvaryāśca tatsamaḥ | nihanyātsaguḍaḥ pītaḥ sadyo'nilakṛtaṃ jvaram
||174||
drākṣāguḍūcītyādi| kāśmaryaṃ gambhārīphalam| saguḍamiti kvāthopari
karṣapramāṇasya guḍasya paścānnikṣepaḥ||173-174||
ghṛtābhyaṅgasvedalepānavasthāsu ca yojayet |175|
ghṛtetyādi| nanu, yathāpratijñaṃ kaṣāyeṣu vācyeṣu snehanādyupadeśaḥ
kuto'bhidhīyate? ucyate- vātajvarapratīkāraprastāvāt| avasthāsu śītodgamādiṣu|
tatra jīrṇajvare tvaggate ghṛtābhyaṅgaḥ, śītodgame ca svedalepāviti|175|-
śrīparṇīcandanośīraparūṣakamadhūkajaḥ
||175|| śarkarāmadhuro hanti kaṣāyaḥ
paittikaṃ jvaram |176|
paittikajvarasaṃśamanamāha- śrīparṇītyādi| śrīparṇīśabdena gambhārīphalaṃ,
candanaṃ raktacandanaṃ, parūṣakaṃ svanāmaprasiddhaṃ, madhūko guḍapuṣpaḥ
57, tasyāpi phalaṃ grāhyam| yāvatpramāṇayā śarkarayā madhuraḥ kvātho bhavati
tāvatyeva śarkarā prakṣeptavyā, vṛddhavaidyā ādidravyasamāṃ śarkarāmāhuḥ||175||
pītaṃ pittajvaraṃ hanyātsārivādyaṃ saśarkaram
||176||
pītaṃ pittajvaramityādi| sārivādyaṃ sārivādidravyagaṇajātaṃ kaṣāyakalpanayā
niṣkvāthya karṣapramāṇaśarkarāyutaṃ pītaṃ sat pittajvaraṃ hanyāditi
sambandhaḥ||176||
sayaṣṭīmadhukaṃ hanyāttathaivotpalapūrvakam |177|
sayaṣṭīmadhukamityādi| utpalādigaṇoktaṃ dravyajātaṃ sayaṣṭīmadhukaṃ niṣkvāthya
pītaṃ sat pittajvaraṃ hanyāditi sambandhaḥ| yadyapi utpalādigaṇenaiva
yaṣṭīmadhukaṃ prāptaṃ tathā'pi punaḥ sayaṣṭīmadhukamiti yatkṛtaṃ
tadyaṣṭīmadhukasya bhāgadvayapratipādanārtham|177|-
śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ vā sotpalaṃ śarkarāyutam
||177||
śṛtamityādi| śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ veti vikalpo dāhāditāratamyādyapekṣayā|
sotpalamityatra ādiśabdo lupto draṣṭavyaḥ; tena, utpalādigaṇasahitam,
utpalādigaṇakṛtamityarthaḥ||177||
guḍūcīpadmarodhrāṇāṃ sārivotpalayostathā | śarkarāmadhuraḥ kvāthaḥ śītaḥ
pittajvarāpahaḥ ||178||
guḍūcītyādi| padmaṃ kamalam, utpalam īṣannīlam| ete ca sarva evānantaroktāḥ
pākyakaṣāyāḥ śītakaṣāyā vā doṣādibalaṃ dṛṣṭvā vaidyena yojyāḥ||178||
drākṣāragvadhayoścāpi kāśmaryasyāthavā punaḥ | svādutiktakaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ
śarkarāyutaiḥ ||179|| suśītaiḥ śamayettṛṣṇāṃ
pravṛddhāṃ dāhameva ca |180|
idānīṃ pittajvare āvasthikaṃ kramamāha- drākṣāragvadhayorityādi|
drākṣāragvadhayoścāpītyeko yogaḥ, kāśmaryasyāthaveti dvitīyaḥ,
svādutiktakaṣāyāṇāmiti tṛtīyaḥ| āragvadhaḥ kṛtamālaphalaṃ, kāśmaryaṃ
gambhārīphalam| svādutiktakaṣāyāṇāmiti svādūni drākṣāmadhukasārivādīni,
tiktāni durālabhāparpaṭakakirātatiktakaprabhṛtīni, kaṣāyāṇi
padmotpalaprabhṛtīni, teṣāṃ kaṣāyaiḥ| suśītairiti śītakaṣāyaireveti
kārtikakuṇḍācāryaḥ, jejjaṭācāryastu pūrva kvathitaiḥ paścācchītīkṛtairiti
manyate||179||-
śītaṃ madhuyutaṃ toyamākaṇṭhādvā pipāsitam
||180|| vāmayetpāyayitvā tu tena tṛṣṇā
praśāmyati |181|
pittajvare'paramāvasthikaṃ kāryamāha- śītaṃ madhuyutamityādi| yadyapi
saṃśamanaprastāve vamanaṃ nopayuktaṃ, tathā'pi pravṛddhāyāṃ tṛṣṇāyāṃ
vamanasyāpi saṃśamanakāryakaratvādupadeśaḥ||180||-
kṣīraiḥ kṣīrikaṣāyaiśca suśītaiścandanāyutaiḥ
||181|| antardāhe vidhātavyamebhiścānyaiśca
śītalaiḥ |182|
kṣīrairityādi| kṣīrikaṣāyaiḥ vaṭādikvāthaiḥ, vidhātavyaṃ
pānalepanapariṣekāvagāhādikam| kārtikakuṇḍastu bahiḥparimārjanamevecchati|
anyaiśca śītalaiḥ kākolyādibhiḥ śītavīryaiḥ, tathā
śītasparśairapītyarthaḥ||181||-
padmakaṃ madhukaṃ drākṣāṃ puṇḍarīkamathotpalam
||182|| yavān bhṛṣṭānuśīrāṇi samaṅgāṃ
kāśmarīphalam | nidadhyādapsu cāloḍya niśāparyuṣitaṃ tataḥ
||183|| kṣaudreṇa yuktaṃ pibato jvaradāhau
praśāmyataḥ |184|
pittajvarāvasthāyāṃ śītakaṣāyamāha- padmakaṃ madhukamityādi| samaṅgā
añjalikārikā, varāhakrāntāmapare| yadyapi kāśmarīphalamityuktaṃ tathā'pi
kāśmarīphalamajjā gṛhyate, atyantapittaharatvāt| nidadhyāt dhārayet| apsu
cāloḍyeti ardhakvathitāmbuni pratapte āloḍyetyarthaḥ; athavā anuṣṇamapi
vāryauṣadhānvitaṃ paryuṣitaṃ śītakaṣāyam, aviśeṣāt| jvaradāhau praśāmyata iti
jvaraśca dāhaśca, tau praśāmyataḥ; etena jvarasaṃyukto dāhaḥ śāmyati, tathā
jvaraṃ vinā'pi yo dāhaḥ so'pi śāmyatītyarthaḥ| anye tu ‘jvaro dāhaśca śāmyati’
iti paṭhanti| tatra pāṭhe jvaro'pi śāmyatīti labhyate| anena
śītakaṣāyavidhānenānyānyapi śītakaṣāyāṇi kāryāṇi| kecit ‘padmakaṃ madhukaṃ
drākṣāṃ puṇḍarīkamathotpalam’ iti pāṭhaṃ na paṭhanti||182-183||-
jihvātālugalaklomaśoṣe mūrdhni ca dāpayet
||184||
pittajvarāvasthāyāṃ mūrdhapralepamāha- jihvātālugalaklometyādi| kloma tilakam|
mūrdhni mastake| dāpayet padmakādiśītakaṣāyasya jihvādiśoṣe mastakarujāsu
cābhyantaramupayogaḥ sparśe ceti vyākhyānayanti| nanu, kaṣāyādhikāre kathaṃ
mūrdhni lepo gaṇḍūṣaśca nirdiśyate? ucyate- kaṣāyāṇīti bāhulyena nirdeśāt;
yathā chatriṇaḥ, tenādoṣa iti||184||
keśaraṃ mātulaṅgasya madhusaindhavasaṃyutam | śarkarādāḍimābhyāṃ vā
drākṣākharjūrayostathā ||185|| vairasye
dhārayetkalkaṃ gaṇḍūṣaṃ ca tathā hitam |186|
pittajvare āvasthikaṃ kramamāha- keśaramityādi| keśarādiḥ
madhusaindhavasaṃyutamityanta eko yogaḥ, śarkarādiḥ kharjūrayostathetyanto
dvitīyaḥ| vairasye mukhavairasye| dhārayet ‘mukhe’ iti śeṣaḥ| kalko dṛṣadi
peṣitaḥ sadravaḥ| tathā hitamiti viśiṣṭadoṣārabdhajvarapratyanīkamityarthaḥ|
kecijjihvātālvādiśoṣe mātuluṅgakeśarasyaiva kevalaṃ madhusaindhavayuktasya
mūrdhni dhāraṇamicchanti, tathā drākṣākharjūrakalkasya śarkarādāḍimayutasya
vairasye āsye dhāraṇamicchanti| yadyapi mukhavairasyaṃ vātaliṅgaṃ, tathā'pi
pittādapi vairasyaṃ jñeyaṃ, tantrāntaroktatvāt| kecit ‘padmakaṃ madhukaṃ
drākṣāṃ’ ityādikaṃ ‘gaṇḍūṣaṃ ca tathā hitaṃ’ iti paryantaṃ na paṭhanti; sa ca
pāṭhaḥ paṭhanīyaḥ, sarvanibandhakāraiḥ paṭhitatvāt||185||-
saptacchadaṃ guḍūcīṃ ca nimbaṃ sphūrjakameva ca
||186|| kvāthayitvā pibet kvāthaṃ sakṣaudraṃ
kaphaje jvare |187|
kaphajvarasaṃśamanānyāha- saptacchadamityādi| saptacchadaḥ saptaparṇaḥ,
sphūrjako vanakuraṇṭakākāraḥ phaṇijjakāparaparyāyaḥ| kvāthamityatra
kalkamityanye| pibet paraṃ śītīkṛtaṃ, madhunā uṣṇena saha niṣiddhatvāt; madhu
cātra kvāthyadravyacaturthāṃśam||186||-
kaṭutrikaṃ nāgapuṣpaṃ haridrā kaṭurohiṇī
||187|| kauṭajaṃ ca phalaṃ hanyāt sevyamānaṃ
kaphajvaram |188|
kaṭutrikamityādi| nāgapuṣpaṃ nāgakeśaram| sevyamānam asakṛdupayogāt||187||-
haridrāṃ citrakaṃ nimbamuśīrātiviṣe vacām
||188|| kuṣṭhamindrayavān mūrvāṃ paṭolaṃ
cāpi sādhitam | pibenmaricasaṃyuktaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvare
||189||
haridrāmityādi| mūrvā corasnāyuḥ, ‘sakṣaudraṃ’ ityatra ‘saguḍaṃ’ ityanye
paṭhanti||188-189||
sārivātiviṣākuṣṭhapurākhyaiḥ sadurālabhaiḥ | mustena ca kṛtaḥ kvāthaḥ pīto
hanyāt kaphajvaram ||190||
sārivātiviṣākuṣṭhetyādi| puro gugguluḥ||190||
mustaṃ vṛkṣakabījāni triphalā kaṭurohiṇī | parūṣakāṇi ca kvāthaḥ
kaphajvaravināśanaḥ ||191||
mustamityādi| vṛkṣakabījāni indrayavāḥ||191||
rājavṛkṣādivargasya kaṣāyo madhusaṃyutaḥ | kaphavātajvaraṃ hanyācchīghraṃ
kāle'vacāritaḥ ||192||
idānīṃ yadyapyuddeśaśāstrasāmarthyāt kaphajvaracikitsānantaraṃ
sannipātajvaracikitsitaṃ paṭhitumucitaṃ, tathā'pi sannipāte dvandvajacikitsā
58
kartavyeti darśanārthaṃ pūrvaṃ dvandvajacikitsāmāha- rājavṛkṣādivargasyetyādi|
rājavṛkṣādiḥ āragvadhādiḥ, kāle'vacārita auṣadhakāle dattaḥ| pūrvoktaṃ
vātapittadvandvajakramaṃ vihāya vātaśleṣmadvandvajacikitsitaṃ prathamaṃ
yadatra kṛtaṃ tat kevalakaphajvare'pi vātaśleṣmadvandvajacikitsitaṃ
vidheyamiti darśanārtham||192||
nāgaraṃ dhānyakaṃ bhārgīmabhayāṃ suradāru ca | vacāṃ parpaṭakaṃ mustaṃ
bhūtīkamatha kaṭphalam ||193|| niṣkvāthya
kaphavātotthe kṣaudrahiṅgusamanvitam | dā(pā)tavyaṃ śvāsakāsaghnaṃ śleṣmotseke
galagrahe ||194|| hikkāsu kaṇṭhaśvayathau
śūle hṛdayapārśvaje |195|
nāgaramityādi| bhūtīkaṃ sugandhitṛṇaṃ ‘rohiṣaṃ’ iti prasiddham| niṣkvāthya
pūrvoktayā kaṣāyakalpanayā| madhu karṣapramāṇam| hiṅgu māṣakapramāṇaṃ, “māṣike
hiṅgusindhūtthe” iti vacanāt| śleṣmotseke śleṣmavṛddhau| hṛdayapārśvaje
ityatrāpi ‘śūle’ iti sambadhyate| eṣa yogaḥ śṛṅgīsahitaḥ kaṭphalādiḥ|
kecidamuṃ pāṭhaṃ devadārvabhayetyādinā paṭhanti||193-194||-
balāpaṭolatriphalāyaṣṭyāhvānāṃ vṛṣasya ca
||195|| kvātho madhuyutaḥ pīto hanti
pittakaphajvaram | kaṭukāvijayādrākṣāmustaparpaṭakaiḥ kṛtaḥ
||196|| kaṣāyo nāśayet pītaḥ
śleṣmapittabhavaṃ jvaram | bhārgīvacāparpaṭakadhānyahiṅgvabhayāghanaiḥ
||197|| kāśmaryanāgaraiḥ kvāthaḥ sakṣaudraḥ
śleṣmapittaje | saśarkarāmakṣamātrāṃ kaṭukāmuṣṇavāriṇā
||198|| pītvā jvaraṃ jayejjantuḥ
kaphapittasamudbhavam |199|
balāpaṭolatriphaletyādi| vijayā harītakī| bhārgīvacetyādi| akṣamātrāṃ
karṣapramāṇām||195-198||-
kirātatiktamamṛtāṃ drākṣāmāmalakaṃ śaṭīm
||199|| niṣkvāthya vātapittotthe taṃ kvāthaṃ
saguḍaṃ pibet | rāsnā vṛṣo'tha triphalā rājavṛkṣaphalaiḥ saha
||200|| kaṣāyaḥ sādhitaḥ pīto
vātapittajvaraṃ jayet |201|
kirātatiktamityādi| jejjaṭācāryastu sannipātajvaracikitsāṃ paṭhitvā
dvandvajacikitsāṃ paṭhati, ‘doṣaiḥ pṛthak samastaiśca
dvandvairāgantubhistathā’ ityuktatvāt||199-200||-
sarvadoṣasamutthe tu saṃsṛṣṭānavacārayet
||201||
idānīṃ samasannipātajvaracikitsāmāha- sarvadoṣetyādi| sarvadoṣasamutthe
samasannipāte| saṃsṛṣṭānavacārayediti vātādivihitān kaṣāyānekīkṛtya
prayuñjītetyarthaḥ| asyāgre kecit ‘vardhanaiḥ
59
kṣapaṇairvāpi’ ityādikaṃ pāṭhaṃ paṭhanti, sa ca vartamāneṣu pustakeṣu na
dṛśyate, ato na likhitaḥ||201||
yathādoṣocchrayaṃ cāpi jvarān sarvānupācaret |202|
viṣamasannipātacikitsāmāha- yathādoṣocchrayamityādi| yathādoṣocchrayamiti
yasya doṣasya ucchrayo bhavati taddoṣapratīkāreṇetyarthaḥ| sarvān
viṣamasannipātajvarān| etat sāmānyaṃ sarveṣāmeva jvarāṇāṃ cikitsiteṣu
āgantūnāmapi cikitsite ca|202|-
vṛścīvabilvavarṣābhvaḥ payaścodakameva ca
||202|| pacet kṣīrāvaśiṣṭaṃ tu taddhi
sarvajvarāpaham |203|
sāmānyasannipātacikitsāṃ nirdidikṣurādau kṣīrasya jīvanatayā kṣīraprayogamāha-
vṛścīvetyādi| vṛścīvaḥ śvetapunarnavā, varṣābhūḥ raktapunarnavā| pacediti
“dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam| kṣīrāvaśeṣaṃ kartavyaṃ
kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ”- iti paribhāṣayā|
kecidagrimaślokoktamevodakapramāṇamicchanti| anye enaṃ yogadvayaṃ manyante,
tantrāntaroktatvāt; vṛścīvabilvamityeko yogaḥ, varṣābhvādiḥ dvitīyaḥ||202||-
udakāṃśāstrayaḥ kṣīraṃ śiṃśapāsārasaṃyutam
60||203|| tat kṣīraśeṣaṃ kvathitaṃ peyaṃ
sarvajvarāpaham |204|
sannipāte'paramapi kṣīrayogamāha- udakāṃśāstraya ityādi| udakāṃśāstrayaḥ
kṣīrāṃśāpekṣayā, kṣīrasyāṣṭau palāni, śiṃśapāsāraḥ palapramitaḥ||203||-
nalavetasayormūle mūrvāyāṃ devadāruṇi
||204|| kaṣāyaṃ vidhivat kṛtvā
peyametajjvarāpaham | haridrā bhadramustaṃ ca triphalā kaṭurohiṇī
||205|| picumandaḥ paṭolī ca devadāru
nidigdhikā | eṣāṃ kaṣāyaḥ pītastu sannipātajvaraṃ jayet
||206|| avipaktiṃ prasekaṃ ca śophaṃ
kāsamarocakam | traiphalo vā sasarpiṣkaḥ kvāthaḥ peyastridoṣaje
||207||
nalavetasayorityādi| kaṣāyaṃ vidhivat kṛtveti pūrvoktakaṣāyakalpanayā|
kṣīrasādhyāyāmavasthāyāmayamapi yogo deyaḥ| kecinnalavetasādiyogaṃ na
paṭhanti; sa ca paṭhanīyaḥ, sarvanibandhakāraiḥ paṭhitatvāt||204-207||
anantāṃ bālakaṃ mustāṃ nāgaraṃ kaṭurohiṇīm sukhāmbunā
prāgudayātpāyayetākṣasammitam ||208|| eṣa
sarvajvarān hanti dīpayatyāśu cānalam |209|
anantāmityādi| anantā durālabhā| sukhāmbunā atroṣṇodakena
61
palapramitena| prāgudayāditi atrodayaḥ sūryasya boddhavyaḥ; na tu jvarasya;
tena sūryodayāt pūrvaṃ deyaṃ, etena prātareva| akṣasammitaṃ karṣasamam|
sukhāmbunā prāgudayāt’ ityatra ‘piṣṭvā sukhāmbunā kalkaṃ’ iti kecit
paṭhanti||208||-
dravyāṇi dīpanīyāni tathā vairecanāni ca
||209|| ekaśo vā dviśo vā'pi jvaraghnāni
prayojayet |210|
idānīmuktānuktasaṅgrahārthamāha- dravyāṇi dīpanīyānītyādi| dīpanīyāni
pippalyādīni, vairecanāni trivṛdabhayādīni, jvaraghnāni dīrghajvaraghnāni|
prayojayet doṣabalamapekṣya sannipātajīrṇajvarāvasthāyāmekaśo dviśo vā
dāpayet| ye tvevaṃ vadanti- pippalyādīni prāyaśaḥ kaṭukāni, tāni ca jvare na
prāyogikānyuṣṇavīryatvāt; virecanānyapi gurutvādayaugikāni; teṣāṃ samyak
śāstrāvabodho nāsti, pippalyādīnāṃ jvare paṭhitatvāt||209||-
sarpirmadhvabhayātailaleho'yaṃ sarvajaṃ jvaram
||210|| śāntiṃ nayettrivṛccāpi sakṣaudrā
prabalaṃ jvaram |211|
sarpirityādi| prabalaṃ dāhādisamanvitam| lehāvasthā ca tantrāntarājjñeyā|
tathā ca tantrāntaraṃ- “pathyātailaghṛtakṣaudrairleho dāhaśramajvarān|
kāsāsṛkpittavīsarpaśvāsān hanti vamīrapi”- iti| ‘sakṣaudrā viṣamajvaraṃ’ iti
kecit paṭhanti; tanna, viṣamajvarasya parato'bhidhāsyamānatvāt||210||-
jvare tu viṣame kāryamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam
||211||
idānīṃ viṣamajvaracikitsāmāha- jvare tvityādi| ūrdhvaśodhanaṃ vamanaṃ, tacca
kaphādhike viṣamajvare| adhaḥśodhanaṃ virecanaṃ, tacca pittādhike| etena
sarveṣveva viṣamajvareṣu kaphapittādhikatayā vamanavirecane prayoktavye
ityuktam| anye tu viṣamajvare ityatra yadyapi viṣamajvaraśabdena santataṃ
vihāyānye viṣamajvarāḥ proktāḥ, tathā'pyatra tṛtīyacaturthakau grāhyau,
yatastayoreva sādhāraṇaṃ vātādiharamāsthāpanavirecanavamanādikaṃ yuktamiti
vyācakṣate||211||
ghṛtaṃ plīhodaroktaṃ vā nihanyādviṣamajvaram |212|
ghṛtamityādi| plīhodaroktaṃ ghṛtaṃ ṣaṭpalaṃ, tacca kaphottare viṣamajvare
deyaṃ, tīkṣṇatvāt|212|-
guḍapragāḍhāṃ triphalāṃ pibedvā viṣamārditaḥ
||212||
guḍapragāḍhāmityādi| guḍapragāḍhāṃ kiñcidadhikakarṣaguḍaprativāpayutāṃ
triphalāṃ pibet, ‘kvathitāṃ’ iti śeṣaḥ| viṣamārdito viṣamajvarapīḍitaḥ||212||
guḍūcīnimbadhātrīṇāṃ kaṣāyaṃ vā samākṣikam |213|
guḍūcīnimbadhātrīṇāmityādi| dhātrī āmalakī| eṣa yogaścāturthakajvaraghnaḥ,
samānatantroktatvāt|213|-
prātaḥ prātaḥ sasarpiṣkaṃ rasonamupayojayet
||213||
prātaḥ prātaḥ sasarpiṣkamityādi||213||
tricaturbhiḥ pibet kvāthaṃ pañcabhirvā samanvitaiḥ
62| madhukasya paṭolasya rohiṇyā mustakasya ca
||214|| harītakyāśca sarvo'yaṃ trividho yoga
iṣyate
63|215|
madhukādīnāṃ harītakyantānāṃ dravyāṇāṃ tribhiḥ, caturbhiḥ, pañcabhirvā
dravyaiḥ samanvitaiḥ kṛtaṃ kvāthaṃ pibediti sambandhaḥ| madhukaṃ yaṣṭīmadhu,
rohiṇī kaṭukā, mustaṃ prasiddham| sarvo'yaṃ trividho yoga iṣyate; ayaṃ
madhukādiyogastriprakāro vakṣyate| kathaṃ? madhukapaṭolarohiṇībhistrireko
yogaḥ, madhukapaṭolarohiṇīmustakaiścaturbhirdvitīyaḥ,
madhukapaṭolarohiṇīmustakaharītakībhiḥ pañcabhistṛtīyaḥ, evaṃ trayo yogāḥ|
kecinmustakasthāne ‘vatsakaṃ’ paṭhitvā'nyathā vyākhyānayanti; tadyathā-
madhukādiharītakīparyantānāṃ dravyāṇāṃ rasabhedavat
triyogacatuṣkasaṃyogapañcasaṃyogasaṃskṛtaṃ kvāthaṃ pibet; tadyathā,-
madhukapaṭolarohiṇībhiḥ, madhukapaṭolavatsakaiḥ, madhukapaṭolaharītakībhiḥ,
madhukarohiṇīvatsakaiḥ, madhukarohiṇīharītakībhiḥ, madhukavatsakaharītakībhiḥ,
paṭolarohiṇīvatsakaiḥ, paṭolavatsakaharītakībhiḥ, paṭolarohiṇīharītakībhiḥ,
rohiṇīvatsakaharītakībhiḥ, evaṃ tribhirdravyairdaśavikalpā bhavanti;
madhukapaṭolarohiṇīvatsakaiḥ, madhukapaṭolarohiṇīharītakībhiḥ,
madhukarohiṇīvatsakaharītakībhiḥ, madhukapaṭolavatsakaharītakībhiḥ,
paṭolarohiṇīvatsakaharītakībhiḥ, evaṃ caturbhiḥ pañca vikalpāḥ;
madhukarohiṇīvatsakapaṭolakaharītakībhiḥ pañcabhirekaḥ; itthaṃ triprakarasyāpi
yogasya ṣoḍaśa vikalpā bhavanti, te ca sūkṣmamatinā vaidyena doṣāpekṣayā
prayoktavyāḥ||214||-
sarpiḥkṣīrasitākṣaudramāgadhīrvā yathābalam
||215|| daśamūlīkaṣāyeṇa māgadhīrvā
prayojayet |216|
sarpiḥkṣīrasitākṣaudretyādi| sarpiḥprabhṛtīnāṃ samuditānāmayaṃ prayogo
viṣamajvare jñeyaḥ| daśamūlīkaṣāyeṇa pātavyakaṣāyakalpanayā kvathitena,
karṣaṇapramāṇāṃ pippalīṃ pibet, yasmādayaṃ pippalīvardhamāno na bhavati||215||-
pippalīvardhamānaṃ vā pibet kṣīrarasāśanaḥ
||216||
vardhamānapippalīprayogamāha- pippalīvardhamānamityādi|
vardhamānapippalīprayogo vātavyādhicikitsitamavalokya kartavyaḥ||216||
tāmracūḍasya māṃsena pibedvā madyamuttamam |217|
tāmracūḍasyetyādi| tāmracūḍaḥ kukkuṭaḥ| madyamuttamaṃ mārdvīkaṃ sasyakaṃ ca|
jejjaṭācāryastu mārdvīkasthāne mādhvīkamāha| kukkuṭamāṃsena
sahottamamadyapānaṃ vātapradhānasya mandāgneśca| etāni vakṣyamāṇāni pūrvoktāni
ca yadyapi viṣamajvare paṭhitāni, tathā'pi jīrṇajvare'pi deyāni|217|-
kolāgnimanthatriphalākvāthe dadhnā ghṛtaṃ pacet
||217|| tilvakāvāpametaddhi
viṣamajvaranāśanam |218|
kolāgnimanthatriphaletyādi| kolaṃ pañcakolaṃ, tilvakaḥ paṭṭikārodhraḥ|
kalpanāmāha- pañcakolādidravyāṇāṃ palaśataṃ, pānīyapalāni dvādaśādhikāni
pañcaśatāni, ekīkṛtya vipacet, yāvaccaturthāṃśamaṣṭāviṃśatyadhikaśataṃ
niṣpadyate; tena kvāthena caturguṇena tathā caturguṇena ca dadhnā
dvātriṃśatpalapramitaṃ ghṛtam, aṣṭapalapramāṇaṃ tilvakāvāpaṃ dattvā pacet|
anena vidhinā'nuktapramāṇāni tailaghṛtāni pācanīyāni| brahmadevācāryastu
pañcakolādīnāṃ kaṣāyatrayeṇa pṛthak snehacaturguṇena tathā caturthena dadhnā
snehacaturguṇena ca ghṛtaṃ tilvakāvāpaṃ sādhayati; tacca pramādavyākhyānaṃ,
pañcakolādikaṣāyatrayasya jejjaṭādiṣvanukteḥ||217||-
pippalyativiṣādrākṣāsārivābilvacandanaiḥ
||218||
kaṭukendrayavośīrasiṃhītāmalakīghanaiḥ |
trāyamāṇāsthirādhātrīviśvabheṣajacitrakaiḥ
||219|| pakvametairghṛtaṃ pītaṃ vijitya
viṣamāgnitām | jīrṇajvaraśiraḥśūlagulmodarahalīmakān
||220|| kṣayakāsaṃ sasantāpaṃ
pārśvaśūlānapāsyati |221|
pippalyativiṣetyādi| sārivā utpalasārivā sugandhamūlā, siṃhī bṛhatkaṇṭakārikā,
tāmalakī daraphalikā, bhūmyāmalakīti loke, sthirā śālaparṇī, teṣāṃ
kalkakaṣāyābhyāṃ ghṛtaṃ sādhayet||218-220||-
guḍūcītriphalāvāsātrāyamāṇāyavāsakaiḥ
||221|| kvathitairvidhivatpakvametaiḥ
kalkīkṛtaiḥ samaiḥ | drākṣāmāgadhikāmbhodanāgarotpalacandanaiḥ
||222|| pītaṃ sarpiḥ
kṣayaśvāsakāsajīrṇajvarān jayet |223|
guḍūcītriphaletyādi| ebhiḥ drākṣādibhiḥ||221-222||-
kalaśībṛhatīdrākṣātrāyantīnimbagokṣuraiḥ
||223||
balāparpaṭakāmbhodaśālaparṇīyavāsakaiḥ | pakvamutkvathitaiḥ sarpiḥ
kalkairebhiḥ samanvitam
||224||
śaṭītāmalakībhārgīmedāmalakapauṣkaraiḥ | kṣīradviguṇasaṃyuktaṃ
jīrṇajvaramapohati
||225|| śiraḥpārśvarujākāsakṣayapraśamanaṃ
param |226|
kalaśītyādi| kalaśī pṛśniparṇī, trāyantī trāyamāṇā, ambhodo mustā| ebhiḥ
śaṭyādibhiḥ| anuktamapi caturguṇaṃ jalaṃ deyaṃ, tadvinā pāko na syāditi
vṛddhabhiṣajaḥ||223-225||-
paṭolīparpaṭāriṣṭaguḍūcītriphalāvṛṣaiḥ
||226||
kaṭukāmbudabhūnimbayāsayaṣṭyāhvacandanaiḥ |
dārvīśakrayavośīratrāyamāṇākaṇotpalaiḥ
||227||
dhātrībhṛṅgarajobhīrukākamācīrasairghṛtam |
siddhamāśvapacīkuṣṭhajvaraśukrārjunavraṇān
||228|| hanyānnayanavadanaśravaṇaghrāṇajān
gadān |229|
paṭolīparpaṭāriṣṭetyādi| paṭolyādīnāṃ kuṣṭhāntānāṃ kalkaiḥ, dhātryādīnāṃ
svarasaiśca ghṛtaṃ pācanīyam| ariṣṭo nimbaḥ, vṛṣo vāsakaḥ, ambudo mustaṃ,
bhūnimbaḥ kirātatiktakaḥ, yāso durālabhā, śakrayavaḥ indrayavaḥ, utpalaṃ
kuṣṭham
64||226-228||-
viḍaṅgatriphalāmustamañjiṣṭhādāḍimotpalaiḥ
||229||
priyaṅgvelailavālūkacandanāmaradārubhiḥ |
barhiṣṭhakuṣṭharajanīpārṇinīsārivādvayaiḥ
||230||
hareṇukātrivṛddantīvacātālīśakesaraiḥ | dvikṣīraṃ vipacetsarpirmālatīkusumaiḥ
saha
||231||
jīrṇajvaraśvāsakāsagulmonmādagarāpaham | etatkalyāṇakaṃ nāma
sarpirmāṅgalyamuttamam
||232||
alakṣmīgraharakṣognimāndyāpasmārapāpanut | śasyate naṣṭaśukrāṇāṃ vandhyānāṃ
garbhadaṃ param ||233|| medhyaṃ
cakṣuṣyamāyuṣyaṃ retomārgaviśodhanam |234|
viḍaṅgatriphalāmustetyādi| utpalaṃ nīlotpalaṃ, elā sūkṣmailā, elavālukaṃ
kuṣṭhagandhikaṃ, candanaṃ raktacandanaṃ, amaradāruḥ devadāruḥ, barhiṣṭhaṃ
vālukaṃ, rajanīdvayaṃ piṇḍaharidrā dāruharidrā ca, parṇinīdvayaṃ śālaparṇī
pṛśniparṇī ca, sārivādvayaṃ sārivā utpalasārivā ca|
viḍaṅgādidravyakalkamaṣṭapalapramāṇaṃ gavyaghṛtaprasthaṃ codakasya caturbhiḥ
prasthaiḥ sādhayet| kārtikakuṇḍastu idaṃ ghṛtamanyathā paṭhati, sa
cādarśanānna likhitaḥ||229-233||-
etaireva tathā dravyaiḥ sarvagandhaiśca sādhitam
||234|| kapilāyā ghṛtaprasthaṃ
suvarṇamaṇisaṃyutam | tatkṣīreṇa sahaikadhyaṃ prasādhya kusumairimaiḥ
||235||
sumanaścampakāśokaśirīṣakusumairvṛtam | tathā naladapadmānāṃ keśarairdāḍimasya
ca ||236|| tithau praśaste nakṣatre
sādhakasyāturasya ca | kṛtaṃ manuṣyadevāya brāhmaṇairabhimantritam
||237|| dattaṃ sarvajvarān hanti
mahākalyāṇakaṃ tvidam
||238|| darśanasparśanābhyāṃ ca
sarvarogaharaṃ śivam | adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ valīpalitavarjitaḥ
||239|| asyābhyāsādghṛtasyeha
jīvedvarṣaśatatrayam |240|
mahākalyāṇakamāha- etaireva tathā dravyairityādi| etairdravyaistathā
sarvagandhaiśca kapilāghṛtaprasthaṃ suvarṇādiyuktaṃ, tatsādhitaṃ sarpiretaiḥ
sumanādijaiḥ kusumaiḥ kapilākṣīreṇa sahaikadhyaṃ kṛtaṃ, punaḥ prasādhya
brāhmaṇairabhimantritaṃ, vaidyāturayoḥ praśastatithyādau manuṣyadevāya rājñe
dattamidaṃ kalyāṇakaṃ ghṛtaṃ sarvajvarān hantīti piṇḍārthaḥ| etaiḥ
kalyāṇakoktairviḍaṅgādibhiḥ, sarvagandhaiḥ elādipaṭhitaiḥ, maṇibhiḥ
sphaṭikādibhiḥ| tatkṣīreṇa kapilākṣīreṇa| sumanā jātī, vṛtaṃ yuktaṃ, naladaṃ
māṃsī, padmaṃ lohitapadmam| sādhakasya vaidyasya| manuṣyadevāya nṛpataye|
adhṛṣyaḥ ajeyaḥ| etadghṛtaṃ pākadvayasādhitaṃ boddhavyam||234-239||-
gavyaṃ dadhi ca mūtraṃ ca kṣīraṃ sarpiḥ śakṛdrasaḥ
||240|| samabhāgāni pācyāni kalkāṃścaitān
samāvapet | triphalāṃ citrakaṃ mustaṃ haridrātiviṣe vacām
||241|| viḍaṅgaṃ tryūṣaṇaṃ cavyaṃ suradāru
tathaiva ca | pañcagavyamidaṃ pānādviṣamajvaranāśanam
||242||
gavyamityādi| śakṛdraso gopurīṣottharasaḥ| pācyāni pacanīyāni|
kalkapramāṇamatra snehacaturthāṃśam||240-242||
pañcagavyamṛte garbhātpācyamanyad... |243|
agarbhapañcagavyamāha- pañcagavyamṛte garbhādityādi| anyat dvitīyaṃ
pañcagavyam| ṛte garbhāditi dvitīyaṃ pañcagavyaṃ kalkaṃ vinā pacanīyam;
etenaitaduktaṃ bhavati- pūrvaṃ pañcagavyaṃ sakalkaṃ, etacca dvitīyamakalkaṃ;
phalaṃ ca tulyam|243|-
... vṛṣeṇa ca | balayā'tha paraṃ pācyaṃ guḍūcyā tadvadeva tu
||243|| jīrṇajvare ca śophe ca pāṇḍuroge ca
pūjitam |244|
idānīṃ pañcagavyoktatriphalādikalkena vṛṣādipṛthaksvarasatrayeṇa ghṛtatrayasya
sādhanaṃ nirdiśannāha- vṛṣeṇa cetyādi| tadvaditi pūrvoktakalpanayetyarthaḥ
65| tadvacchabdo ghṛtatraye'pi sambadhyate||243||-
etenaiva tu kalpena ghṛtaṃ pañcāvikaṃ pacet | pañcājaṃ pañcamahiṣaṃ
caturuṣṭramathāpi ca ||244||
idānīṃ pañcagavyoktavidhinā pañcāvikādīni ghṛtāni pacanīyānīti darśayannāha-
etenaiva tu kalpenetyādi| anenaiva kalpena pūrvoktapañcagavyavidhinā|
caturuṣṭraṃ śakṛdrasavarjanena||244||
triphalośīraśampākakaṭukātiviṣāghanaiḥ | śatāvarīsaptaparṇaguḍūcīrajanīdvayaiḥ
||245||
citrakatrivṛtāmūrvāpaṭolāriṣṭavālakaiḥ | kirātatiktakavacāviśālāpadmakotpalaiḥ
||246||
sārivādvayayaṣṭyāhvacavikāraktacandanaiḥ |
durālabhāparpaṭakatrāyamāṇāṭarūṣakaiḥ
||247||
rāsnākuṅkumamañjiṣṭhāmāgadhīnāgaraistathā | dhātrīphalarasaiḥ samyagdviguṇaiḥ
sādhitaṃ haviḥ
||248||
parisarpajvaraśvāsagulmakuṣṭhanivāraṇam | pāṇḍuplīhāgnisādibhya etadeva paraṃ
hitam
||249||
paṭolakaṭukādārvīnimbavāsāphalatrikam | durālabhāparpaṭakatrāyamāṇāḥ
palonmitāḥ ||250|| prasthamāmalakānāṃ ca
kvāthayetsalilārmaṇe | tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet
||251|| kalkaiḥ
kuṭajabhūnimbaghanayaṣṭyāhvacandanaiḥ | sapippalīkaistatsiddhaṃ cakṣuṣyaṃ
śuklayorhitam
||252||
ghrāṇakarṇākṣivadanavartmarogavraṇāpaham |
raktapittakaphasvedakledapūyopaśoṣaṇam
||253|| kāmalājvaravīsarpagaṇḍamālāharaṃ
param |254|
triphaletyādi| śuklayoḥ netragatarogayoḥ||245-253||-
śṛtaṃ payaḥ śarkarā ca pippalyo madhusarpiṣī
||254|| pañcasāramidaṃ peyaṃ mathitaṃ
viṣamajvare | kṣatakṣīṇe kṣaye śvāse hṛdroge caitadiṣyate
||255||
pañcasāramāha- śṛtaṃ paya ityādi| śṛtaṃ payaḥ kvathitaṃ dugdhaṃ, mathitaṃ
‘hastena’ iti śeṣaḥ||254-255||
lākṣāviśvaniśāmūrvāmañjiṣṭhāsvarjikāmayaiḥ | ṣaḍguṇena ca takreṇa siddhaṃ
tailaṃ jvarāntakṛt ||256||
idānīmantaḥparimārjanamabhidhāya bahiḥparimārjanārthaṃ tailamāha- lākṣetyādi|
viśvaṃ śuṇṭhī, niśā haridrā, mūrvā corasnāyuḥ, āmayaṃ kuṣṭham|
lākṣādikalkasyāṣṭau palāni, tailasya dvātriṃśatpalāni, tailāt ṣaḍguṇena
takreṇa tailaṃ sādhanīyam| jvarāntakṛt
śītapūrvadāhapūrvayorvināśakārītyarthaḥ||256||
kṣīrivṛkṣāsanāriṣṭajambūsaptacchadārjunaiḥ |
śirīṣakhadirāsphoṭāmṛtavallyāṭarūṣakaiḥ
||257|| kaṭukāparpaṭośīravacātejovatīghanaiḥ
| sādhitaṃ tailamabhyaṅgādāśu jīrṇajvarāpaham
||258||
kṣīrivṛkṣetyādi| kṣīrivṛkṣā nyagrodhādayaḥ, asano bījakaḥ, ariṣṭo nimbaḥ,
saptacchadaḥ saptaparṇaḥ, arjunaḥ kakubhaḥ, āsphoṭā sārivā arko vā, tejovatī
kākamardanikā| kṣīrivṛkṣādikalkenāṣṭapalamitena tailaprasthaṃ caturguṇajalena
sādhayet||257-258||
nirviṣairbhujagairnāgairvinītaiḥ kṛtataskaraiḥ | trāsayedāgame cainaṃ
tadaharbhojayenna ca
||259|| atyabhiṣyandigurubhirvāmayedvā punaḥ
punaḥ | madyaṃ tīkṣṇaṃ pāyayeta ghṛtaṃ vā jvaranāśanam
||260|| purāṇaṃ vā ghṛtaṃ kāmamudāraṃ vā
virecanam | nirūhayedvā matimān susvinnaṃ tadaharnaram
||261||
idānīṃ viṣamajvarāṇāṃ viśiṣṭāvasthāyāṃ bhūtābhiṣaṅgajādīnāṃ vā viṣamajvarāṇāṃ
cikitsāmāha- nirviṣairityādi| nirviṣaiḥbhujagaiḥ ḍuṇḍubhāhipatākāprabhṛtibhiḥ,
nāgaiḥ hastibhiḥ, vinītaiḥ hastiśikṣāvidbhirvinamrīkṛtaiḥ
66, kṛtataskaraiḥ mithyādhyāropitacauraiḥ| āgame jvarāgamakāle,
yasmājjvarārambhonmukhasya doṣasya nirviṣabhujagādibhayāt kṣubhitena vāyunā
vikṣepaṇaṃ kriyate tasmājjvarānutpādo jvarakālavismārakatvādvā| tadahariti
jvarāgamanadine, na bhojayenna cāśnīyāt; śeṣadoṣakṣapaṇārtham|
atyabhiṣyandigurubhirityādi| atyabhiṣyandigurubhiḥ kṣīradadhiyavāgūbhiḥ
madanaphalasaṃskṛtābhirvāmayet, tadahariti śeṣaḥ|
atyabhiṣyandyādibhiryadvamanaṃ tadbalarakṣaṇārtham| madyaṃ tīkṣṇamityādi|
ghṛtaṃ vā jvaranāśanaṃ ṣaṭpalaṃ; yadyevaṃ ‘ghṛtaṃ plīhodaroktaṃ yat’ ityanena
tasyokteḥ kutaḥ punarabhidhānam? ucyate, kāmaṃ tatpānasya tadahaḥ
pratipādanārtham| purāṇaṃ ghṛtamauṣadhārthe saṃskṛtaṃ pāyayet| kāmaṃ
svecchayā, udāraṃ virecanamapīḍākaraṃ, natvapraśithilāśayasya virecanānarhasya
vidheyam| taṃ virecanārthaṃ punarnirūhayet| tadahariti sarvatra
sambandhanīyam||259-261||
ajāvyoścarmaromāṇi vacā kuṣṭhaṃ palaṅkaṣā | nimbapatraṃ madhuyutaṃ dhūpanaṃ
tasya dāpayet ||262||
viṣamajvare dhūpanamāha- ajetyādi| ajā chāgī, aviḥ meṣī, palaṅkaṣā gugguluḥ|
viṣamajvarokto'pyasau yogo jīrṇajvare bhūtaviṣamajvare ca prayoktavyaḥ,
samānatantroktatvāt||262||
baiḍālaṃ vā śakṛdyojyaṃ vepamānasya dhūpanam |263|
avasthāviśeṣeṇa dhūpanamāha- baiḍālamityādi| baiḍālaṃ śakṛt biḍālaviṣṭhā|263|-
pippalī saindhavaṃ tailaṃ nepālī cekṣaṇāñjanam
||263||
viṣamajvare'ñjanamāha- pippalītyādi| yadyapi añjanamityukto'pi netrāñjanaṃ
prāptaṃ, tathā'pyatrekṣaṇāñjanamiti yaduktaṃ tadabhyaṅgavācino'ñjanaśabdasya
niṣedhārtham||263||
udaroktāni sarpiṃṣi yānyuktāni purā mayā | kalpoktaṃ cājitaṃ sarpiḥ sevyamānaṃ
jvaraṃ jayet ||264||
idānīṃ viṣamajvare'tideśena cikitsitamāha- udaroktāni sarpiṃṣītyādi| kalpoktaṃ
kalpasthānoktam| ajitam ajeyākhyam| kecit ‘yānyuktāni purā mayā’ ityatra
‘kuryāt sarvagaṇeṣu ca’ iti paṭhanti, sarvajvarasamūheṣviti ca vyākhyānayanti|
apare tu ‘sarvajvareṣu ca’ iti paṭhanti||264||
bhūtavidyāsamuddiṣṭairbandhāveśanapūjanaiḥ | jayedbhūtābhiṣaṅgotthaṃ... |265|
bhūtajvare cikitsitamatideśenāha- bhūtavidyāsamuddiṣṭairityādi| bandhaḥ
samantre rajjvādibhiḥ, āveśanaṃ samantrasarṣapāditāḍanaṃ, pūjanaṃ
balyupahārastutyādibhiḥ| yadyapi nidānaprastāve pūrvaṃ viṣādijvarasyopadeśaḥ
paścādbhūtābhiṣaṅgajasya, tathā'pyatra pūrvaṃ
yadbhūtābhiṣaṅgajvaracikitsitamuktaṃ tadbhūtavidyāsamuddiṣṭasya
vidherviṣamajvare'pi hitatvaṃ bodhayati|265|-
... vijñānādyaiśca mānasam ||265||
vijñānādyairiti mānasaṃ jvaraṃ vijñānādyairjayediti sambandhaḥ| ādiśabdāt
dhairyasmṛtijñānasamādhayo gṛhyante| mānasaṃ kāmaśokakrodhabhayajam|
vijñānādyairityatra ‘manaḥsāntvaiśca’ iti kecit paṭhanti, manaḥprasādanairiti
ca vyākhyānayanti||265||
śramakṣayotthe bhuñjīta ghṛtābhyakto rasaudanam |266|
śramakṣayotthe bhuñjītetyādi| yadyapi rasaudanabhojanaṃ pūrvamevoktaṃ,
tathā'pi ghṛtābhyaṅgayogādadhikaphaladarśanārthamatroktam|266|-
abhiśāpābhicārotthau jvarau homādinā jayet
||266||
abhiśāpabhicārotthāvityādi| abhiśāpaḥ siddhādīnāmākrośaḥ, abhicāro
yantramantrādibhiravapīḍanaṃ, ādiśabdāt śāntiprayaścittamaṅgalajapādayaḥ||266||
dānasvastyayanātithyairutpātagrahapīḍitam |267|
dānasvastyayanātithyairityādi| svastyayanam āśīrvādaḥ, ātithyam atithipūjanam|
utpātaḥ aniṣṭasūcakaṃ nirghātādi, grahā ādityādayaḥ|267|-
abhighātajvare kuryāt kriyāmuṣṇavivarjitām
||267|| kaṣāyamadhurāṃ snigdhāṃ
yathādoṣamathāpi vā |268|
abhighātajvare kuryādityādi| yasmādvātaraktabahulo'bhighātajvaraḥ
tasmādevambhūtāstatra kriyāḥ kāryāḥ||267||-
oṣadhīgandhaviṣajau viṣapittaprasādhanaiḥ
||268|| jayet kaṣāyaṃ ca hitaṃ
sarvagandhakṛtaṃ tathā | nimbadārukaṣāyaṃ vā hitaṃ saumanasaṃ yathā
||269||
oṣadhīgandhaviṣajāvityādi| viṣapittaprasādhanaiḥ
viṣapittacikitsitairityarthaḥ| anye ‘viṣapītaprasādhanaiḥ’ iti paṭhanti,
vyākhyānayanti ca- viṣapītasya yāni prasādhanāni cikitsitāni tairityarthaḥ|
oṣadhīgandhaviṣajajvarayoraparamapi yogamāhajayedityādi| sarvagandhakṛtam
elādikṛtaṃ, saumanasaṃ jātīkṛtam| bhūtābhiṣaṅgādijānāṃ jvarāṇāṃ
viṣamajvaramadhye vyatikrameṇa yadupādānaṃ tadbhūtābhiṣaṅgādijā api jvarāḥ
prāyeṇa vaiṣamyeṇa bhavantīti bodhayati||268-269||
yavānnavikṛtiḥ sarpirmadyaṃ ca viṣame hitam |270|
yavānnavikṛtirityādi| yavānnavikṛtiḥ yavabhakṣyavikāraḥ|
sarpirmadyayorviṣamajvare'tyantahitatvopādānārthaṃ punarabhidhānam| anye
‘yāvānnavikṛtiḥ’ iti paṭhanti; yāvānno yavaudanaḥ, vikṛtiḥ yavavikāraḥ;
yadyapi yavavikṛtiśabdenaiva yavaudano labdhastathā'pi
yavaudanasyātyantahitatvopādānārthaṃ yāvānnagrahaṇamiti ca
vyākhyānayanti|270|-
sampūjayeddvijān gāśca devamīśānamambikām
||270||
viṣamajvare yuktivyapāśrayaṃ cikitsitamabhidhāyedānīṃ daivavyapāśrayamāha-
sampūjayedityādi| īśāno maheśvaraḥ, ambikā caṇḍī,
dvijādipūjanādduritopaśāntirdharmotpattiśca||270||
kaphavātotthayoścāpi jvarayoḥ śītapīḍitam | dihyāduṣṇena vargeṇa paraścoṣṇo
vidhirhitaḥ ||271|| siñcet
koṣṇairāranālaśuktagomūtramastubhiḥ | dihyāt palāśaiḥ piṣṭairvā
surasārjakaśigrujaiḥ ||272|| kṣāratailena
vā'bhyaṅgaḥ saśuktena vidhīyate | pānamāragvadhādeśca kvathitasya viśeṣataḥ
||273|| avagāhaḥ sukhoṣṇaśca
vātaghnakvāthayojitaḥ | jitvā śītaṃ kramairebhiḥ sukhoṣṇajalasecitam
||274||
praveśyaurṇikakārpāsakauśeyāmbarasaṃvṛtam | śāyayet kṣāmadehaṃ ca
kālāguruvibhūṣitam ||275|| stanāḍhyā
rūpasampannāḥ kuśalā navayauvanāḥ | bhajeyuḥ pramadā gātraiḥ śītadainyāpahāḥ
śubhāḥ ||276|| śaracchaśāṅkavadanā
nīlotpalavilocanāḥ | sphuritabhrūlatābhaṅgalalāṭataṭakampanāḥ
||277||
pralambabimbapracaladbimbīphalanibhādharāḥ
67| kṛśodaryo'tivistīrṇajaghanodvahanālasāḥ
||278|| kuṅkumāgurudigdhāṅgyo
ghanatuṅgapayodharāḥ | sugandhidhūpitaślakṣṇasrastāṃśukavibhūṣaṇāḥ
||279|| gāḍhamāliṅgayeyustaṃ taruṃ vanalatā
iva | prahlādaṃ cāsya vijñāya tāḥ strīrapanayet punaḥ
||280||
tāsāmaṅgapariṣvaṅganivāritahimajvaram | bhojayeddhitamannaṃ ca yathā
sukhamavāpnuyāt ||281||
idānīṃ jīrṇajvarāṇāṃ dvandvajānāṃ
bahiḥparimārjanapralepābhiṣekābhyaṅgaśayanānulepanastrīsaṃvāhanādikamāha-
kaphavātotthayoścāpi jvarayorityādi| dihyāt limpet| uṣṇena vargeṇa
bhadradārvādinā surasādinā elādinā vā| paraścoṣṇo vidhiriti para utkṛṣṭaḥ,
uṣṇo vidhiḥ svedaḥ| āranālaṃ kāñjikaṃ, śuktaṃ cukraṃ tacca
taṇḍulāmbusauvīrādibhiḥ kṛtasandhānaṃ, tathā ca tantrāntare paṭhyate-
“prasthamekaṃ tu bhaktasya trayaṃ sauvīrakasya ca| ardhaṃ prasthaṃ tu
dadhnaśca bhiṣagamlasya dāpayet|| palaṣoḍaśakaṃ caiva śodhitasyārdrakasya ca|
saindhavaṃ pippalīṃ caiva cūrṇīkṛtya vinikṣipet|| sthāpayet sudṛḍhe bhāṇḍe
sarpiṣā paribhāvite| hemante vāsarāṇyaṣṭau vasante ṣaṭ dināni ca|| prāvṛṭkāle
caturahaṃ varṣāsvapi ca vāsayet| ata ūrdhvaṃ kṣipeccūrṇaṃ
cāturjātātpaladvayam”- ityādi| asya śuktasya guṇavarṇanaṃ bahutvānna likhitam|
palāśaiḥ patraiḥ| arjakaḥ kuṭherakaḥ; anye sitaparṇāsamāhuḥ; śigruḥ
śobhāñjanānukārī viṭapaḥ, śobhāñjanamapare| kṣāratailaṃ kṣāreṇa siddhaṃ tailaṃ
kṣāratailamāhuḥ; apare tantrāntaroktaṃ ‘śuṣkamūlakaśuṇṭhīnāṃ kṣāra’ ityādikaṃ
kṣāratailamicchanti; tanna, tasya saśuktasya saśukteneti viśeṣaṇavaiyarthyāt|
avagāho dravapūrṇabhājane nimajjanaṃ, sukhoṣṇa īṣaduṣṇaḥ| kramairebhiḥ
uṣṇavargapralepādibhiḥ| praveśya ‘nivātāgāre’ iti śeṣaḥ| aurṇikā nānāprakārāḥ
kambalāḥ, kārpāsāḥ kārpāsatanturacitāḥ, kauśeyāḥ kośakārakrimilālātanturacitāḥ
‘tasara
68
’ iti loke| kṣāmadehamityādi| evambhūtāḥ striyo glānadehaṃ kṛṣṇāguruvibhūṣitaṃ
puruṣaṃ mṛdumardanārthaṃ gātraiḥ kṛtvā bhajeyuriti sambandhaḥ| kuśalāḥ
kāmasūtrajñāḥ| dainyaṃ kliṣṭacetanātvam| śaracchaśāṅkavadanā ityādi|
evaṃvidhāśca lalanāstaṃ puruṣaṃ gāḍhamāliṅgayeyuriti sambandhaḥ|
prahlādamityādi| asya puruṣasya prahlādaṃ harṣaṃ jñātvā tāḥ pūrvoktavanitā
apanayet, anyathā tatsaṃsargānmahānanartha iti| hitamannaṃ vātaśleṣmaharam
āhāram| ‘avagāhaḥ sukhoṣṇaśca vātaghnakvāthasaṃyutaḥ’ ityatra ‘avagāhaḥ
sukhoṣṇaśca vātaghnaḥ kvāthabhojane’ iti kecit paṭhanti, vyākhyānayanti ca-
vātaghno'vagāhaḥ kāryaḥ, sukhoṣṇe ca kvāthabhojane kārye| atra dvitīyaścakāro
lupto jñeyaḥ; tena kvāthabhojane'pi vātaghne boddhavye| praveśyaurṇiketyatra
‘praveṇyaurṇike’ iti kecit paṭhanti, vyākhyānayanti ca- praveṇī sūcībāṇākhyo
vastraviśeṣaḥ| ‘kālāguruvibhūṣitaṃ’ ityatra ‘kṛṣṇāguruvibhāvitaṃ’ iti kecit
paṭhanti, kṛṣṇāguruliptamiti ca vyākhyānayanti||271-281||
dāhābhibhūte tu vidhiṃ kuryāddāhavināśanam | madhuphāṇitayuktena
nimbapatrāmbhasā'pi vā ||282|| dāhajvarārtaṃ
matimān vāmayet kṣiprameva ca | śatadhautaghṛtābhyaktaṃ dihyādvā yavaśatkubhiḥ
||283|| kolāmalakasaṃyuktaiḥ
śuktadhānyāmlasaṃyutaiḥ | amlapiṣṭaiḥ suśītaiśca phenilāpallavaistathā
||284|| amlapiṣṭaiḥ suśītairvā
palāśatarujairdihet | badarīpallavotthena phenenāriṣṭakasya ca
||285|| lipte'ṅge dāhatṛṇmūrcchāḥ
praśāmyanti ca sarvaśaḥ |286|
dāhābhibhūte ityādi| dāhavināśanavidhiḥ vakṣyamāṇaḥ| nanu yathā śītapratīkāre
pūrvaṃ ‘kaphavātotthayoścāpi jvarayoḥ śītapīḍitam’ ityuktaṃ tathā'trāpi
pittajvarābhibhūta iti kathaṃ noktaṃ? satyaṃ, jvararahitadāhe asau vidhiḥ
kārya iti darśanārtham| madhuphāṇitayuktenetyādi| ‘madhuphāṇitamiśreṇa’ iti
kecit paṭhanti| te ca ‘api vā’ iti śabdaṃ pādapūraṇārthaṃ varṇayitvā
nimbapatrāmbhasetyasya viśeṣaṇamācakṣate| yadyapi kaphe vamanaṃ prayujyate na
pitte, tathā'pi pravṛddhaṃ pittaṃ kiñcidvamanenāpi nirhriyate| tathā ca
tantrāntaraṃ,- “svasthānagatamutkliṣṭamagninirvāpakaṃ bhiṣak| pittaṃ jñātvā
virekeṇa vamanenāthavā haret”- iti| apare tu ‘madhuphāṇitamiśreṇa
nimbapatrāmbhasā pibet’ iti paṭhanti| śatadhautaghṛtābhyaktamityādi| śatavārān
śītajalena dhautaṃ phenilaṃ ghṛtaṃ śatadhautaghṛtam| dihyāt limpet| śuktaṃ
cukraṃ, dhānyāmlaṃ kāñjikaṃ; ‘śuktadhānyāmlasaṃyutaiḥ’ ityatrāpare tu
‘dhānyāmlairapi buddhimān’ iti paṭhanti; tatra
dhānyāmlayuktairyavaśaktubhiriti jñeyam| amlapiṣṭairityādi| amlaṃ kāñjikaṃ,
phenilā upodikā| tathāśabdāt kolāmalakaśuktasaṃyuktaiḥ
phenilāpallavairlimpediti jñeyam| amlapiṣṭaiḥ suśītairityādi| palāśatarujaiḥ
palāśapallavaiḥ| ariṣṭo nimbaḥ, phenilāvṛkṣo vā| phenakalpanāmāha-
badarīpallavān kāñjikapiṣṭān kāñjikapūrṇabhājane nikṣipya kareṇa viloḍayet,
tato yaḥ phena uttiṣṭhet tena limpet||282-285||-
yavārdhakuḍavaṃ piṣṭvā mañjiṣṭhārdhapalaṃ tathā
||286|| amlaprasthaśatonmiśraṃ tailaprasthaṃ
vipācayet | etat prahlādanaṃ tailaṃ jvaradāhavināśanam
||287||
prahlādanatailamāha- yavārdhakuḍavamityādi| amlaprasthaśatonmiśraṃ
kāñjikaprasthaśatayuktam||286-287||
nyagrodhādirgaṇo yastu kākolyādiśca yo gaṇaḥ | utpalādirgaṇo yastu piṣṭairvā
taiḥ pralepayet
||288|| tatkaṣāyāmlasaṃsiddhāḥ
snehāścābhyañjane hitāḥ | teṣāṃ śītakaṣāye vā dāhārtamavagāhayet
||289|| dāhavege tvatikrānte tasmāduddhṛtya
mānavam | pariṣicyāmbubhiḥ śītaiḥ pralimpeccandanādibhiḥ
||290|| glānaṃ vā
dīnamanasamāśliṣeyurvarāṅganāḥ | pelavakṣaumasaṃvītāścandanārdrapayodharāḥ
||291|| bibhratyo'bjasrajaścitrā
maṇiratnavibhūṣitāḥ | bhajeyustāḥ stanaiḥ śītaiḥ spṛśantyo'mburuhaiḥ sukhaiḥ
||292|| prahlādaṃ cāsya vijñāya tāḥ
strīrapanayet punaḥ | hitaṃ ca bhojayedannaṃ tathā''pnoti sukhaṃ mahat
||293||
tatkaṣāyāmlasaṃsiddhā iti nyagrodhādikākolyādyutpalādikvāthakāñjikavipakvā
ityarthaḥ| teṣāmityādi| teṣāṃ nyagrodhādīnām| dāhavege tvatikrānte ityādi|
tasmāt nyagrodhādiprabhṛtiśītakaṣāyāvagāhāt| candanādinā candanādigaṇena;
apare tu candanaṃ śrīcandanam, ādiśabdāt uśīralāmajjakādaya iti
vyākhyānayanti| glānaṃ vā dīnamanasamityādi| dīnamanasaṃ kliṣṭacittam|
āśliṣeyuḥ āliṅgeyuḥ| pelavaṃ sukumāraṃ , kṣaumaṃ dukūlaṃ,
paṭṭavastramityarthaḥ| saṃvītāḥ samyagācchāditāḥ| bibhratyo dhārayantyaḥ,
abjasraja utpalādimālāḥ, citrā nānāvarṇāḥ| bhajeyurityādi| tāḥ striyaḥ,
amburuhaiḥ sukhairutpalādibhirvikacaiḥ spṛśantyaḥ, stanaiḥ kṛtvā bhajeyuriti
piṇḍārthaḥ| hitamannaṃ pittaharam||288-293||
pittajvaroktaṃ śamanaṃ vireko'nyaddhitaṃ
69
ca yat |294|
jvaradāhe'tideśenāparamapi cikitsitamāha- pittajvaroktamityādi| anyadapi
yaddhitaṃ bhavettatkartavyamityarthaḥ|294|-
nirharetpittamevādau doṣeṣu samavāyiṣu
||294|| durnivārataraṃ taddhi jvarārtānāṃ
viśeṣataḥ |295|
idānīṃ dāhapratīkāraprastāve saṃsargajvare tāvat prakṛtikālāpekṣayā kvacit
sannipāte'pi pittasyādau pratikārārthamāha- nirharedityādi| samavāyiṣu
saṃsargiṣu, natu sannipāteṣu; tatra pratīkārasyādāvuktatvāt|
pittānvitasaṃsargasya
70
dvitvāt samavāyiṣvityatra bahuvacanaṃ na sambhavati, tathā'pi
kālaprakṛtyapekṣayā sannipāte'pi kaphavirodhenādau kadācit pittasya pratikriyā
kāryeti darśanārthaṃ bahuvacanam| anye tu ‘śamayet pittamevādau jvareṣu
samavāyiṣu’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- samavāyiṣu jvareṣu
sannipātajvareṣvādau pittaṃ śamayet laṅghanāmbuyavāgvādibhiḥ prakṛtisthaṃ
kuryāt, yasmādagnimupahatya jvaro bhavati, agniśca pittāntargataḥ, tasmāt
pittasaṃśamane
71
ādau yatnaḥ kāryaḥ| tathā coktaṃ,- “samavāye tu doṣāṇāṃ pūrvaṃ pittamupācaret|
jvare caivātisāre ca sarvatrānyatra mārutam”- iti| nanu,
sannipātajvareṣvādāvanyatrāmaśleṣmaṇo nirharaṇaṃ kathitaṃ, tathā ca-
“sannipātajvare pūrvaṃ kuryādāmaviśoṣaṇam| paścācchleṣmaṇi saṅkṣīṇe śamayet
pittamārutau”- iti, tat kathamatra sannipāteṣvādau pittaśamanaṃ? satyaṃ,
śamanaśabdenātra prakṛtisthāpanamucyate na nirharaṇamityadoṣaḥ |
durnivārataramiti vātakaphāvapi samavāye durnivārau pittaṃ ca durnivārataram|
hi yasmādarthe| atra nibandhakārairbahūktaṃ tacca śiṣyabuddhivyākulahetutvāt
parihṛtam||294||-
chardimūrcchāpipāsādīnavirodhājjvarasya ca
||295|| upadravāñjayeccāpi pratyanīkena
hetunā |296|
idānīṃ jvaracikitsitamabhidhāyopadravacikitsitamāha- chardimūrcchetyādi|
chardyādīnupadravān jvarasyāvirodhena pratyanīkena hetunā jayediti sambandhaḥ|
nanu, chardyādaya upadravāḥ kathaṃ procyante, yāvatā jvaralakṣaṇānyetāni?
satyaṃ, ye jvareṇa sahotpannāśchardyādayaste jvaralakṣaṇāni, ye tu
jvarasyottarakālajāsta upadravāḥ; tathā coktaṃ,- “vyādherupari yo
vyādhirbhavatyuttarakālajaḥ| upakramāvirodhī
72
ca sa upadrava ucyate”- iti| yadyapi prāguktāt-
‘sopadravamanyonyāvirodhenopacaredbalavantamupadravaṃ ca’- iti
vākyādevānyonyāvirodhena cikitsā siddhā, tathā'pi ‘avirodhājjvarasya’ iti yat
punaruktaṃ tanniyamārthaṃ; tena balavantamupadravaṃ vihāyānyatra
sarvatrāpyavirodhenaiva cikitsā kartavyeti; anye tu pūrvaṃ sāmānyenoktamatra
tu viśeṣeṇeti na doṣaḥ| pratyanīkena svacikitsitena| yadyevaṃ tarhi hetuneti
padaṃ vyarthaṃ; tanna, yuktivyapāścayadaivavyapāśrayasattvāvajayeti
triprakārasyāpi cikitsitasya saṅgrahārthatvāt; athavā hetugrahaṇaṃ
hetuviparītaprāptyarthaṃ, yasmāttrividhamauṣadhaṃ- hetuviparītaṃ
vyādhiviparītaṃ, tadarthakāri ceti||295||
viśeṣamaparaṃ cātra śṛṇūpadravanāśanam
||296|| madhukaṃ rajanī mustaṃ dāḍimaṃ
sāmlavetasam | añjanaṃ tintiḍīkaṃ ca naladaṃ patramutpalam
||297|| tvacaṃ vyāghranakhaṃ caiva
mātuluṅgaraso madhu | dihyādebhirjvarārtasya madhuśuktayutaiḥ śiraḥ
||298||
śirobhitāpasammohavamihikkāpravepathūn | pradeho nāśayatyeṣa
jvaritānāmupadravān ||299||
viśeṣamaparamityādi| añjanaṃ rasāñjanaṃ, naladaṃ māṃsī, patraṃ patrakaṃ,
utpalaṃ nīlotpalaṃ, vyāghranakho nakhaḥ| madhuśuktaṃ jambīrarasakṛtaḥ
sandhānaviśeṣaḥ; tathā coktaṃ,- “jambīrasya phalarasaṃ pippalīcūrṇasaṃyutam|
madhubhāṇḍe vinikṣipya dhānyarāśau nidhāpayet|| māsena tajjātarasaṃ
madhuśuktaṃ prakīrtitam”- iti| pradihyāt limpet| śirobhitāpaḥ śiroruk| sammoho
mūrcchā||296-299||
madhūkamatha hrīberamutpalāni madhūlikām
||300|| līḍhvā cūrṇāni madhunā sarpiṣā ca
jayedvamim | kaphaprasekāsṛkpittahikkāśvāsāṃśca dāruṇān
||301||
madhūkamityādi| hrīberaṃ vālakaṃ, madhūlikā jalayaṣṭī||300-301||
lihan jvarārtastriphalāṃ pippalīṃ ca samākṣikām | kāse śvāse ca madhunā
sarpiṣā ca sukhī bhavet ||302||
lihan jvarārtastriphalāmityādi| atra yoge yanmadhuno vāradvayamupādānaṃ
tadekasya madhunaḥ peṣyadravyavat pramāṇaṃ, anyasya tvāloḍanavatpramāṇam||302||
vidārī dāḍimaṃ lodhraṃ dadhitthaṃ bījapūrakam | ebhiḥ pradihyānmūrdhānaṃ
tṛḍdāhārtasya dehinaḥ ||303||
vidārīmityādi| dadhitthaṃ kapittham||303||
dāḍimasya sitāyāśca drākṣāmalakayostathā | vairasye dhārayet kalkaṃ gaṇḍūṣaṃ
ca yathāhitam
||304||
kṣīrekṣurasamākṣīkasarpistailoṣṇavāribhiḥ |305|
dāḍimasyetyādi| vairasye mukhavairasye| kṣīrekṣurasamādhvīketyādi| mākṣīkaṃ
madhu, atrāpi mukhavairasye dhārayediti yojanīyam||304||-
śūnye mūrdhni hitaṃ nasyaṃ jīvanīyaśṛtaṃ ghṛtam
||305||
śūnye ityādi| śūnye rikte| jīvanīyāni kākolyādīni daśa| tathā coktaṃ,-
“jīvantī kākolyau dve mede mudgamāṣaparṇyau ca| jīvakarṣabhakau madhukaṃ cetī
gaṇo jīvanīyākhyaḥ”||305||
cūrṇitaistriphalāśyāmātrivṛtpippalisaṃyutaiḥ | sakṣaudraḥ śarkarāyukto
virekastu praśasyate ||306|| pakve
pittajvare rakte cordhvage vepathau tathā |307|
cūrṇitairityādi| śyāmā vṛddhadārakaḥ| ūrdhvage ūrdhvapravṛtte rakte||306||-
kaphavātotthayorevaṃ snehābhyaṅgairviśodhayet
||307||
kaphavātotthayorevamityādi| viśodhayet viśuddhiṃ nayet, śamaṃ nayediti
tātparyārthaḥ| kaphavātāviti karmapadaṃ śeṣībhūtamatra yojanīyam||307||
hṛtadoṣo bhramārtastu lihyāt kṣaudrasitābhayāḥ |308|
hṛtetyādi| hṛtadoṣo'pi yo bhramārto bhavet sa kṣaudreṇa sitābhayā lihyāditi
piṇḍārthaḥ|308|-
vātaghnamadhurairyojyā nirūhā vātaje jvare
||308|| avekṣya
73
doṣaṃ prāṇaṃ ca yathāsvaṃ cānuvāsanāḥ |309|
idānīṃ vātajvare nirūhadravyāṇyāha- vātaghnamadhurairityādi| vātaghnā
bhadradārvādayaḥ, madhurāḥ kākolyādayaḥ| avekṣya doṣaṃ prāṇaṃ ceti
hīnamdhyottamādibhedena doṣaṃ balaṃ ca vīkṣyetyarthaḥ| tenālpaprakupitadoṣe
alpo nirūhaḥ, madhyame madhyamaḥ, uttame uttamaḥ; evaṃ bale'pi| yathāsvaṃ
cānuvāsanā iti vātaharadravyasādhitasnehānuvāsanā yojyā iti||308||-
utpalādikaṣāyādyā(ḍhyā)ścandanośīrasaṃyutāḥ
||309|| śarkarāmadhurāḥ śītāḥ pittajvaraharā
matāḥ | āmrādīnāṃ tvacaṃ śaṅkhaṃ candanaṃ madhukotpale
||310|| gairikāñjanamañjiṣṭhāmṛṇālānyatha
padmakam | ślakṣṇapiṣṭaṃ tu payasā śarkarāmadhusaṃyutam
||311|| supūtaṃ śītalaṃ bastiṃ dahyamānāya
dāpayet |312|
pittajvare nirūhadravyāṇyāha- utpalādikaṣāyādyā ityādi| ādyāḥ pradhānāḥ|
utpalādikaṣāyādyā ityādi viśeṣaṇayuktā nirūhā jñeyāḥ| pittajvare
nirūhadravyāṇyabhidhāyāparāṇyapi nirūhadravyāṇyāha- āmrādīnāṃ
74
nyagrodhādigaṇāntarbhūtatvāt pūrvadravyāṇi vihāya āmrādikāni dravyāṇi
nandīvṛkṣakaparyantāni grāhyāṇi| candanaṃ raktacandanam, utpalaṃ nīlotpalam,
añjanaṃ sroto'ñjanaṃ, tadabhāve rasāñjanaṃ sauvīrāñjanaṃ vā, mṛṇālaṃ bisaṃ,
padmakaṃ padmakāṣṭhaṃ, bastiḥ nirūhabastiḥ||309-311||-
jvaradāhāpahaṃ teṣu siddhaṃ caivānuvāsanam
||312||
pittajvare'nuvāsanadravyāṇyatideśenāha- jvaradāhapahamityādi| teṣu
nyagrodhāditvakprabhṛtiṣu||312||
āragvadhagaṇakvāthāḥ pippalyādisamāyutāḥ | sakṣaudramūtrā deyāḥ syuḥ
kaphajvaravināśanāḥ ||313||
kaphajvare nirūhadravyāṇyāha- āragvadhetyādi| deyāḥ syuḥ dātavyā bhaveyuḥ,
‘nirūhā’ iti śeṣaḥ| anye tu ‘āragvadhādisaṃsiddhāḥ kaphaje kṣaudrasaṃyutāḥ|
jvaraṃ hanyurnirūhāśca tatsiddhāścānuvāsanāḥ’- iti paṭhanti||313||
kaphaghnaireva saṃsiddhā dravyaiścāpyanuvāsanāḥ |314|
kaphaje'nuvāsanamāha- kaphaghnairityādi| kaphaghnairdravyaiḥ
āragvadhādibhiḥ|314|-
saṃsarge sannipāte ca saṃsṛṣṭā bastayo hitāḥ
||314||
saṃsargasannipātayornirūhadravyāṇyāha- saṃsarge ityādi| saṃsarge sannipātādau,
saṃsṛṣṭā militāḥ, bastayo nirūhā iti||314||
saṃsṛṣṭaireva saṃsṛṣṭā dravyaiścāpyanuvāsanāḥ |315|
saṃsargasannipātayoratideśenānuvāsanadravyāṇyāha- saṃsṛṣṭairityādi| saṃsṛṣṭaiḥ
sammilitaiḥ, saṃsṛṣṭā militāḥ|315|-
vātarogāpahāḥ sarve snehā ye samyagīritāḥ
||315|| vinā tailaṃ ta eva syuryojyā
mārutaje jvare |316|
idānīṃ vātajvare'nuvāsanaviṣaye tailaniṣedhamāha- vātarogāpahā ityādi| sarve
snehāḥ sarpistailavasāmajjānaḥ, yojyāḥ ‘anuvāsane’ iti śeṣaḥ||315||-
nikhilenopayojyāśca ta evābhyañjanādiṣu
||316||
vātajvare'nuvāsananiṣiddhasyāpi tailasyābhyaṅgādau prayogamāha-
nikhilenetyādi| nikhilena sāmastyena| etena tailasyāpi grahaṇam| ta eva
sarpistailavasāmajjāna eva| ete catvāraḥ snehā vyastāḥ samastā vā saṃskṛtāśca
prayojyāḥ| ata eva ṣaṭkaṭvarāditailamapi śasyate||316||
paittike madhuraistiktaiḥ siddhaṃ sarpiśca pūjyate |317|
pittajvare punarabhyaṅgārthaṃ viśiṣṭaṃ snehamāha- paittike madhurairityādi|
pūjyate abhyaṅgādiṣu|317|-
ślaiṣmike kaṭutiktaiśca, saṃsṛṣṭānītareṣu ca
||317||
ślaiṣmike pānābhyaṅgārthaṃ snehaviśeṣamāha- ślaiṣmike ityādi|
kaṭutiktaiścetyatra sarpiḥ siddhamiti yojanīyam| yadyapi kaphasya tulyaguṇaṃ
sarpistathā'pi viśiṣṭasaṃskāravaśāt kaphe'pi sarpiḥ prayujyate| anye tu
cakārāt anuktamapi tailaṃ kathayanti; tanna, anyatantrasaṃvādābhāvāt
saṃsargasannipāteṣvabhyaṅgārthaṃ viśiṣṭasnehamāha- saṃsṛṣṭānītareṣu ceti|-
saṃsṛṣṭāni sarpirādīni anyonyamiśrāṇi tathā vātādiharadravyairmiśraireva
sādhitāni ca; itareṣu sannipāteṣu||317||
hṛtāvaśeṣaṃ pittaṃ tu tvaksthaṃ janayati jvaram | pibedikṣurasaṃ tatra śītaṃ
vā śarkarodakam
||318|| śāliṣaṣṭikayorannamaśnīyāt
kṣīrasamplutam |319|
idānīṃ hṛtāvaśeṣasya pittasya pratīkāramāha- hṛtāvaśeṣamityādi| tatra
hṛtāvaśeṣapittajvare| annam odanam| yadyapi tvaksthite pitte bahiḥparimārjanaṃ
yuktaṃ nāntaḥparimārjanaṃ, tathā'pi
75
tadvīryayuktasya rasasya sarvatogamanādantaḥparimārjanamuktam||318||-
kaphavātotthayoreva svedābhyaṅgau prayojayet
||319||
idānīṃ kaphavātayorapi hṛtāvaśeṣayoḥ pratīkārārthamāha-
kaphavātotthayorevetyādi| kaphavātotthayoriti
hṛtāvaśeṣakaphavātajvarayorityarthaḥ||319||
ghṛtaṃ dvādaśarātrāttu deyaṃ sarvajvareṣu ca | tenāntareṇāśayaṃ svaṃ gatā doṣā
bhavanti hi ||320||
adhunā yāvatā kālena jvare sarpirdeyaṃ tāvantaṃ kālaṃ sakāraṇaṃ darśayannāha-
ghṛtamityādi| sarvajvareṣu ceti ye jvarā laṅghanoṣṇodakapānapeyāpācanaistu
pakvāsteṣu sarvajvareṣu dvādaśāhādanantaraṃ ghṛtaṃ deyam| tenāntareṇa
tenāvasareṇa tena kālenetyarthaḥ, dvādaśarātrādūrdhvamiti tātparyārthaḥ|
āśayaṃ svaṃ gatā doṣā iti sthānamātmīyaṃ prāptā vātādayo bhavanti,
pākaprāptatvāt| yadyapyaṣṭāhena daśāhātparaṃ vā jvarapāko bhavati tathā'pi
sannipātajvarasya dvādaśāhena pāko bhavatīti darśanārthaṃ dvādaśāhagrahaṇam|
kecidatra
76
nasyārthaṃ ghṛtaṃ paṭhanti; tanna paṭhanīyaṃ, nasyārthaghṛtasya gaṇḍūṣottaraṃ
prāgeva
77
paṭhitatvāt||320||
dhātūn prakṣobhayan doṣo mokṣakāle balīyate | tena vyākulacittastu mriyamāṇa
ivehate ||321||
śāntiṃ gacchatyapi jvare yathā kleśātiśayo bhavati tathā darśayannāha-
dhātūnityādi| mokṣakāle dhātūṃścālayan doṣo balīyate balīvācaratīti
piṇḍārthaḥ| nanu, prakṣīṇāvasthāyāṃ kasmāddoṣo balīvācarati? satyaṃ,
prabhāvāt; yathā dīpo nirvāṇāvasthāyāṃ mahatīṃ jvālāṃ pradarśayan nirvāṇaṃ
yāti
78, tadvadayamapi jvarārambhako doṣo balīyata iti| kecit balīyate balīyān
gacchati iti vyākhyānayanti, īyate iti idadhātordivādikasya kartari prayogāt|
apare tu ‘avalīyate’ iti
79
paṭhanti, vyākhyānayanti ca- avalīyate tādṛgrūpeṇa nopalabhyate| tena doṣeṇa,
mriyamāṇa ivehate mumūrṣuvadgātravikṣepaṇādikāṃ kriyāṃ karotītyarthaḥ||321||
laghutvaṃ śirasaḥ svedo mukhamāpāṇḍu pāki ca | kṣavathuścānnakāṅkṣā ca
jvaramuktasya lakṣaṇam ||322||
jvaramuktalakṣaṇamāha- laghutvamityādi| laghutvaṃ śirasa iti śirolaghutvaṃ,
āpāṇḍu īṣatpāṇḍu, kṣavathuḥ chikkā| jvarātīsārayormahāvyādhitvānmuktilakṣaṇaṃ
kathitaṃ nānyeṣām| kecidācāryā ‘ghātūn prakṣobhayan doṣa’
ityādikamanantaroktaṃ sannipātajvaramuktilakṣaṇaṃ, ‘laghutvaṃ śirasa’
ityādikaṃ cetarajvaramuktilakṣaṇamiti bruvate||322||
śambhukrodhodbhavo ghoro balavarṇāgnisādakaḥ | rogarāṭ roghasaṅghāto jvara
ityupadiśyate ||323|| vyāpitvāt
sarvasaṃsparśāt kṛcchratvādantasambhavāt | antako hyeṣa bhūtānāṃ jvara
ityupadiśyate ||324||
idānīṃ jvarasyātiśayena pratīkaraṇāya garīyastvaṃ darśayannāha-
śambhukrodhodbhava ityādi| etairhetubhirjvaro'ntaka ityupadiśyata iti
sambandhaḥ| vyāpitvamasya puruṣapaśvādisarvaprāṇivyāpanāt, sarvasaṃsparśitvaṃ
samanaskendriyasya dehasya tāpanāt, kṛcchratvam
agnerupaghātādatyantapīḍākaratvādvā, antasambhavatvaṃ cāparavyādhigrastasyāpi
puruṣasya jvareṇaiva prāṇanāśitvāt| antaka iva antakaḥ, antakāritvāt|
yadyapyayamadhyāyo nibandhakārairanyakramapāṭhaiḥ paṭhitaḥ, tathā'pi mayā
yathā guruṇopadiṣṭastena krameṇa paṭhitaḥ||323-324||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre jvarapratiṣedho
nāma(prathamo'dhyāyaḥ, ādita) ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
||39||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargatakāyacikitsāyāṃ jvarapratiṣedhādhyāya
ekonacatvāriṃśattamaḥ||39||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `tatra sthitānāṃ' iti pā. ↩
- 2 `yato'gnivyāptyaiva' iti pā. ↩
- 3 `varṇavedanādinā' iti pā. ↩
- 4 `dehinaḥ' iti `dehinām' iti ca pā. ↩
- 5 `svedoparodhaḥ' iti pā. ↩
- 6 `svedoparodhaḥ' iti pā. ↩
- 7 `svedoparodhaḥ' iti pā. ↩
- 8 `kopānnakṣatrapīḍanāt' iti pā. ↩
- 9 `na ca svidyati sarvataḥ' iti pā. ↩
- 10 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 11 `viṣamo vegaḥ hīnādhikabhāvena' iti pā. ↩
- 12 `tanmate vātajvare chikkā sambhavati' iti pā. ↩
- 13 ayaṃ pāṭhaḥ kvacinnopalabhyate ↩
- 14 `viḍalpatvaṃ' iti pā. ↩
- 15 `kaphaje'kṣyādiśuklatā' iti pā. ↩
- 16 `samale' iti pā. ↩
- 17 `sāsranirbhugnanayanaḥ' iti pā. ↩
- 18 `idānīmanvarthābhiḥ sañjñābhiḥ' iti pā. ↩
- 19 `gharmeṇa' iti pā. ↩
- 20 `śayane syādacetanaḥ' iti pā. ↩
- 21 `kṣāmāṇāṃ' iti pā. ↩
- 22 `kiñcinmūlaḥ' iti pā. ↩
- 23 `ghoraṃ' iti pā. ↩
- 24 `pralepakastvaviṣamaḥ' iti madhukośe pāṭhaḥ ↩
- 25 `samastāhorātrabhavanaṃ' iti pā. ↩
- 26 ‘tathā'pi svatantre vāyunā janyete, paratantre pittaśleṣmabhyāṃ, tasmāddāhaśaityapittaśleṣmaliṅgatve'pi' iti pā. ↩
- 27 ‘sarvāṅgaśleṣmabhūyiṣṭho bhavedvātabalāsakaḥ' iti pā. ↩
- 28 `tasmin praśānte tvitarau kurutaḥ śītamantataḥ' iti pā. ↩
- 29 `cetanāprasavaḥ' iti pā. ↩
- 30 `yasmādgauravavaivarṇyakārśyebhyo na vimucyate' iti pā. ↩
- 31 `santataṃ' iti pā. ↩
- 32 asyāgre `cirakālaṃ rogotpādakaṃ' ityadhikaṃ paṭhyate kvacitpustake ↩
- 33 `kvacit kālāvadhidvāreṇa' iti pā. ↩
- 34 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 35 `dāhātīsārahṛdgadāḥ' iti pā. ↩
- 36 `ūṣmāntarmohavikṣepau' iti pā. ↩
- 37 `marmabhedaḥ' iti, `parvabhedaḥ' iti ca pā. ↩
- 38 `aparo rasādigatajvaravegakālaḥ' iti pā. ↩
- 39 `jvaro'paravyāpādyābhāvāt' iti pā. ↩
- 40 `etadviparyayeṇottānajvaro jñeyaḥ' iti pā. ↩
- 41 `kṣāmaṃ durātmānamupadrutam' iti pā. ↩
- 42 `taccāmāśayānupūrvyotpanneṣu' iti pā. ↩
- 43 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake kvacinnopalabhyate ↩
- 44 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustakeṣu nopalabhyate ↩
- 45 `laṅghanānte yavāgūbhiḥ' iti pā. ↩
- 46 ayaṃ ślokaḥ keṣucitpustakeṣu na paṭhyate ↩
- 47 `saptarātrādikaṃ' iti pā. ↩
- 48 `yadā punarvātapittakaphajvaro'lpadoṣasya śīghraṃ pākaṃ yāti tadauṣadhaṃ deyamityāha- paittike ityādi' iti pā. ↩
- 49 `hrasvamūlakayūṣeṇa bhojayet kaphavātike' iti pā. ↩
- 50 `bruvate' iti pā. ↩
- 51 `yūṣarasopadeśastātkālikaḥ' iti pā. ↩
- 52 `kāsaghnatvācca' iti pā. ↩
- 53 `tadeva tu payaḥ pītaṃ taruṇe hanti mānavam' iti pā. ↩
- 54 ‘hitānīti prakalpayet' iti pā. ↩
- 55 `tarpayet' iti pā. ↩
- 56 `māṃsī' iti pā. ↩
- 57 `yaṣṭīmadhu' iti pā. ↩
- 58 `dvandvena' iti pā. ↩
- 59 ``vardhanenaikadoṣasya kṣapaṇenetarasya vā| kaphasthānānupūrvyā vā sannipātajvaraṃ' jayet'' iti carakaḥ ↩
- 60 `śiṃśapāsārameva ca' iti pā. ↩
- 61 `prāguktoṣṇodakena' iti pā. ↩
- 62 `samanvitam' iti pā. ↩
- 63 `ucyate' iti pā. ↩
- 64 `nīlotpalam' iti pā. ↩
- 65 `pūrvoktakalkayuktamityarthaḥ' iti pā. ↩
- 66 `vinītaphalaiḥ' iti pā. ↩
- 67 `pralambavilasatkāñcyo bimbīphalanibhādharāḥ' iti pā. ↩
- 68 `tasarīkṛtā ityarthaḥ' iti pā. ↩
- 69 `virekastaddhitaṃ' iti pā. ↩
- 70 `pittānvitasaṃsargasyāpi dvayatvāt' iti pā. ↩
- 71 `pittasaṃśamanotpāde yatna' iti pā. ↩
- 72 `upakramāvighātī' iti pā. ↩
- 73 `vibhajya' iti pā. ↩
- 74 `āmrādīnāṃ nyagrodhādyantargaṇā(tā)nāṃ, tena nyagrodhādigaṇe āmrātpūrvadravyāṇi vihāyāmrādikāni dravyāṇi gaṇasamāptiparyantāni grāhyāṇi' iti pā. ↩
- 75 `tathā tadvīryānvitarasasya sarvato vyānavikṣepaṇena tvacāmapi sparśanāt' iti pā. ↩
- 76 `kecittadeva' iti pā. ↩
- 77 `prayogādipaṭhitatvāt' iti pā. ↩
- 78 `nirvāṇayati' iti pā. ↩
- 79 `iti pāṭhaṃ manyante, te ca vyākhyānayanti' iti pā. ↩