athātaḥ śoṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
atīsārapratiṣedhānantaraṃ śoṣe'pyatīsārasambhūterathavā jvarātīsārābhyāṃ
śoṣasyotpatteḥ śoṣapratiṣedhārambho yukta ityata āha- athāta ityādi|
athetyādikaṃ pūrvavadvyākhyeyam| śoṣapratiṣedhaṃ śoṣacikitsitam||1-2||
anekarogānugato bahurogapurogamaḥ | durvijñeyo durnivāraḥ śoṣo
vyādhirmahābalaḥ ||3||
nanu, śoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāma iti pratijñāṃ kṛtvā nidānābhidhāne ko hetuḥ?
ucyate- ajñātarogasya vaidyasya cikitsāyāṃ pragalbhyaṃ na syādato nidānārambha
iti; tathā coktaṃ- “rogamādau parīkṣeta tato'nantaramauṣadham”- iti| prāgeva
vikārasvabhāvābhidhānāya vākyamāha- anekarogānugata ityādi| anekarogā
upadravasañjñakāḥ, tairanugata āśritaḥ| bahavo rogāḥ
śvāsakāsāṅgasādakaphasaṃsravādayaḥ, purogamāḥ pūrvarūpatvenopasthitā yasya sa
tathā| durvijñeya iti tridoṣaliṅgatvādaṃśāṃśabalavikalpanābhiḥ
prakupitadoṣāṇāṃ liṅgadarśanāt| durnivāra iti doṣāṇāṃ
parasparaviruddhopakramatvāt; durnivāratvācca kṛcchro'yaṃ mahābalaḥ||3||
saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ityabhidhīyate | kriyākṣayakaratvācca kṣaya ityucyate
punaḥ ||4|| rājñaścandramaso yasmādabhūdeṣa
kilāmayaḥ | tasmāttaṃ rājayakṣmeti kecidāhuḥ
1
punarjanāḥ ||5||
idānīmasya vyādheryathā śoṣakṣayarājayakṣmeti nāmāni tathā''ha-
saṃśoṣaṇādrasādīnāmityādi| kriyā cikitsā, kāyavāṅmānasaṃ vā karma, tasya
kṣayakaratvāt| rājña iti ‘dvijānāṃ’ iti śeṣaḥ| candramasaḥ candrasya, āmayo
yakṣmā rogaḥ, keciditi ātreyaprabhṛtayaḥ; yasmādeṣa āmayo dvijānāṃ
rājñaścandramasaścandrasyābhūttasmāt taṃ rogaṃ kecit punarjanā rājayakṣmeti
bruvate; yato'yaṃ yakṣmā rogo rogāṇāṃ rājā ato rājayakṣmeti vāgbhaṭo
vyākhyānayati| kileti vārtāyām| evaṃ khalu yathā
2
śrūyate- pūrvaṃ dakṣanāmā prajāpatirabhūt, tasya bahvayo duhitaro babhūvuḥ,
tena ca saptādhikā viṃśatiḥ kanyakāścandrāya vivoḍhe
3
dattāḥ, sa candramāstāsu madhye rohiṇyāmevānurakto babhūva, tataśca
saśokābhiraśvinyādibhirduhitṛbhirātmapitari dakṣasañjñake candrasya
rohiṇyāmāsaktivṛttānto
4
niveditaḥ, tato duhitṝṇāṃ vārtāmākarṇya, candramāhūya, sarvāsvapi nijaputrīṣu
samatayā vartanāya candro'bhihitaḥ, sa ca tatheti
5
svīkṛtyāpi svagurorvacanamanādṛtya na tāsu samavartata, tato dakṣaprajāpateḥ
krodho niśvāsarūpeṇa mūrtimān bhūtvā niḥsṛtya yakṣmarūpeṇa
rohiṇyāmatiprasaṅgenāvilaṃ candramāviśat, tato'sau tena rogeṇābhibhūtaḥ san
gataprabho gatotsāhaśca sañjātaḥ, guruvacanātikrameṇa doṣaṃ matvā tameva
dakṣanāmānaṃ guruṃ śaraṇaṃ gatavān, tato'nantaraṃ devavaidyābhyāmaśvibhyāṃ sa
cikitsitaḥ, tataḥ prāptabalaścandro (rarājātīva suprabhaḥ)
laghvaguruprasādo'śvibhyāṃ cikitsito'bhūt
6| evaṃ ca sati karmadoṣajo vyādhiriti darśitam||4-5||
sa vyastairjāyate doṣairiti kecidvadanti hi |6|
ekīyamatenāsya vyādheḥ pṛthagdoṣajatvamāha- sa vyastairityādi| sa vyādhiḥ|
vyastaiḥ pṛthagbhūtaiḥ|6|-
ekādaśānāmekasmin sānnidhyāttantrayuktitaḥ
||6|| kriyāṇāmavibhāgena prāgekotpādanena ca
| eka eva mataḥ śoṣaḥ sannipātātmako hyataḥ
||7||
paramatanirākaraṇāya svamatamāha- ekādaśānāmityādi| ekādaśānāmiti
svarabhedaśūlādīnām| ekasminniti rājayakṣmaroge; anye tu rājayakṣmātura iti
vyākhyānayanti, sānnidhyāditi vidyamānatvāt| tantrayuktitaḥ arthayuktitaḥ
7; anye tantretyatra tatreti paṭhanti; tatra tasmin, yuktito yuktivaśāditi
vyākhyānayanti| kā sā yuktiḥ? yadvaśenaika eva śoṣa ityāha-
kriyāṇāmavibhāgeneti|- cikitsānāmapṛthaktvena darśitatvādityarthaḥ| ekatve
tṛtīyaṃ hetumāha- prāgekotpādanena ceti|- yasmāt pūrvaṃ dakṣeṇa
kruddhenaikasyotpādanaṃ kṛtam| hiḥ yasmādarthe; yasmāt śoṣasyaikatve
hetutritayamatroktam, ata eka eva śoṣaḥ sannipātātmako mata iti
sambandhaḥ||6-7||
udrekāttatra liṅgāni doṣāṇāṃ nipatanti hi |8|
nanu, yadi sannipātātmaka eka evāyaṃ tat kathamatra
ekaikadoṣapṛthagliṅgajñānamityāha
8
- udrekādityādi| udrekāt ādhikyāt| tatra śoṣe| hiśabdo hetau, sa ca
heturbahuprakāro'pi caturvidhatvaṃ na tyajati|8|-
kṣayādvegapratīghātādāghātādviṣamāśanāt
||8|| jāyate kupitairdoṣairvyāptadehasya
dehinaḥ |9|
tameva caturvidhaṃ hetumāha- kṣayādvegapratīghātādityādi| kṣayāt
rasādiśukrāntānāṃ dhātūnāṃ kṣayāt| vegapratīghātāt vātamūtrapurīṣādīnāṃ
pravṛttyunmukhānāmavarodhāt| āghātāt patanāditaḥ, ayathābalamārambhāditi
boddhavyam| viṣamāśanāditi aprāptātītakālabahvalpabhojanāt|
kṣayādityādihetubhiḥ kupitairdoṣairvyāptadehasya śoṣo jāyate iti sambandhaḥ|
anye tvevaṃ paṭhanti- ‘vegāghātāt pūraṇādvā saṅghātāt saṅkṣayādapi’ iti;
vyākhyānayanti ca- pūraṇaṃ viṣamāśanamabhipretaṃ, saṅghāto'tra sāhasaḥ, śeṣaṃ
pūrvavadvyākhyeyam||8||-
kaphapradhānairdoṣairhi ruddheṣu rasavartmasu
||9||
kaphapradhānairityādi| kaphapradhānaiḥ utkaṭakaphaiḥ| hiśabdo hetau|
rasavartmasvityatrādiśabdo lupto jñeyaḥ; vartma mārgaḥ, tena rasādivāhinīṣu
dhamanīṣvityarthaḥ||9||
ativyavāyino vā'pi kṣīṇe retasyanantaram | kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ
śuṣyati mānavaḥ ||10||
aparaprakāreṇa dhātukṣayādrājayakṣmasambhavaṃ darśayannāha- atītyādi|
ativyavāyinaḥ atyarthaṃ grāmyadharmasevinaḥ| kṣīṇe retasi śukre, śukrakṣayaśca
meḍhravṛṣaṇavedanetyādinā jñeyaḥ| anantaraṃ retasaḥ kṣayādityarthaḥ| kṣīyante
dhātavaḥ sarve iti paraṃ yadi strībhyo na nivartate| nanu,
rasavartmarodhādrasena raktasyābṛṃhaṇāttadapacayaḥ raktāpacayācca
māṃsasyāpacaya ityādipūrvapūrvadhātukṣīṇatayā kṛtvā śukrasya yuktaḥ kṣayaḥ,
śukrakṣaye tu pūrvadhātūnāṃ kathaṃ kṣayaḥ? ucyate- yathā
mahājalādhāraparikṣaye tatra praviśatāṃ jalaprāyāṇāṃ (jantūnāṃ)
kṣayastadvadatrāpīti| svamārgāvarodhādraso'sañcaran kiṃ karoti? hṛdaye
vidahyate, kāsavegena mukhamārgāt picchilabahalavisraharitapītaśvetaḥ
pravartate||10||
bhaktadveṣo jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śoṇitadarśanam | svarabhedaśca jāyeta ṣaḍrūpe
rājayakṣmaṇi ||11||
idānīṃ madhyabaladoṣārabdhasya śoṣasya ṣaḍrūpāṇi darśayannāha- bhaktadveṣo
jvara ityādi| svarabhedaḥ ghargharādisvaraḥ||11||
svarabhedo'nilāñchūlaṃ saṃlocaścāṃsapārśvayoḥ | jvaro dāho'tisāraśca
pittādraktasya cāgamaḥ ||12|| śirasaḥ
paripūrṇatvamabhaktacchanda eva ca | kāsaḥ kaṇṭhasya coddhvaṃso vijñeyaḥ
kaphakopataḥ ||13||
ṣaḍrūpāṇi nirdiśya doṣabhedenaikādaśarūpāṇi balavatsamadoṣārabdhasya śoṣasya
darśayannāha- svarabheda ityādi| saṃloco luñcanamiva, aṃsayoḥ pārśvayoḥ;
‘saṃloca’ ityatrānye ‘saṅkoca’ iti paṭhanti, tatra saṅkocanamivetyarthaḥ|
śirasaḥ paripūrṇatvaṃ ‘kaphena’ iti śeṣaḥ| abhaktacchando bhaktāruciḥ|
kaṇṭhasya coddhvaṃsaḥ kaṇṭhabhaṅgaḥ; anye uddhvaṃsa utkāsiketi vyākhyānayanti|
svarabhedādiliṅgatrayaṃ rājayakṣmaṇi vātena, jvarādīni catvāri pittena,
śirasaḥ paripūrṇatvādīni catvāri kaphena; evaṃ ṣaḍrūpāṇyapi vātādibhedena
jñeyāni||12-13||
ekādaśabhirebhirvā ṣaḍbhirvā'pi samanvitam |
(kāsātīsārapārśvārtisvarabhedārucijvaraiḥ
||14|| tribhirvā pīḍitaṃ
liṅgairjvarakāsāsṛgāmayaiḥ) | jahyācchoṣārditaṃ jantumicchan suvipulaṃ yaśaḥ
||15||
idānīṃ
9
rūpaprastāvādbahurūpānvitasyāsādhyatvamāha- ekādaśabhirityādi| etairebhiḥ
svarabhedo'nilācchūlamityādikaiḥ, ṣaḍbhirvā'pīti bhaktadveṣo jvara ityādibhiḥ,
apiśabdāttribhirvā śvāsakāsāsṛgāmayaistantrāntaroktaiḥ, samanvitamiti
samuccīyate| jahyāditi tyajet, paraṃ vahnau mande balamāṃsakṣaye satīti
boddhavyam| nanu, sarvarūpādardhatrirūpau laghutarau, tatkathaṃ
tāvapyasādhyau? ucyate- balavahnayapacaye kālaprakarṣāttayorapi mahattvāt;
etena sarvarūpopapanna evāsādhyaḥ, itarau tu kālaprakarṣeṇeti| ayaṃ pāṭhaḥ
pustakāntareṣvanyathā paṭhyate, sa ca nibandhakārairna paṭhitaḥ||14-15||
vyavāyaśokasthāviryavyāyāmādhvopavāsataḥ | vraṇoraḥkṣatapīḍābhyāṃ śoṣananye
vadanti hi ||16||
ekīyamatena śoṣabhedānnirdiśannāha- vyavāyaśoketyādi| vyavāyaḥ strīsevā, śokaḥ
putrādiviyogena cittodvegaḥ, sthāviryaṃ vṛddhatvaṃ; anye vārdhakyamiti
paṭhanti, tatrāpyeko'rthaḥ; vyāyāmaḥ śarīrāyāsajanakaṃ karma; adhvā
dīrghamārgāṭanaṃ; vyavāyādyupavāsāntairhetubhistathā vraṇapīḍayā
uraḥkṣatapīḍayā cānye śoṣān vadantīti sambandhaḥ||16||
vyavāyaśoṣī śukrasya kṣayaliṅgairupadrutaḥ | pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante
cāsya dhātavaḥ ||17||
vyavāyaśoṣiṇo lakṣaṇānyāha- vyavāyetyādi| śukrasya kṣayaliṅgairiti ‘śukrakṣaye
meḍhravṛṣaṇavedanā’ ityādibhiḥ| yathāpūrvamiti yathāpūrvaṃ tatra śukrasya
pūrvaṃ majjā, majjño'sthi, asthno medaḥ, medaso māṃsaṃ, māṃsasya raktamityevaṃ
kṣīyante dhātavaḥ prāgvadeva darśitanyāyāt, paraṃ yadi strībhyo na
nivartate||17||
pradhyānaśīlaḥ srastāṅgaḥ śokaśoṣyapi tādṛśaḥ | vinā
śukrakṣayakṛtairvikārairabhilakṣitaḥ ||18||
śokaśoṣiṇamāha- pradhyānaśīla ityādi| pradhyānaśīlaḥ cintāparaḥ, srastāṅgaḥ
avasannagātraḥ| tādṛśa iti vyavāyaśoṣitavadabhilakṣitaḥ, paraṃ
śukrakṣayakṛtairliṅgairvinā; etena pāṇḍudeha ityarthaḥ||18||
jarāśoṣī kṛśo mandavīryabuddhibalendriyaḥ | kampano'rucimān
10
bhinnakāṃsyapātrahatasvaraḥ(naḥ)
||19|| ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīnaṃ
gauravārucipīḍitaḥ
11| samprasrutāsyanāsākṣaḥ suptarūkṣamalacchaviḥ
||20||
jarāśoṣiṇamāha- jarāśoṣī kṛśo mandetyādi| mandaśabdo vīryādibhiḥ pratyekaṃ
sambadhyate, vīryaṃ śaktiḥ, balam ojo hṛdi sthitaṃ saptadhātudhāmabhūtam|
punararucikathanamatyantārocakakhyāpanārtham
12| samprasrutetyādi samprasrutaśabda āsyādibhistribhiḥ pratyekaṃ sambadhyate|
āsyaṃ mukhakuharam, akṣi locanam| suptarūkṣatvaṃ prabhāyāḥ, rūkṣatvaṃ ca
malasya; yadyapi satparūkṣatvaṃ tvaci bhavati na prabhāyāṃ, tathā'pi ‘mañcāḥ
krośanti’ itivadupacārāt prabhāyāṃ boddhavyam| jejjaṭācāryastu jarāśoṣiṇo
lakṣaṇamatra na paṭhati, saptatestūrdhvaṃ kṣīyamāṇetyādinā āturopakramaṇīye
uktatvāt||19-20||
adhvapraśoṣī srastāṅgaḥ sambhṛṣṭaparuṣacchaviḥ | prasuptagātrāvayavaḥ
śuṣkaklomagalānanaḥ ||21||
adhvaśoṣiṇamāha- adhvapraśoṣītyādi| srastāṅgaḥ śithilagātrāvayavaḥ|
prasuptamātrāvayava ityanena akarmaṇyaśarīrapradeśa uktaḥ| śuṣkaśabdaḥ
klomādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate; kloma tilakam, ānanaṃ mukhakuharam|
sambhṛṣṭaparuṣacchaviriti dagdhasyeva paruṣā chaviryasyetyarthaḥ; kecit
‘sambhṛṣṭaparuṣacchaviḥ’ ityatra ‘saṃsṛṣṭaparuṣacchaviḥ’ iti paṭhitvā saṃsṛṣṭā
paruṣā chaviḥ yasya sa iti vyākhyānayanti| yadyapi jarāśoṣyanantaraṃ
vyāyāmaśoṣī vācyo nādhvaśoṣī, tathā'pyadhvaśoṣilakṣaṇānāṃ
vyāyāmaśoṣiṇyatideśāt pūrvamatrādhvaśoṣi nirdiṣṭaḥ| yadyevaṃ tarhi
vyāyāmaśoṣilakṣaṇānyeva kuto'dhvaśoṣiṇi nātidiśyante? satyam,
uraḥkṣataliṅgānāmadhikānāṃ vyāyāmaśoṣiṇi sadbhāvāt| kecidatra
‘tṛḍaṅgamardadaurbalyapāruṣyairardito'dhvanā’ iti pāṭhaṃ paṭhanti, tatrāpi sa
evārthaḥ||21||
vyāyāmaśoṣī bhūyiṣṭhamebhireva samanvitaḥ | uraḥkṣatakṛtairliṅgaiḥ saṃyuktaśca
kṣatādvinā ||22||
vyāyāmaśoṣiṇamāha- vyāyāmaśoṣī bhūyiṣṭhamityādi| ebhireveti anantaroktaiḥ
adhvaśoṣilakṣaṇairityarthaḥ| upavāsaśoṣilakṣaṇaṃ
doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyoktaṃ ‘tatra vātalāhārasevina’ ityādikaṃ
jñātavyam||22||
raktakṣayādvedanābhistathaivāhārayantraṇāt | vraṇitasya
13
bhavecchoṣaḥ sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ ||23||
vraṇaśoṣilakṣaṇamāha- raktakṣayādityādi| vraṇaśoṣiṇo vaiśeṣikalakṣaṇānupadeśāt
sāmānyalakṣaṇaṃ jñeyam| yadyevaṃ kuto'sya pṛthagabhidhānamiti cet,
viśiṣṭakāraṇatayā asādhyatamatvakhyāteḥ
14||23||
vyāyāmabhārādhyayanairabhighātātimaithunaiḥ | karmaṇā cāpyurasyena
15
vakṣo yasya vidāritam | tasyorasi kṣate raktaṃ pūyaḥ śleṣmā ca gacchati
||24|| kāsamānaśchardayecca
pītaraktāsitāruṇam | santaptavakṣāḥ so'tyarthaṃ dūyanātparitāmyati
||25|| durgandhavadanocchvāso
bhinnavarṇasvaro naraḥ |26|
uraḥkṣataśoṣiṇamāha- vyāyāmetyādi| karmaṇā cāpyurasyeneti
dhanurākarṣaṇādinetyarthaḥ| kṣate atidārite| asitam īṣatkṛṣṇam, aruṇam
īṣadraktam| dūyanāt ativedanāt, paritāmyati mohaṃ yāti| durgandhaśabdo
vadanocchvāsābhyāṃ sambadhyate||24-25||-
keṣāñcidevaṃ śoṣo hi kāraṇairbhedamāgataḥ
||26|| na tatra doṣaliṅgānāṃ samastānāṃ
nipātanam |27|
ekīyamatamāha- keṣāñcidityādi| keṣāñcidācāryāṇāṃ mate evaṃ
vyavāyādibhiranekaiḥ kāraṇaiḥ kṛtvā hi yasmāt śoṣo bhedamāgataḥ; ata eka eva
svamate śoṣo netare vyavāyādijāḥ| kuto vyavāyādijāḥ śoṣā na bhavantītyāha- na
tatretyādi| tatra teṣu vyavāyādijeṣu||26||-
kṣayā eva hi te jñeyāḥ pratyekaṃ dhātusañjñitāḥ
||27||
yadi te vyavāyādijāḥ śoṣāḥ na bhavanti tarhi kinnāmadheyā bhavantītyāha- kṣayā
evetyādi| te vyavāyādijāḥ kṣayā eva, kiṃviśiṣṭāḥ? pratyekaṃ dhātusañjñitāḥ
dhātukṣayasañjñakā ityarthaḥ| yataḥ śukramārabhya vilomena
vyavāyādibhirdhātūnāṃ yathāpūrvaṃ saṅkṣayāt||27||
cikitsitaṃ tu teṣāṃ hi prāguktaṃ dhātusaṅkṣaye
||28||
teṣāṃ kiñciccikitsitamāha- cikitsitaṃ tu teṣāmityādi| dhātusaṅkṣaye
doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyādhyāye||28||
śvāsāṅgasādakaphasaṃsravatāluśoṣacchardyagnisādamadapīnasapāṇḍunidrāḥ | śoṣe
bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklekṣaṇo bhavati māṃsaparo riraṃsuḥ
||29|| svapneṣu
kākaśukaśallakinīlakaṇṭhagṛdhrāstathaiva kapayaḥ kṛkalāsakāśca | taṃ vāhayanti
sa nadīrvijalāśca paśyecchuṣkāṃstarūn pavanadhūmadavārditāṃśca
||30||
idānīmekīyamataṃ pradarśya samprāptyanantaraṃ rājayakṣmaṇaḥ pūrvarūpāṇyāha-
śvāsāṅgasādakaphasaṃsravetyādi| aṅgasādaḥ aṅgānāmanutsāhaḥ, agnisādaḥ
agnimāndyam| madaḥ pūgaphaleneva mattatā| māṃsaparo māṃsābhilāṣī| riraṃsuḥ
rantumicchuḥ| śallakī godhānukārī vajraśakalaḥ, ‘śallaka’ iti loke prasiddhaḥ,
nīlakaṇṭho mayūraḥ, gṛdhraḥ āmiṣāśī yojanadṛṣṭiḥ| kapayo vānarāḥ| kṛkalāsaḥ
kṛkaṇṭakaḥ ‘giragiṭa’ iti pūrvadeśīyā bhāṣante| taṃ śoṣiṇaṃ, vāhayanti
prāpayanti sa śoṣī| nanu, samprāptyanantaraṃ pūrvarūpeṣu vaktavyeṣu kathaṃ
rūpāṇyabhidhāya pūrvarūpopādānaṃ kṛtam? ucyate- rūpāṇyavyaktāni
pūrvarūpāṇyasyeti pratipādanārtham||29-30||
mahāśanaṃ kṣīyamāṇamatīsāranipīḍitam | śūnamuṣkodaraṃ caiva yakṣmiṇaṃ
parivarjayet ||31||
varjyamāha- mahāśanamityādi| muṣko vṛṣaṇam| ‘yakṣmiṇam’ ityatrānye ‘śoṣiṇam’
iti paṭhanti||31||
upācaredātmavantaṃ dīptāgnimakṛśaṃ navam
16|32|
upakramyamāha- upācaredātmavantamityādi| ātmavantaṃ jitendriyam|32|-
sthirādivargasiddhena ghṛtenājāvikena ca
||32|| snigdhasya mṛdu kartavyamūrdhvaṃ
cādhaśca śodhanam | āsthāpanaṃ tathā kāryaṃ śirasaśca virecanam
||33||
tadeva cikitsitamāha- sthirādivargasiddhenetyādi| sthirādiḥ vidārigandhādiḥ|
mṛdu yat karśanaṃ na bhavatītyarthaḥ| āsthāpanaṃ nirūhaḥ| tatheti
mṛdvityarthaḥ| śiraso virecanaṃ nasyam||32-33||
yavagodhūmaśālīṃśca rasairbhuñjīta śodhitaḥ |34|
śodhitasya paścātkarma āha- yavagodhūmetyādi| rasaiḥ jāṅgalamāṃsarasaiḥ|34|-
dṛḍhe'gnau bṛṃhayeccāpi nivṛttopadravaṃ naram
||34||
bṛṃhaṇaviṣayamāha- dṛḍhe'gnāvityādi| nivṛttopadravamiti
praśāntasvarabhedādikamityarthaḥ||34||
vyavāyaśoṣiṇaṃ prāyo bhajante vātajā gadāḥ | bṛṃhaṇīyo vidhistasmai hitaḥ
snigdho'nilāpahaḥ ||35||
idānīṃ vyavāyaśoṣiṇo viśiṣṭaṃ cikitsitamāha- vyavāyetyādi| ‘vyavāyaśoṣiṇam’
ityādivākyaṃ kecinnecchanti, ‘kriyāṇāṃ cāvibhāgena’ ityuktasya vyāghātāt||35||
kākānulūkānnakulān biḍālān gaṇḍūpadān vyālabileśayākhūn | gṛdhrāṃśca
dadyādvividhaiḥ pravādaiḥ
17
sasaindhavān sarṣapatailabhṛṣṭān
||36|| deyāni māṃsāni ca jāṅgalāni
mudgāḍhakīsūparasāśca
18
hṛdyāḥ | kharoṣṭranāgāśvatarāśvajāni deyāni māṃsāni sukalpitāni
||37|| māṃsopadaṃśāṃśca pibedariṣṭān
mārdvīkayuktān madirāśca sevyāḥ | arkāmṛtākṣārajaloṣitebhyaḥ kṛtvā yavebhyo
vividhāṃśca bhakṣyān ||38|| khādet, pibet
sarpirajāvikaṃ vā kṛśo yavāgvā saha bhaktakāle | sarpirmadhubhyāṃ trikaṭu
pralihyāccavyāviḍaṅgopahitaṃ kṣayārtaḥ
||39||
śoṣiṇāṃ yāni māṃsānyādeyāni tānyāha- kākānulūkānnakulānityādi| biḍālā
grāmyādibhedena ṣaṭprakārā mārjārāḥ; tathā ca- “grāmyo vanyastoyajātaḥ
pakṣimārjāravijjakau| sugandhavṛṣaṇaśceti mārjārāḥ ṣaṭ prakīrtitāḥ”- iti|
vyālā vyāghrādayaḥ, bileśayāḥ śvāvicchallakīprabhṛtayaḥ ākhuratra
vṛkṣamūṣikaḥ| vividhaiḥ pravādairiti “kākāṃstittiriśabdena matsyaśabdena
coragān| bhṛṣṭamatsyāntraśabdena dadyādgaṇḍūpadānapi”
ityādibhirnānāprakārairvacanaiḥ| evaṃ prakāreṇa dāne
19
kiṃ prayojanamiti cet? ajugupsayā bhakṣaṇaṃ bhakṣitasya cānullekhanam| tathā
coktaṃ- “jānan jugupsurnaivādyādbhuktaṃ vā punarullikhet|
tasmācchadmopasiddhāni māṃsānyetāni dāpayet”- iti| jāṅgalāni
jaṅghālaviṣkirapratudajāni, śeṣajāṅgalavargāṇāmatra viśeṣeṇābhidhānat| yadyapi
jāṅgalaśabdenaiva gṛdhrādayo'pi labdhāḥ, tathā'pyatyantabṛṃhaṇatvādgṛdhrādīnāṃ
pṛthagupādānam| mudgāḍhakīsūparasāḥ srotaḥśuddhikatvāddeyāḥ| nāgo hastī,
aśvataro veśaraḥ| sukalpitāni veśavārīkṛtāni nānāprakāraprakalpitāni
20| tathā ca vṛddhabhojaḥ- “kharoṣṭrāśvataraṃ nāgaṃ māṃsaṃ māṃsābhivṛddhaye|
dadyānmāhiṣaśabdena vesavārīkṛtaṃ bhiṣak”- iti| māṃsopadaṃśānariṣṭān
abhayāriṣṭaprabhṛtīn, mārdvīkayuktān drākṣāsavayuktān, madirā madyam|
bhakṣyānnirdeṣṭumāha- arkāmṛtakṣārajaloṣitebhya ityādi|
arkaguḍūcīkṣārapānīyoṣitebhyo yavebhyo bhakṣyān kṛtvā khādediti sambandhaḥ|
uṣitebhyo rātrau sthitebhyaḥ| arkādibhasma caturguṇena jalena gālayitvā
pacedyāvadardhāvaśiṣṭaṃ bhavati| tathā coktaṃ- “pānāya bhojanāyātha bhasma
srāvyaṃ caturguṇe| jale'rdhamavaśiṣṭe(ṣṭaṃ) tu kṣārāmbho grāhyamiṣyate”- iti|
pibedityādi| ajāvikaṃ veti ājaṃ vā āvikaṃ vetyarthaḥ| ajetyatra hrasvatvaṃ
chando'nurodhāt| bhaktakāle bhojanakāle| sarpirmadhubhyāmityādi| upahitaṃ
saṃyuktam||36-39||
māṃsādamāṃseṣu ghṛtaṃ ca siddhaṃ śoṣāpahaṃ kṣaudrakaṇāsametam |40|
māṃsādamāṃseṣvityādi| māṃsādā gṛdhrādayaḥ, tanmāṃsarase caturguṇe siddhaṃ
sarpiḥ kṣaudrapippalīyuktaṃ śoṣāpahaṃ bhavati| kṣaudrakaṇetyatra dantikaṇeti
kecit paṭhanti|40|-
drākṣāsitāmāgadhikāvalehaḥ sakṣaudratailaḥ kṣayarogaghātī
||40|| ghṛtena cājena samākṣikeṇa
turaṅgagandhātilamāṣacūrṇam |41|
drākṣetyādi| avaleho'yam|41|-
sitāśvagandhāmagadhodbhavānāṃ cūrṇaṃ
21
ghṛtakṣaudrayutaṃ pralihyāt ||41||
sitāśvagandhetyādi| sitā śarkarā, magadhodbhavā pippalī||41||
kṣīraṃ pibedvā'pyatha vājigandhāvipakvamevaṃ labhate'ṅgapuṣṭim |42|
kṣīramityādi| vājigandhāvipakvaṃ sāmānyakṣīrapākaparibhāṣayā| vājigandhā
aśvagandhā|42|-
tadutthitaṃ kṣīraghṛtaṃ sitāḍhyaṃ prātaḥ pibedvā'pi payonupānam
||42||
tadutthitaṃ kṣīraghṛtamityādi| tadutthitam aśvagandhāvipakvakṣīrotthaṃ,
kṣīraghṛtaṃ kṣīradviloḍitādudbhūtaṃ ghṛtam||42||
utsādane cāpi turaṅgagandhā yojyā yavāścaiva punarnave ca |43|
udvartanamupacaryārthamāha- utsādane ityādi| utsādanam udvartanam|
turaṅgagandhā aśvagandhā| punarnave śvetarakte dve| nanu, śoṣe
bṛṃhaṇamupayujyate, etāśca vilekhanāḥ, tataḥ kathaṃ tadupayogaḥ? satyaṃ,
bāhyopayogena teṣāṃ bṛṃhaṇatvenopayogāt|43|-
kṛtsne vṛṣe tatkusumaiśca siddhaṃ sarpiḥ pibetkṣaudrayutaṃ hitāśī
||43|| yakṣmāṇametat prabalaṃ ca kāsaṃ
śvāsaṃ ca hanyādapi pāṇḍutāṃ ca |44|
kṛtsne ityādi| kṛtsne vṛṣe iti samūlapatraśākhāṅkure| vāsakāṅgebhyaḥ kvāthe,
tatkusumaiḥ vāsakapuṣpaiḥ, ‘kalkīkṛtaiḥ’ iti śeṣaḥ| siddhaṃ sarpiriti
caturguṇakvāthena puṣpakalkenāṣṭamabhāgena ca| tathā coktaṃ,- “śaṇasya
kovidārasya vṛṣasya ca pṛthak pṛthak| kalkāḍhyatvānna śaṃsanti puṣpakalpaṃ
catuṣpalam”- iti||43||-
śakṛdrasā gośvagajāvyajānāṃ kvāthā mitāścāpi tathaiva bhāgaiḥ
||44|| mūrvāharidrākhadiradrumāṇāṃ kṣīrasya
bhāgastvaparo ghṛtasya | bhāgān daśaitān vipacedvidhijño dattvā trivargaṃ
madhuraṃ ca kṛtsnam ||45|| kaṭutrikaṃ caiva
sabhadradāru ghṛtottamaṃ yakṣmanivāraṇāya |46|
śakṛdrasā ityādi| gośvagajāvicchagalīnāṃ pratyekaṃ śakṛdrasāḥ, tathaiva
mūrvāharidrākhadiradrumāṇāṃ kvāthabhāgairmitāḥ svalpā bhāgāḥ, tathā
kṣīrasyāparo navamo bhāgaḥ, ghṛtasya daśama iti , etān daśabhāgān
trivargādikena kalkena vipacediti sambandhaḥ| mūrvā corasnāyuḥ|
khadiradrumāṇāmiti drumagrahaṇaṃ madhyamavayasaḥ khadirasya grahaṇārtham|
trivargaḥ triphalā| madhuraṃ ca kṛtsnaṃ kākolyādikam; apare'ṣṭavargamāhuḥ||44-45||-
dve pañcamūlyau varuṇaṃ karañjaṃ bhallātakaṃ bilvapunarnave ca
||46|| yavān kulatthān badarāṇi bhārgīṃ
pāṭhāṃ hutāśaṃ samahīkadambam | kṛtvā kaṣāyaṃ vipaceddhi tasya ṣaḍbhirhi
pātrairghṛtapātramekam ||47|| vyoṣaṃ
mahāvṛkṣapayo'bhayāṃ ca cavyaṃ surākhyaṃ lavaṇottamaṃ ca | etaddhi śoṣaṃ
jaṭharāṇi caiva hanyāt pramehāṃśca sahānilena
||48||
dve pañcamūlyāvityādi| dve pañcamūlyau daśamūlamityarthaḥ| bilvasya
pṛthakpāṭhādatra phalaṃ grāhyam| hutāśaḥ citrakaḥ, mahīkadambo muṇḍitikā|
kṛtvā kaṣāyamiti daśamūlādīnāmaṣṭaṣaṣṭyadhikāni saptaśatapalāni
caturguṇenāmbhasā niṣkvāthya caturbhāgāvaśiṣṭaḥ kvātho grāhyaḥ| tasya
kvāthasya, pātraiḥ āḍhakaiḥ| kalkadravyāṇyāha- vyoṣamityādi| vyoṣaṃ
trikaṭukaṃ, mahāvṛkṣapayaḥ sehuṇḍakṣīraṃ, surākhyaṃ devadāru, lavaṇottamaṃ
saindhavam; kecit ‘lavaṇottamam’ ityatra ‘magadhodbhavāṃ’ iti paṭhitvā
pippalīmiti vyākhyānayanti| pramehāṃśca sahānileneti vātikānapipramehān
hantītyarthaḥ; etacca stutiparaṃ
22, vātikamehānāmasādhyatvāt||46-48||
gośvāvyajebhaiṇakharoṣṭrajātaiḥ śakṛdrasakṣīrarasakṣatotthaiḥ |
drākṣāśvagandhāmagadhāsitābhiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ yakṣmavikārahāri
||49||
gośvāvyajebhaiṇetyādi| gośvādīnāṃ śakṛdrasakṣīramāṃsarasarudhiraiḥ drākṣādīnāṃ
kalkena siddhaṃ ghṛtaṃ yakṣmavikārān hantīti sambandhaḥ| ibhā hastinī, eṇaḥ
kṛṣṇasāraḥ| kṣīraṃ yathāsambhavaṃ grāhyaṃ, na tu sarveṣām||49||
elājamodāmalakābhayākṣagāyatryariṣṭāsanaśālasārān |
viḍaṅgabhallātakacitrakogrākaṭutrikāmbhodasurāṣṭrajāṃśca
||50|| paktvā jale tena paceddhi
sarpistasmin susiddhe tvavatārite ca | triṃśatpalānyatra sitopalāyā dattvā
tugākṣīripalāni ṣaṭ ca ||51|| prasthe
ghṛtasya dviguṇaṃ ca dadyāt kṣaudraṃ tato manthahataṃ vidadhyāt | palaṃ palaṃ
prātarataḥ pralihya paścāt pibet kṣīramatandritaśca
||52|| etaddhi medhyaṃ paramaṃ pavitraṃ
cakṣuṣyamāyuṣyamatho yaśasyam | yakṣmāṇamāśu vyapahanti caitat pāṇḍvāmayaṃ
caiva bhagandaraṃ ca ||53|| śvāsaṃ ca hanti
svarabhedakāsahṛtplīhagulmagrahaṇīgadāṃśca | na cātra kiñcit parivarjanīyaṃ
rasāyanaṃ caitadupāsyamānam ||54||
elājamodetyādi| elādikān surāṣṭrajāntān kaṣāyakalpena vipācya, tena kvāthena
sarpirvipacediti sambandhaḥ| tasmin kvāthe siddhe pūte śarkarāyāstriṃśatpalāni
dadyāt, tugākṣīryāśca ṣaṭpalāni, tathā ghṛtasya prasthe dviguṇaṃ
dviprasthamitaṃ kṣaudraṃ dadyāt| akṣaṃ bibhītakaṃ, gāyatrī khadiraḥ, ariṣṭo
nimbaḥ, asano bījakaḥ, śālaḥ prasiddhaḥ, sāraśabdaḥ khadirādibhiḥ sambadhyate|
ugrā vacā, ambhodo mustaṃ, surāṣṭrajā tuvaramṛttikā| tugākṣīrī vaṃśalocanam;
anye vaṃśalocanānukāripārthivadravyamāhuḥ| manthahataṃ khajaviloḍitam| ato
asmādrasāyanāt| atandritaḥ analasaḥ| medhyaṃ medhājanakam||50-54||
plīhodaroktaṃ vihitaṃ ca sarpistrīṇyeva cānyāni hitāni cātra |55|
atra rasāyane'parāṇyapi ghṛtānyatideśenāha- plīhodaroktaṃ vihitamityādi|
plīhodaroktaṃ ṣaṭpalakaṃ, trīṇyeva cānyāni udaroktānyeva; tadyathā- ekaṃ
‘harītakīcūrṇaprasthaṃ’ ityādikaṃ, dvitīyaṃ ‘gavye payasi mahāvṛkṣakṣīram’
ityādi, tṛtīyaṃ ‘cavyacitrakadantyativiṣā’ ityādikam| atra śoṣe| etāni
srotovarodhaśāntyarthaṃ recanatvena hitāni|55|-
upadravāṃśca svaravaikṛtādīn jayedyathāsvaṃ prasamīkṣya śāstram
||55||
svarabhedādīnāṃ cikitsitamatideśenāha- upadravāṃśca svaravaikṛtādīnityādi|
yathāsvaṃ yasya yadātmīyaṃ svarabhedādiśāstraṃ, tat prasamīkṣyetyarthaḥ||55||
ajāśakṛnmūtrapayoghṛtāsṛṅmāṃsālayāni pratisevamānaḥ | snānādinānāvidhinā
jahāti māsādaśeṣaṃ niyamena śoṣam ||56||
idānīmajāyāḥ sarvaprakāreṇopayogamāha- ajāśakṛnmūtretyādi| ajāśakṛdādikaṃ
yathāsambhavaṃ snānādividhinā puruṣaḥ sevamāno'śeṣaṃ śoṣaṃ māsājjahātīti
sambandhaḥ| ajāśabdaḥ śakṛdādibhirālayāntaiḥ pratyekaṃ sambadhyate| ālayaṃ
gṛham, ajānāmeva||56||
rasonayogaṃ vidhivat kṣayārtaḥ kṣīreṇa vā nāgabalāprayogam | seveta vā
māgadhikāvidhānaṃ tathopayogaṃ jatuno'śmajasya
||57||
rasonayogamityādi| vidhivat yathāśāstram| kṣīreṇeti
nāgabalāprayogamāgadhikāvidhānābhyāṃ sambadhyate| tatheti kṣīreṇetyarthaḥ|
jatunaḥ aśmajasya śilājatunaḥ||57||
śokaṃ striyaṃ krodhamasūyanaṃ ca tyaje... |58|
idānīṃ parihāryamāha- śokaṃ striyamityādi| krodhaḥ parābhidrohalakṣaṇaḥ;
asūyanaṃ paraguṇeṣu doṣāropaṇam|58|-
...dudārān viṣayān bhajeta | vaidyān dvijātīṃstridaśān gurūṃśca vācaśca puṇyāḥ
śṛṇuyāddvijebhyaḥ ||58||
idānīṃ daivavyapāśrayāṃ cikitsāmāha- udārānityādi| udārā viṣayā dharmāviruddhā
manonukūlāśca śabdādayaḥ| bhajeta seveta| dvijātīn viprān, tridaśān devān,
gurūn pitṛmātṛprabhṛtīn| puṇyā vāco vedoktā rudrastutiprabhṛtayaḥ||58||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre (tṛtīyo'dhyāyaḥ,
ādita) ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||41||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre
śoṣapratiṣedhanāmaikacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||41||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `kecidāhurmanīṣiṇaḥ' iti pā. ↩
- 2 `yathā' iti mudritapustake na paṭhyate ↩
- 3 `vivoḍhuṃ' iti pā. ↩
- 4 `candravṛttāntaḥ' iti pā. ↩
- 5 `tathetyupakramyāpi' iti pā. ↩
- 6 `api yāpyo'bhūt' iti pā. ↩
- 7 `tantrayuktita ityarthāpatteḥ' iti pā. ↩
- 8 `anekadoṣapṛthagliṅgajñānaṃ' iti pā. ↩
- 9 `bahurūpo rājayakṣmā asādhyastamāha' iti pā. ↩
- 10 `śvasano' iti pā. ↩
- 11 `tathaivārucipīḍitaḥ' iti `tathaivāratipīḍitaḥ' iti ca pā. ↩
- 12 `punararucikaraṇaṃ' iti pā. ↩
- 13 `vraṇitasya bhavecchoṣo doṣaiḥ sādhyatamaḥ sa ca' iti hastalikhitapustake pāṭha upalabhyate ↩
- 14 `sādhyatamatvakhyāteḥ' iti pā. ↩
- 15 `karmabhiścāpyanaurasyairvakṣo' iti pā. ↩
- 16 `naraṃ' iti pā. ↩
- 17 `prakāraiḥ' iti pā. ↩
- 18 `mudgāḍhakīyūṣarasāśca' iti pā. ↩
- 19 `evamprakāradānaiḥ' iti pā. ↩
- 20 `nānyaprakārakalpitāni' iti ↩
- 21 `kalkaṃ' iti pā. ↩
- 22 `stutivacaḥ' iti pā. ↩