athāto gulmapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
śoṣapratiṣedhānantaraṃ riṣṭoktakramānukrameṇa gulmapratiṣedhārambho yujyata
ityāha- athāto gulmapratiṣedhamityādi||1-2||
yathoktaiḥ kopanairdoṣāḥ kupitāḥ koṣṭhamāgatāḥ | janayanti nṛṇāṃ gulmaṃ sa
pañcavidha ucyate ||3||
tatra nidānānantarayīkatvāt pratiṣedhasyādau gulmānāṃ hetusamprāptisaṅkhyā
āha- yathoktairityādi| yathoktaiḥ kopanaiḥ
vraṇapraśnoktairbalavadvigrahādikrodhādidivāsvapnādibhiḥ|
āmapakvāgniraktamūtrāśayahṛdayoṇḍukaphupphusāśca koṣṭhaśabdavācyāḥ, tathā
coktam- ‘sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca| hṛduṇḍukaḥ
phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate’ iti| gulmaḥ pañcavidhaḥ pṛthagdoṣaiḥ
trayaḥ, samastaiḥ ekaḥ, raktena aparaḥ, evaṃ pañcavidhaḥ| etacca prāyovacanaṃ,
dvandvajagulmānāṃ sadbhāvāt| tathā coktam- “vyāmiśraliṅgānaparāṃstu
gulmāṃstrīnādiśedbheṣajakalpanārtham”- iti, tathā vraṇapraśnoktaprasaratayā
pañcadaśaprakāragulmasambhavāt| yathoktaiḥ kopanairityādirhetuḥ, doṣāḥ kupitā
ityādiḥ samprāptiḥ, sa pañcavidha ityeṣā saṅkhyā||3||
hṛdbastyorantare granthiḥ sañcārī yadi vā'calaḥ | cayāpacayavān vṛttaḥ sa
gulma iti kīrtitaḥ ||4||
gulmasya rūpamāha- hṛdbastyorantare granthirityādi| hṛdbastyoḥ hṛdaye ca
bastau ca, vā tayorevāntare; tena sarvamudaramākṣiptam| sañcārī calanaśīlaḥ,
vātādhikyāt| acala ekasthānaśāyī, vāyoralpatvāt| cayāpacayavān kadācidupacitaḥ
kadācidapacita iti, vicitrakriyatvādvāyoḥ| vṛtto vartulaḥ| kecit
‘hṛnnābhyorantare’ iti paṭhanti; te ca nābhigrahaṇenaiva sāmīpyādbastiṃ
gṛhṇanti| ‘cayāpacayavān’ ityatra ‘sthiropacayavān’ iti kecit paṭhanti, sthira
upacayo vṛddhiryasya sa iti ca vyākhyānayanti||4||
pañca gulmāśrayā nṝṇāṃ pārśve hṛnnābhibastayaḥ |5|
idānīṃ tatrāpyudare pañcagulmāśrayānāha- pañca gulmāśrayā ityādi|
subodhametat| kārtikakuṇḍastvenaṃ pāṭhaṃ ‘sa vyastairjāyate doṣaiḥ’
ityādivākyādanantaraṃ paṭhati|5|-
gupitānilamūlatvādgūḍhamūlodayādapi
1||5|| gulmavadvā viśālatvādgulma
ityabhidhīyate |6|
atha gulmaniruktimāha- gupitānilamūlatvādityādi
2| gupitānilamūlatvāt
3
ākulīkṛtavāyumūlatvāt, etena sarvagulmānāṃ vāyuḥ kāraṇam| gūḍhamūlodayāditi
gūḍhamūlāḥ kandādayaḥ, teṣāmivodayādutpatteḥ; anye tu gūḍhamūlo guptakāraṇa
udayo yasya sa tathā tasmāt, mūlasya vāyorgūḍhatvamāvṛtatvamucyate
tatprakopadvaividhyāt; tathā ca- “vāyordhātukṣayāt kopo mārgasyāvaraṇena ca”-
iti| gulmavat manuṣyādisaṃhativat
4| viśālatvāt vistīrṇatvāt| etenaitaduktaṃ bhavati- yathā
saṃhativiśeṣeṇāvasthitā manuṣyavṛkṣādayo gulmavyapadeśaṃ bhajante-
manuṣyagulmo vṛkṣagulma iti, evamatrāpi dṛṣṭāntatrayaṃ gulmasya
doṣatrayodbhavatvapradarśanārtham| ‘gupitānilamūlatvāt’ ityatra
‘kupitānilamūlatvāt’ iti kecit paṭhanti| tatrāpi sa evārthaḥ| ‘gūḍhamūlodayāt’
ityatrāpare ‘gūḍhagūlmodayāt’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- gūḍhasya
latādivṛtasya
5
gulmasyeva vartulaviṭapasyeva udayādutpattergulma ityarthaḥ||5||-
sa yasmādātmani cayaṃ gacchatyapsviva budbudaḥ
||6|| antaḥ sarati yasmācca na
pākamupayātyataḥ |7|
idānīṃ yathā na pacyate gulmastathā''ha- sa yasmādityādi| sa gulmo yasmāt
kāraṇādātmani svāvayave cayaṃ nicayaṃ gacchati yāti; apsviva budbuda
udgacchati udgatiṃ yāti, tathā gulmarūpo'pi doṣaḥ svāvayave udgacchati udgatiṃ
yāti; antaḥ abhyantare, sarati bhrāmyati| evambhūtaḥ prāyeṇa vātiko bhavati,
sa ca na pacyate; itare ca gulmā yadā raktādidūṣyamadhiṣṭhāya avatiṣṭhante
tadā kadācit pacyante| tathā coktam- “raktapittātivṛddhatvāt kriyāmanupalabhya
vā| yadi gulmo vidahyeta śastraṃ tatra bhiṣagjitam”- iti|
athaivamantarvidradhergulmasya ca śīghramandapākitvena bhedaḥ||6||-
sa vyastairjāyate doṣaiḥ samastairapi cocchritaiḥ
||7|| puruṣāṇāṃ tathā strīṇāṃ jñeyo raktena
cāparaḥ |8|
idānīṃ ‘sa pañcavidha ucyate’ ityasyaiva vivaraṇamāha- sa vyastairjāyate
doṣairityādi| sa gulmaḥ, vyastaiḥ ekaikaiḥ; ucchritaiḥ prakupitaiḥ, raktena
ārtavaraktena; cakārāt dhāturaktenāpi gulmo jāyate, sa ca puṃsāṃ strīṇāṃ ca
bhavati; tasya ca pṛthagupādānaṃ na kṛtaṃ, paittikagulmasamānalakṣaṇatayā
tatraivāvarodhāt||7||-
sadanaṃ madantā vahnerāṭopo'ntravikūjanam
||8|| viṇmūtrānilasaṅgaśca sauhityāsahatā
tathā | dveṣo'nne vāyurūrdhvaṃ ca pūrvarūpeṣu gulminām
||9||
gulmapūrvarūpāṇyāha- sadanamityādi| āṭopa udarāpūraḥ| saṅgo nirodhaḥ|
sauhityāsahatā tṛptyakṣamatvam| vāyuḥ ūrdhvaṃ santatodgāra ityarthaḥ||8-9||
hṛtkukṣiśūlaṃ mukhakaṇṭhaśoṣo vāyornirodho viṣamāgnitā ca | te te vikārāḥ
pavanātmakāśca bhavanti gulme'nilasambhave tu
||10||
vātagulmalakṣaṇamāha- hṛtkukṣiśūlamityādi| viṣamāgnitā ceti
cakārānmukhavairasyaṃ grāhyam| te te vikārāḥ stambhakampādayaḥ|
kecidvātagulmalakṣaṇaṃ ‘ādhmānaśūle bhavato'timātraṃ’ ityādinā pāṭhena
paṭhanti; sa
6
cābhāvānna likhitaḥ||10||
svedajvarāhāravidāhadāhāstṛṣṇā'ṅgarāgaḥ kaṭuvaktratā ca | pittasya
liṅgānyakhilāni yāni pittātmake tāni bhavanti gulme
||11||
pittagulmalakṣaṇamāha- svedetyādi| āhāravidāhaḥ
bhuktamātrasyāhārasyāmlikādisadbhāvaḥ| pittasya liṅgāni bhramamadamūrcchādīni|
pittagulmalakṣaṇamapi kecidanyapāṭhena paṭhanti| yathā- ‘amlībhavatyannamatho
jvaraśca dāhaḥ pipāsā kaṭuvaktratā ca| pittasya liṅgāni ca kīrtitāni bhavanti
pittaprabhave tu gulme’ iti||11||
staimityamanne'ruciraṅgasādaśchardiḥ praseko madhurāsyatā ca | kaphasya
liṅgāni ca yāni tāni bhavanti gulme kaphasambhave tu
||12||
kaphagulmalakṣaṇamāha- staimityamityādi| staimityaṃ stimitatā| anne aruciḥ
annānabhilāṣaḥ| praseko lālāsrāvaḥ| kaphasya liṅgāni gauravaśaityādīni|
kaphagulmamapi kecit “anne na lipsā gurugātratā ca chardiḥ praseko
madhurāsyatā ca” ityādipāṭhena paṭhanti, so'pyabhāvānna darśitaḥ||12||
sarvātmakaḥ sarvavikārayuktaḥ so'sādhya uktaḥ, ... |13|
sannipātagulmalakṣaṇamāha- sarvātmaka ityādi| sarvavikārayuktaḥ
pratyekavātādigulmoktalakṣaṇasahitaḥ| ‘sarvātmake sarvarujopapattiḥ’ iti kecit
paṭhanti, vyākhyānayanti ca- sarvaliṅgopapattiriti vaktavye
sarvarujopapattiriti yatkṛtaṃ tanmahārujatvapratipādanārtham
7| kecidatra nicayagulmaṃ purīṣalasikāraktajanyaṃ dakṣiṇapārśvāśritaṃ
paṭhanti| tasya viśeṣa ucyate,- “sirājālaparicchanno dāharāgajvarānvitaḥ|
kūrmavadraktaparyantastridoṣaḥ sa na sidhyati”- iti| kecicca
gulmāvasthāviśeṣamupastambhanāmāntaraṃ
8
paṭhanti- “payo hyamlasamāyuktaṃ dadhibhāvaṃ vrajedyathā| yatnahīnasya
gulmo'pi tathopastambhatāṃ vrajet|| ambhovahe stambhayitvā srotasī
koṣṭhasaṃśritaḥ| udare prati santiṣṭhedupastambhaṃ tu taṃ viduḥ”- iti|13|-
... kṣatajaṃ pravakṣye | navaprasūtā'hitabhojanā yā yā cāmagarbhaṃ visṛjedṛtau
9
vā ||13|| vāyurhi tasyāḥ parigṛhya raktaṃ
karoti gulmaṃ sarujaṃ sadāham | paittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ
cāpyaparaṃ nibodha ||14|| na spandate
nodarameti vṛddhiṃ bhavanti liṅgāni ca garbhiṇīnām | taṃ garbhakālātigame
cikitsyamasṛgbhavaṃ gulmamuśanti tajjñāḥ
||15||
ārtavaraktajagulmaṃ hetvādibhirāha- kṣatajamityādi|
kṣatajaśabdenārtavaraktamucyate
10, kāraṇe kāryopacārāt| āmagarbha; ṣaṇmāsaṃ yāvat| ṛtāvityatrāpi
ahitabhojaneti sambadhyate| paittasya pittajagulmasya| viśeṣaṇaṃ viśeṣam|
nibodha jānīhi| na spandate na calati, ‘aṅgaiḥ’ iti śeṣaḥ| anye tu parato
niṣedhasyobhayatra sambandhāt spandate ityeva varṇayanti; tena piṇḍitaḥ
spandata evetyarthaḥ; tathā coktam- ‘yaḥ spandate piṇḍita eva nāṅgaiḥ’ (ca.
ci. a.5)- iti| garbhiṇīnāṃ liṅgāni śramādīni sadanāntānyatra
vyādhisvabhāvādbhavanti| taṃ raktagulmam| garbhakālātigame
prasūtikāle'tikrānte; prasūtikālādanantaraṃ piṇḍībhūte raktagulme
snehādinopaskṛtadehāyāḥ sukhasādhyatvam| uktaṃ ca- “jvare tulyartudoṣatvaṃ
pramehe tulyadūṣyatā| raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyasya lakṣaṇam
11
” iti| kecidevaṃ vyākhyānayanti- ‘māse vyatīte daśame cikitsyaḥ’ iti vaktavye
‘taṃ garbhakālātigame cikitsyam’ iti yatkṛtaṃ tadraktagulme samyagupacite
12
prasūtikālādarvāgapi cikitsā karaṇīyeti bodhayati||13-15||
vātagulmārditaṃ snigdhaṃ yuktaṃ snehavirecanaiḥ | upācaredyathākālaṃ nirūhaiḥ
sānuvāsanaiḥ ||16||
ataḥ paraṃ cikitsāmāha- vātagulmārditamityādi| snigdhamavasthāpekṣayā
caturbhirapi snehaiḥ| yathākālamiti ‘pakṣādvireko vāntasya’ ityādinoktasya
kālasyānatikrameṇetyarthaḥ; ‘yathākālaṃ’ ityatra ‘yathāyogaṃ’ iti paṭhitvā
yathāvasthamiti vyākhyā nayanti||16||
pittagulmārditaṃ snigdhaṃ kākolyādighṛtena tu | viriktaṃ
madhurairyogairnirūhaiḥ samupācaret ||17||
pittagulmārditamityādi| madhurairyogaiḥ āragvadhādibhiḥ kṣīraśarkarādibhiśca;
anye tu ‘bhittvā dvidhekṣum’ ityādyuktairmadhurairyogairiti vyākhyānayanti|
nirūhaiḥ samupācarenmadhuraireva||17||
śleṣmagulmārditaṃ snigdhaṃ pippalyādighṛtena tu | tīkṣṇairviriktaṃ
tadrūpairnirūhaiḥ samupācaret ||18||
śleṣmagulmārditamityādi| tīkṣṇaiḥ dantīdravantīprabhṛtībhiḥ|
tadrūpairnirūhaistīkṣṇaiḥ ‘āragvadhādibhiḥ kvāthaḥ’ ityādibhirityarthaḥ|
sarvagulmeṣu snehasvedau prayojyau, vātārabdhatvāt
13||18||
sannipātotthite gulme tridoṣaghno vidhirhitaḥ |19|
sannipātotthite gulme ityādi| nanu, pūrvaṃ sānnipātiko gulmo'sādhya uktaḥ, tat
kathaṃ tridoṣaghno vidhirhita ityucyate? satyaṃ, yathā
14
viṣamasannipātajo gulmo'sādhyastathā samasannipātajo'bhinavo balavati puruṣe
kṛcchrasādhyaḥ, ato'tra cikitsitamuktam| tathā coktaṃ- “sannipātotthito
gulmaścirottho'samadoṣajaḥ| varjanīyo'nyathā kṛcchrasādhyo balavato mataḥ”-
iti|19|-
pittavadraktagulminyā nāryāḥ kāryaḥ kriyāvidhiḥ
||19|| viśeṣamaparaṃ cāsyāḥ śṛṇu
raktavibhedanam | palāśakṣāratoyena
15
siddhaṃ sarpiḥ prayojayet
||20|| dadyāduttarabastiṃ ca
pippalyādighṛtena tu | uṣṇairvā bhedayedbhinne vidhirāsṛgdaro hitaḥ
||21||
pittavadraktagulminyā ityādi| pittavat pittagulmavat| pittagulmacikitsayā
pratikṛtasya
16
raktagulmasya viśeṣacikitsāmāha- viśeṣamaparaṃ cāsyā ityādi| palāśakṣāratoyena
palāśabhasmagālitena jalena| kecittoyaśabdaṃ kvāthe varṇayanti
17| sa ca kṣārakvāthaḥ snehopayogoktavidhinā kāryaḥ|
pippalyādigaṇakalkakvāthābhyāṃ sādhitaghṛtena| uṣṇairiti
pippalyādiprabhṛtibhiḥ| vidhirāsṛgdara iti raktapittokto vidhiḥ; kuta etat?
asṛgdare raktapittavidhyatideśāt; asṛgdaravidhyatideśena
raktapittavidhyatideśaṃ kurvannetajjñāpayati- adhogataraktapittacikitsitamatra
kāryamiti||19-21||
ānūpaudakamajjāno vasā tailaṃ ghṛtaṃ dadhi | vipakvamekataḥ śastaṃ
vātagulme'nuvāsanam ||22||
vātagulme'nuvāsanamuddiśannāha- ānūpaudakamajjāna ityādi| ānūpā
gajagavayādayaḥ, audakā matsyādayaḥ| vasā'pi ānūpādīnāmeva| vipakvamekata iti
etacca snehamekīkṛtya vipakvam, arthādvātaharairdravyairiti boddhavyam||22||
jāṅgalaikaśaphānāṃ tu vasā sarpiśca paittike |23|
paittike gulme'nuvāsanamāha- jāṅgalaikaśaphānāmityādi| atra jāṅgalaśabdena
jaṅghālaviṣkirau pradhānatayā gṛhyete| ekaśaphā aśvaveśarādayaḥ| vasā
sarpiśceti atrāpi vipakvamiti sambadhyate| tenaitaddvayaṃ
pittaharairdravyairvipakvaṃ paittike gulme'nuvāsanaṃ yojyamiti|23|-
tailaṃ jāṅgalamajjāna evaṃ gulme kaphotthite
||23||
kaphagulme'nuvāsanamāha- tailaṃ jāṅgalamajjāna ityādi| evamiti
kaphaharadravyairvipakvamanuvāsanaṃ śastamityarthaḥ||23||
dhātrīphalānāṃ svarase ṣaḍaṅgaṃ vipacedghṛtam | śarkarāsaindhavopetaṃ
taddhitaṃ vātagulmine ||24||
vātādijagulmeṣvanuvāsanamabhidhāya vātāpahaghṛtānyāha
18
- dhātrīphalānāmityādi| dhātrīphalānāṃ svarase caturguṇe; ṣaḍaṅgamiti
ṣaṭpalakaṃ; tenātra pañcakolayavakṣārakalkamiti labhyate|
śarkarāsaindhavopetamiti śarkarāsaindhavaprakṣepayuktaṃ tadghṛtaṃ vātagulmine
hitamityarthaḥ||24||
citrakavyoṣasindhūtthapṛthvīkācavyadāḍimaiḥ |
dīpyakagranthikājājīhapuṣādhānyakaiḥ samaiḥ
||25||
dadhyāranālabadaramūlakasvarasairghṛtam |
tatpibedvātagulmāgnidaurbalyāṭopaśūlanut
||26||
citrakādighṛtamāha- citrakavyoṣetyādi| pṛthvīkā hiṅgupatrikā, ‘kṛṣṇajīraka’
ityanye; dīpyakaḥ ajamodā, granthikaṃ pippalīmūlam| samairiti ‘kalkīkṛtaiḥ’
ityadhyāhāryam| dadhyādīni mūlakasvarasāntāni pratyekaṃ ghṛtāccaturguṇāni||25-26||
hiṅgusauvarcalājājīviḍadāḍimadīpyakaiḥ |
puṣkaravyoṣadhānyāmlavetasakṣāracitrakaiḥ
||27|| śaṭīvacājagandhailāsurasaiśca
vipācitam | śūlānāhaharaṃ sarpirdadhnā cānilagulminām
||28||
hiṅgvādyaṃ ghṛtamāha- hiṅgusauvarcaletyādi| dhānyaṃ dhānyakam| ajagandhā
bovayikā| surasaḥ tulasī| hiṅgvādīnāṃ surasāntānāṃ kalke dadhnā caturguṇena
vipācitaṃ sarpiḥ śūlādiharamiti sambandhaḥ||27-28||
viḍadāḍimasindhūtthahutabhugvyoṣajīrakaiḥ |
hiṅgusauvarcalakṣārarugvṛkṣāmlāmlavetasaiḥ
||29|| bījapūrarasopetaṃ
sarpirdadhicaturguṇam | sādhitaṃ dādhikaṃ nāma gulmahṛt plīhaśūlajit
||30||
dādhikasañjñaṃ ghṛtamāha- viḍadāḍimasindhūtthetyādi| hutabhuk citrakaḥ| kṣāro
yavakṣāraḥ, ruk kuṣṭhaṃ, vṛkṣāmlaṃ tintiḍīkam| bījapūrakaraso'tra caturguṇaḥ,
dravadravyatvāt||29-30||
rasonasvarase sarpiḥ pañcamūlarasānvitam | surāranāladadhyamlamūlakasvarasaiḥ
saha
||31||
vyoṣadāḍimavṛkṣāmlayavānīcavyasaindhavaiḥ | hiṅgvamlavetasājājīdīpyakaiśca
samāṃśikaiḥ ||32|| siddhaṃ
gulmagrahaṇyarśaḥśvāsonmādakṣayajvarān |
kāsāpasmāramandāgniplīhaśūlānilāñjayet
||33||
rasonādighṛtamāha- rasonasvaraso ityādi| pañcamūlarasānvitamiti
bilvādipañcamūlakvāthānvitam| āranālaṃ kāñjikaṃ, dadhyamlaṃ dadhimastu|
dīpyakaḥ ajamodā| rasonasvarasādimūlakasvarasāntaiḥ ṣaḍbhirdravairghṛtasamaiḥ,
vyoṣādidravyaiḥ kalkitaiḥ sarpiścaturthāṃśaiḥ, siddhaṃ sarpirgulmādīn jayediti
sambandhaḥ||31-33||
dadhi sauvīrakaṃ sarpiḥ kvāthau mudgakulatthajau | pañcāḍhakāni vipacedāvāpya
dvipalānyatha ||34|| sauvarcalaṃ sarjikāṃ ca
devadārvatha saindhavam | vātagulmāpahaṃ sarpiretaddīpanameva ca
||35||
dadhi sauvīrakamityādi| dadhyādīni catvāri pṛthagāḍhakapramāṇāni,
sauvarcalādīni dvipalānyāvāpya sarpirāḍhakaṃ vipacet, ayamatra siddhaḥ pāṭhaḥ,
pāramparyāvicchedasmaraṇāt| vartamānapustakeṣu cāyaṃ paṭhyate-
kulatthamūlakakvāthetyādi||34-35||
tṛṇamūlakaṣāye tu jīvanīyaiḥ pacedghṛtam | nyagrodhādigaṇe vā'pi gaṇe
vā'pyutpalādike ||36|| raktapittotthitaṃ
ghnanti ghṛtānyetānyasaṃśayam |37|
pittajaraktajagulmayorghṛtānyāha- tṛṇamūlakaṣāye ityādi| atra
tṛṇamūlaśabdāttṛṇapañcamūlakaṣāye iti boddhavyam| jīvanīyairiti kākolyādibhiḥ
kalkīkṛtairityarthaḥ| nyagrodhādigaṇe kvāthīkṛte iti jñeyam| vā'pītvapiśabdo
jīvanīyaiḥ pacedghṛtamiti samuccinoti| etamutpalādāvapi grāhyam|
raktapittotthitaṃ ‘gulmaṃ’ iti śeṣaḥ||36||-
āragvadhādau vipaceddīpanīyayutaṃ ghṛtam
||37|| kṣāravarge paceccānyat
pacenmūtragaṇe'param | ghnanti gulmaṃ kaphodbhūtaṃ ghṛtānyetānyasaṃśayam
||38||
kaphagulme ghṛtānyāha- āragvadhādau vipacedityādi| āragvadhādāviti kvāthīkṛte|
dīpanīyayutamiti pippalyādikalkayutam| ekaṃ ghṛtam| kṣāravarge iti
muṣkakādārabhya yāvaccatasraḥ kośātakīriti kṣāravarge, muṣkakādigaṇe ityanye
vyākhyānayanti| atrāpi dīpanīyayutamiti sambadhyate, tena kṣāravargadrave
19
pippalyādikalkayutaṃ ghṛtaṃ pacedityarthaḥ; dvitīyaṃ ghṛtamityarthaḥ|
pacenmūtragaṇe'paramiti mūtragaṇe gomūtrādike'ṣṭasaṅkhyāke'paraṃ tṛtīyaṃ
ghṛtam| atrāpi dīpanīyayutamiti sambadhyate| ‘mūtragaṇe'param’ ityatrānye
‘dīpanīyagaṇe'param’ iti paṭhanti, tacca ṭīkākārā anārṣaṃ varṇayanti|
kecididaṃ kaphagulmacikitsitaṃ vātagulmacikitsānantaraṃ paṭhitvā vātāvarakaṃ
kaphaśāntaye kaphahantṝṇyapi ghṛtāni vātagulme śastānīti vyākhyānayanti||37-38||
yathādoṣocchrayaṃ cāpi cikitsetsānnipātikam |39|
evaṃ ghṛtānyabhidhāyādhunā sānnipātike doṣodrekeṇa
ghṛtacūrṇādibhiścikitsitamāha- yathetyādi| yathādoṣocchrayaṃ yo yo doṣa
ucchrita utkaṭastaccikitsayā cikitsedityarthaḥ| ‘yathādoṣocchrayaṃ’ ityatrānye
‘yathādoṣabalaṃ’ iti paṭhanti; tatrāpyeko'rthaḥ|39|-
cūrṇaṃ hiṅgvādikaṃ vā'pi ghṛtaṃ vā plīhanāśanam
||39|| pibedgulmāpahaṃ kāle
sarpistailvakameva vā |40|
tacca yathādoṣocchrayaṃ cikitsitaṃ vāte jite sati kāryamiti vātaharavidhimāha-
cūrṇamityādi| cūrṇaṃ hiṅgvādikamiti hiṅgutrikaṭuketyādinā vātavyādhyuktam|
ghṛtaṃ vā plīhanāśanamiti ṣaṭpalakamityarthaḥ| yadyapi ṣaṭpalaṃ ghṛtaṃ
tantrāntare kaphagulmaharatvena darśitaṃ, tathā'pyatra
vilakṣaṇaikadravyatvādvātagulmaharatvam| kāle utpannamātra eva ṣaṭpalakaṃ
ghṛtaṃ hitaṃ, kāle avasthāyāmityanye| sarpistailvakamiti tilvakaḥ
paṭṭikārodhraḥ, tena saṃskṛtaṃ tailvakaṃ, vātavyādhyuktaṃ vā||39||-
tilekṣurakapālāśasārṣapaṃ yāvanālajam
||40|| bhasma mūlakajaṃ cāpi
gojāvikharahastinām | mūtreṇa mahiṣīṇāṃ ca pālikaiścāvacūrṇitaiḥ
||41||
kuṣṭhasaindhavayaṣṭyāhvanāgarakṛmighātibhiḥ | sājamodaiśca daśabhiḥ sāmudrācca
palairyutam ||42|| ayaḥpātre'gninā'lpena
paktvā lehya(ha)mathoddharet | tasya mātrāṃ pibeddadhnā surayā sarpiṣā'pi vā
||43|| dhānyāmlenoṣṇatoyena kaulatthena
rasena vā | gulmān vātavikārāṃśca kṣāro'yaṃ hantyasaṃśayam
||44||
pānīyaṃ kṣāramāha- tiletyādi| ikṣurakaḥ kokilākṣakaḥ| nāgarakasthāne
kecittryūṣaṇaṃ paṭhanti| kṛmighāti viḍaṅgam| tilādīnāṃ mūlakāntānāṃ bhasma
gavādimūtragaṇena caturguṇena kṣārakalpena parisrāvya kuṣṭādibhirajamodāntaiḥ
pālikeḥ sāmudrāt samudralavaṇāddaśabhiḥ palaiścūrṇitairyutaṃ lauhapātre mṛdunā
cāgninā lehyaṃ
20
paktvā uddharediti sambandhaḥ| anye tu vyākhyānayanti- tilādibhasmapalaśataṃ
gavādimūtreṇa caturguṇena niṣkvāthya pādabhāgikamavaśeṣya, taccaturthāṃśaṃ
kuṣṭhādicūrṇamāvāpya tāvat pacedyāvallehyaṃ bhavati|
dadhnetyādyanekāvaloḍanadravyopadeśo doṣakālāgnyapekṣayā| vātavikārān
tūnīprabhṛtīn||40-44||
svarjikākuṣṭhasahitaḥ kṣāraḥ ketakijo'pi vā | tailena śamayet pīto gulmaṃ
pavanasambhavam ||45||
ślokena yogadvayamāha- svarjiketyādi| kṣāro yavakṣāraḥ| tatra
svarjikākuṣṭhasahito yavakṣārastailenetyeko yogaḥ; ketakijo'pi vetyatrāpi
kṣāra iti sambadhyate, tena ketakijo'pi vā kṣārastaileneti dvitīyo yogaḥ|
gauḍāstu ketakikṣāraḥ svarjikākuṣṭhasahitastailenetyekameva yogaṃ
manyante||45||
pītaṃ sukhāmbunā vā'pi svarjikākuṣṭhasaindhavam |46|
kṣārāvalehamabhidhāya cūrṇamāha- pītamityādi| sukhāmbunā īṣaduṣṇodakena|
gulmaṃ hantītyatrāpi sambadhyate|46|-
vṛścīva(ra)murubūkaṃ
21
ca varṣābhūrbṛhatīdvayam ||46|| citrakaṃ ca
jaladroṇe paktvā pādāvaśeṣitam | māgadhīcitrakakṣaudralipte kumbhe nidhāpayet
||47|| madhunaḥ prasthamāvāpya
pathyācūrṇārdhasaṃyutam | busoṣitaṃ
22
daśāhaṃ tu jīrṇabhaktaḥ pibennaraḥ
||48|| ariṣṭo'yaṃ
jayedgulmamavipākamarocakam |49|
vṛścīvādyariṣṭamāha- vṛścīvetyādi vṛścīvaḥ śuklapunarnavā| urubūkaḥ
śuklairaṇḍaḥ| varṣābhūḥ raktapunarnavā| bṛhatīdvayamiti ekā aṇuphalā
23, dvitīyā kaṇṭakinī sthūlaphalā| vṛścīvādīnāṃ citrakāntānāmāḍhakam; anye
palaśataṃ manyante, droṇe'mbhasi palaśatamityādiparibhāṣitatvāt| pādāvaśeṣitaṃ
caturthāṃśāvaśiṣṭaṃ kvāthaṃ, magadhādipramāṇaṃ yāvanmātreṇa kumbhasya
samyaglepanaṃ bhavati, pathyācūrṇārdhasaṃyuktaṃ harītakīcūrṇāṣṭapalasaṃyutam|
busoṣitaṃ busamadhye sthitam| jīrṇabhaktaḥ pariṇatāhāraḥ laghukoṣṭha iti
yāvat| pibet prātareva||46-48||-
pāṭhānikumbharajanītrikaṭutriphalāgnikam
||49|| lavaṇaṃ vṛkṣabījaṃ ca tulyaṃ
syādanavo guḍaḥ | pathyābhirvā yutaṃ
24
cūrṇaṃ gavāṃ mūtrayutaṃ pacet
||50|| guṭikāstadghanībhūtaṃ kṛtvā
khādedabhuktavān | gulmaplīhāgnisādāṃstā nāśayeyuraśeṣataḥ
||51|| hṛdrogaṃ grahaṇīdoṣaṃ pāṇḍurogaṃ ca
dāruṇam |52|
pāṭhetyādi| nikumbhā dantī| agnikaḥ citrakaḥ, ‘agnimantha’ ityanye, ‘moraṭa’
ityapare| vṛkṣabījam indrayavaḥ| anavaṃ guḍaṃ purāṇaṃ guḍam| pāṭhādicūrṇaṃ
samapurāṇaguḍayutaṃ svādet, athavā tadeva cūrṇaṃ harītakībhiḥ saha gomūtreṇa
pacet, taṃ ca ghanībhūtaṃ guṭikāḥ kṛtvā prātareva khādet| harītakīpramāṇaṃ
cūrṇāccaturthāṃśaṃ, gomūtraṃ tu caturguṇam||49-51||-
saśūle sonnate'spande dāhapākaruganvite
||52|| gulme raktaṃ jalaukobhiḥ sirāmokṣeṇa
vā haret |53|
idānīmavasthāyāṃ gulme raktamokṣaṇamāha- saśūle ityādi| aspande acale|
pākaruganvite pākavedanāyukte, jalaukobhī raktaṃ haret gulmasthāne eva,
sirāmokṣeṇa tu bāhvoḥ, tantrāntaroktatvāt| kecit ‘alābupātanaṃ cāpi gulme
śastaṃ kaphātmake’ iti paṭhanti||52||-
sukhoṣṇā jāṅgalarasāḥ susnigdhā vyaktasaindhavāḥ
||53|| kaṭutrikasamāyuktā hitāḥ pāne tu
gulminām |54|
gulmināṃ jāṅgalarasya pānamāha- sukhoṣṇā ityādi| sukhoṣṇā īṣaduṣṇāḥ|
jāṅgalarasā jāṅghālaviṣkiramāṃsarasāḥ saṃskṛtāḥ| susnigdhāḥ samyak
snehasaṃskṛtāḥ| hitā iti ‘yathādoṣaṃ’ iti śeṣaḥ||53||-
peyā vātaharaiḥ siddhāḥ kaulatthā saṃskṛtā rasāḥ
||54|| khalāḥ sapañcamūlāśca gulmināṃ
bhojane hitāḥ |55|
bhojanārthamāha- peyetyādi| vātaharaiḥ bhadradārvādibhiḥ| saṃskṛtāḥ
snehādibhiḥ| khalāḥ kapitthadāḍimatakraśākādisaṃskṛtāḥ ‘kacilā’ iti
prasiddhāḥ| sapañcamūlāḥ pañcamūlasahitāḥ, etena pañcamūlasahitaiḥ
kapitthādibhiḥ kṛtā ityarthaḥ| bhojane hitā yathādoṣamityupaskāraḥ||54||-
baddhavarconilānāṃ tu sārdrakaṃ kṣīramiṣyate
||55||
avasthāvaśena gulme bhojanaviśeṣamāha- baddhetyādi| baddhavarconilānāṃ
niruddhapurīṣavāyūnām| sārdrakam ārdrakasahitam| iṣyate ‘bhojane’ iti
śeṣaḥ||55||
kumbhīpiṇḍeṣṭakāsvedān kārayet kuśalo bhiṣak |56|
āntaropacāramabhidhāyāvasthāyāṃ bāhyopacāraṃ svedamāha-
kumbhīpiṇḍeṣṭakāsvedānityādi| kumbhīprabhṛtisvedāḥ svedādhyāye abhihitāḥ|
nipuṇatayā svedān kārayet|56|-
gulminaḥ sarva evoktā durvirecyatamā bhṛśam
||56|| ataścaitāṃstu susvinnān
sraṃsanenopapādayet |57|
vātaśleṣmātmake saśūle kaṭhine ca gulme gulmino virekamāha- gulmina ityādi|
sukhinnāniti sneho hi svedenaivākṣiptaḥ, tena samyak snigdhasvinnān|
sraṃsanena virekeṇa| upapādayet yojayet||56||-
vimlāpanābhyañjanāni
25
tathaiva dahanāni ca ||57|| upanāhāśca
kartavyāḥ sukhoṣṇāḥ sālvaṇādayaḥ | udaroktāni sarpīṃṣi mūtravartikriyāstathā
26||58|| lavaṇāni ca yojyāni
yānyuktānyanilāmaye |59|
kiṃ gulme vireka eva kāryaṃ utānyadapītyāha- vimlāpanābhyañjanānītyādi|
vimlāpanam aṅgulyādinā gulmasya mardanaṃ, dahanaṃ jāmbavauṣṭhādinā|
sālvaṇādaya ityatra ādiśabdaḥ prakāre; tena sālvaṇaprakārā
anye'pyupanāhasvedāḥ pacyamānābhimukhe gulme kāryāḥ| udaroktāni sarpīṃṣi
‘harītakīcūrṇaprasthaṃ’ ityādikāni| mūtravartikriyāstatheti udaroktā
‘vamanaśirovirecanadravyāṇāṃ’ ityādikāḥ| lavaṇāni
patralavaṇasnehalavaṇakalyāṇalavaṇāni| anilāmaye vātavyādhau| kecit ‘sarpīṃṣi’
ityasyāgre ‘cūrṇāni’ iti paṭhitvā nārācakādaya iti vyākhyānayanti||57-58||-
vātavarconirodhe tu sāmudrārdrakasarṣapaiḥ
||59|| kṛtvā pāyau vidhātavyā vartayo
maricottarāḥ |60|
idānīṃ mūtravartiprayogāvasthāmaparavartiṃ cāha- vātetyādi| sāmudraṃ
samudralavaṇaṃ, samudraphenamapare| maricottarā maricapradhānāḥ||59||-
dantīcitrakamūleṣu tathā vātahareṣu ca
||60|| kuryādariṣṭān sarvāṃśca ślokasthāne
yatheritān |61|
dantīcitrakamūleṣvityādi| vātahareṣu vidārigandhāprabhṛtiṣu| ślokasthāne
yatheritāniti yathā sūtrasthāne virecanakalpe āsavakaraṇamuktaṃ, tenaiva
prakāreṇātrāpi dantyādikvāthe'riṣṭānāsavān kuryāt| anye tu ‘ślokasthāne’
ityatra dvitīyaṃ sthānaśabdaṃ luptaṃ varṇayanti, luptasthānaśabdena
gulmapratiṣedhaṃ gṛhṇanti| tenātroktavṛścīvādyariṣṭavaddantyādikvāthe
madhupathyācūrṇaprakṣepeṇāriṣṭakaraṇaṃ, sūtrasthānoktaprakāreṇa
vā''savakaraṇam||60||-
svādedvā'pyaṅkurān bhṛṣṭān pūtīkanṛpavṛkṣayoḥ
||61||
svādedityādi| aṅkurān komalapallavān| bhṛṣṭāniti ‘snehena’ iti śeṣaḥ; anye
agninā bhṛṣṭānityāhuḥ, tanmate vātakāriṇo'pyaṅkurā vyādhipratyanīkatvādgulme
hitāḥ| pūtīkaḥ cirabilvaḥ, nṛpavṛkṣo girimālakaḥ||61||
ūrdhvavātaṃ manuṣyaṃ ca gulminaṃ na nirūhayet |62|
idānīṃ gulme hitasyāpi nirūhasyāvasthāyāṃ niṣedhamāha- ūrdhvavātamityādi|
ūrdhvavātam ūrdhvavātayuktaṃ gulminaṃ manuṣyaṃ na nirūhayediti sambandhaḥ|
kecidimaṃ pāṭhaṃ na paṭhanti|62|-
pibettrivṛnnāgaraṃ vā saguḍāṃ vā harītakīm
||62|| gugguluṃ trivṛtāṃ dantīṃ dravantīṃ
saindhavaṃ vacām | mūtramadyapayodrākṣārasairvīkṣya balābalam
||63||
pibedityādi| pibediti vakṣyamāṇena mūtramadyādidraveṇa; anye pānīyena
pibedityāhuḥ| trivṛnnāgaramityeko yogaḥ, saguḍāṃ vā harītakīmiti dvitīyaḥ|
guggulumityādi| dravantī cīritapatrā dantībhedaḥ| payaḥ dugdhaṃ, drakṣārasaḥ
drākṣāsvarasaḥ| vīkṣya balābalamiti ‘doṣādīnāṃ’ iti vākyaśeṣaḥ| atrāpi
pibediti sambandhanīyam||62-63||
evaṃ pīlūni bhṛṣṭāni
27
pibet salavaṇāni tu |64|
evamityādi| evamiti mūtrādibhirityarthaḥ| (bhṛṣṭāni snehena
28
)|64|-
pippalīpippalīmūlacavyacitrakasaindhavaiḥ
||64|| yuktā hanti surā gulmaṃ śīghraṃ kāle
prayojitā |65|
pippalītyādi| surā paiṣṭī| hantītyatra śīghramiti sambadhyate| kāle
ādhmānādikāyāmavasthāyām||64||-
baddhaviṇmāruto gulmī bhuñjīta payasā yavān
||65|| kulmāṣān vā bahusnehān
bhakṣayellavaṇottarān |66|
baddhetyādi| payasā dugdhena| yavān vāṭyādikṛtān| kulmāṣān yavapiṣṭamayān
bhakṣyān| lavaṇottarān saindhavapradhānān||65||-
athāsyopadravaḥ śūlaḥ
29
kathañcidupajāyate ||66|| śūlaṃ
30
nikhānitamivāsukhaṃ yena tu vettyasau |67|
idānīṃ gulmopadravamāha- athetyādi| asya gulmasya, upadravaḥ paścātkālabhāvī
kathañcit svahetubhirityarthaḥ| śūla upajāyate| śūlaṃ nikhānitamiva kīlakaṃ
nikhānitamivetyarthaḥ||66||-
tatra viṇmūtrasaṃrodhaḥ kṛcchrocchvāsaḥ sthirāṅgatā
||67|| tṛṣṇā dāho bhramo'nnasya
vidagdhaparivṛddhitā | romaharṣo'ruciśchardirbhuktavṛddhirjaḍāṅgatā
||68|| vāyvādibhiryathāsaṅkhyaṃ miśrairvā...
|69|
tasyaivopadravasya doṣaviśeṣeṇa liṅgaṃ saṅkhyāṃ cāha- tatretyādi|
tatretyupadrave śūle| sthirāṅgatā kaṭhināṅgatā| annasya vidagdhaparivṛddhitā
annasya vidāhe śūlasya parivṛddhirbhavatītyarthaḥ| bhuktavṛddhiriti bhuktasya
vṛddhiḥ bhuktamātre śūlasya vṛddhirbhavatītyarthaḥ| jaḍāṅgatā aṅgānāṃ jaḍatā|
miśrairiti dvandvaiḥ sānnipātikaiścetyarthaḥ| viṇmūtrasaṃrodha ityādikaṃ
vātajaśūlalakṣaṇaṃ, tṛṣṇādāha ityādikaṃ pittajaśūlalakṣaṇaṃ,
romaharṣo'rucirityādikaṃ śleṣmajaśūlalakṣaṇaṃ, dvidoṣaliṅgaṃ dvandvaiḥ,
sarvaliṅgaṃ samastaiḥ||67-68||-
...vīkṣya yojayet | pathyātrilavaṇaṃ kṣāraṃ hiṅgutumburupauṣkaram
||69|| yavānīṃ ca haridrāṃ ca
viḍaṅgānyamlavetasam | vidārītriphalā'bhīruśṛṅgāṭīguḍaśarkarāḥ
||70|| kāśmarīphalayaṣṭyāhvaparūṣakahimāni
ca | ṣaḍgranthātiviṣādārupathyāmaricavṛkṣajān
||71|| kṛṣṇāmūlakacavyaṃ ca
nāgarakṣāracitrakān | uṣṇāmlakāñjikakṣīratoyaiḥ ślokasamāpanān
||72|| yathākramaṃ vimiśrāṃśca dvandve
sarvāṃśca sarvaje |73|
ataḥ paramupadravaśūlasya
31
cikitsitamāha- vīkṣyetyādi| vīkṣyeti vātādibhedena śūlamityarthaḥ| trilavaṇaṃ
saindhavasauvarcalabiḍāni| kṣāro yavakṣāraḥ| abhīruḥ śatāvarī, śṛṅgāṭī jalajaṃ
dravyaṃ trikaṇṭakaphalaṃ| guḍaśarkarā gāṅgeṭīphalam
32| himaṃ candanam| ṣaḍgranthā vacā| vṛkṣaja indrayavaḥ| mūlakaṃ pippalīmūlam|
uṣṇaśabdo'mlakāñjikādibhiḥ sambadhyate| ślokasamāpanān ‘yogān’ iti śeṣaḥ|
yathākramamiti pathyādyamlavetasāntamuṣṇāmlakāñjikena vātike,
vidāryādihimāntumuṣṇakṣīreṇa paittike, ṣaḍgranthādicitrakāntamuṣṇatoyena
ślaiṣmike; vimiśraṃ dvandve iti pathyādividāryādī vātapaittike,
pathyādiṣaḍgranthādī vātaślaiṣmike, vidāryādiṣaḍgranthādī pittaślaiṣmike,
sarvāṃśca pathyādīn trīn sannipāte||69-72||-
tathaiva sekāvagāhapradehābhyaṅgabhojanam
||73|| śiśirodakapūrṇānāṃ bhājanānāṃ ca
dhāraṇam | vamanonmardanasvedalaṅghanakṣapaṇakriyāḥ
||74|| snehādiśca kramaḥ sarvo
viśeṣeṇopadiśyate |75|
kimetadevopadravaśūle kāryamutānyadapītyāha- tathaivetyādi| tathaiveti
yathāsaṅkhyamityarthaḥ| tena sekādikaṃ vātike, śiśirodakādikaṃ paittike,
vamanādikaṃ ślaiṣmike| snehādikramaśca yathādoṣaṃ yathāvasthaṃ sarveṣāmeva,
dvandvaje dvayaṃ, sānnipātike samastam| kṣapaṇakriyā anyā api
kaphakṣayakarī||73-74||-
vallūraṃ mūlakaṃ matsyān śuṣkaśākāni vaidalam
||75|| na khādedālukaṃ gulmī madhurāṇi
phalāni ca |76|
gulmopadravamabhidhāya gulme varjyamāha- vallūraṃ mūlakamityādi| vallūraṃ
śuṣkamāṃsam| vaidalaṃ mudgavanamudgādikam| ālukaṃ
piṇḍālukādibhedenānekaprakāram| madhurāṇi phalāni kṣīravṛkṣaphalāni
cocamocādīni ca| cakārādevaṃvidhānyanyānyapi varjyāni| asyāgre kecit
‘laghvannaṃ dīpanaṃ snigdhamuṣṇaṃ vātānulomanam| bṛṃhaṇaṃ ca bhavedyacca
taddhitaṃ sarvagulminām|| sthāne'vaseko raktasya bāhumadhye sirāvyadhaḥ|
svedo'nulomanaṃ caiva praśastaṃ sarvagulminām’ ityādikaṃ paṭhanti; sa
cābhāvānna likhitaḥ| (iti
33
ḍahlaṇenānyagranthadarśanāduktam)||75||-
vinā gulmena yacchūlaṃ gulmasthāneṣu jāyate
||76|| nidānaṃ tasya vakṣyāmi rūpaṃ ca
sacikitsitam |77|
gulmopadravaṃ śūlamabhidhāyedānīṃ kevalaṃ śūlamāha- vinetyādi| gulmasthāneṣu
gulmapratiṣedhokteṣu| anye ‘vinā gulmena’ ityādiślokaṃ parityajya ‘athātaḥ
śūlapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ’ iti pratijñāṃ paṭhitvā vātamūtrapurīṣāṇāṃ
nigrahādityādinā pṛthageva śūlādhyāyaṃ paṭhanti; te ca pūrvaparipāṭīṃ
tyajanti| apare vinā gulmenetyādikaṃ samastamapi asau śrutaṃ bhaṇitvā
parityajanti| asmābhistu sarvamatānusāribhirjejjaṭābhiprāyeṇa paṭhitaḥ||76||-
vātamūtrapurīṣāṇāṃ nigrahādatibhojanāt
||77||
ajīrṇādhyaśanāyāsaviruddhānnopasevanāt | pānīyapānāt kṣutkāle virūḍhānāṃ ca
sevanāt
||78|| piṣṭānnaśuṣkamāṃsānāmupayogāttathaiva
ca | evaṃvidhānāṃ dravyāṇāmanyeṣāṃ copasevanāt
||79|| vāyuḥ prakupitaḥ koṣṭhe śūlaṃ
sañjanayedbhṛśam | nirucchvāsī bhavettena vedanāpīḍito naraḥ
||80||
śūlasya hetuṃ samprāptiṃ cāha- vātamūtrapurīṣāṇāmityādi| nigrahāt
vegakāle'varodhāt| ajīrṇam āmavidagdhādibhedabhinnam| adhyaśanaṃ
sājīrṇabhojanam| āyāsaḥ śarīrāyāsajanakaṃ karma| viruddhānnaṃ hitāhitīyoktam|
virūḍhānāṃ vigatarohāṇāmaṅkuritānāṃ vā| evaṃvidhānāṃ doṣaprakopaṇānām| koṣṭhe
sarvasminnudare| nirucchvāsaḥ niruddhocchvāsaḥ| tena śūlena|
vātamūtrapurīṣāṇāṃ nigrahādityādiranyeṣāṃ copasevanādityanto hetuḥ, vāyuḥ
prakupita ityādiśca samprāptiḥ||77-80||
śaṅkusphoṭanavattasya
34
yasmāttīvrāśca vedanāḥ | śūlāsaktasya lakṣyante tasmācchūlamihocyate
||81||
tat kasmācchūlamucyata ityāha- śaṅkvityādi| śaṅkusphoṭanavat
kīlakāhananavattīvrā vedanāḥ, tasya vyādhitasya, śūlāsaktasya śūlinaḥ;
etenaitaduktaṃ bhavati- yathā kasyacit kīlakāhananena
35
tīvrā vedanā lakṣyate tadvattasya yasmādvedanā lakṣyate
tasmācchūlamihocyate||81||
nirāhārasya yasyaiva tīvraṃ śūlamudīryate | prastabdhagātro bhavati
kṛcchreṇocchvasitīva ca
||82|| vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa kurute
naraḥ | etairliṅgairvijānīyācchūlaṃ vātasamudbhavam
||83||
vātaśūlalakṣaṇamāha- nirāhārasyetyādi||82-83||
tṛṣṇā dāho mado mūrcchā tīvraṃ śūlaṃ tathaiva ca | śītābhikāmo bhavati
śītenaiva praśāmyati
||84|| etairliṅgairvijānīyācchūlaṃ
pittasamudbhavam |85|
pittaśūlalakṣaṇamāha- tṛṣṇetyādi| śītābhikāmaḥ śītābhilāṣaḥ| praśāmyati
‘śūlaṃ’ iti śeṣaḥ||84||-
śūlenotpīḍyamānasya hṛllāsa upajāyate
||85|| atīva pūrṇakoṣṭhatvaṃ tathaiva
gurugātratā | etacchleṣmasamutthasya śūlasyoktaṃ nidarśanam
||86||
kaphaśūlalakṣaṇamāha- śūlenetyādi| hṛllāsaḥ thūtkaraṇam| nidarśanaṃ
lakṣaṇam||85-86||
sarvāṇi dṛṣṭvā rūpāṇi nirdiśetsānnipātikam | sannipātasamutthānamasādhyaṃ taṃ
vinirdiśet ||87|| śūlānāṃ lakṣaṇaṃ
proktaṃ... |88|
sānnipātikaśūlalakṣaṇamāha- sarvāṇītyādi| nanu, kaiścit
pūrvācāryairdoṣabhedena niyataṃ sthānaṃ śūlasyoktam| tathāhi- “vātātmakaṃ
bastigataṃ vadanti, pittātmakaṃ cāpi vadanti nābhyām| hṛtpārśvakukṣau
kaphasanniviṣṭaṃ, sarveṣu deśeṣu ca sannipātāt”- iti; tat kathamatra tathā
noktam| satyaṃ, kupitadoṣāṇāṃ svāśaye parāśaye ca vyādhyutpādakatvānna niyataṃ
sthānamasti, atastathā noktam||87||-
...cikitsāṃ tu nibodha me | āśukārī hi pavanastasmāttaṃ tvarayā jayet
||88|| tasya śūlābhipannasya sveda eva
sukhāvahaḥ |89|
cikitsāmityādi| nibodha jānīhi| me matsakāśāt| āśukārītyādi| āśukārī
śīghramatyayakāritvāt| hi yasmāt| taṃ vātam| tasyetyādi|- tasya puruṣasya,
śūlābhipannasya vātikaśūlakrāntasya; anye tu tasya vātasya yacchūlaṃ tena
ākrāntasyetyāhuḥ||88||-
pāyasaiḥ kṛśarāpiṇḍaiḥ snigdhairvā piśitairhitaḥ
||89||
sa ca svedaḥ kairdravyaiḥ kārya ityāha- pāyasairityādi| pāyaso
dugdhasiddhāstaṇḍulāḥ| kṛśarāpiṇḍaiḥ tilataṇḍulamāṣakṛtayavāgūpiṇḍaiḥ| hita
iti ‘sveda’ iti śeṣaḥ||89||
trivṛcchākena vā snigdhamuṣṇaṃ bhuñjīta bhojanam | cirabilvāṅkurān vāpi
tailabhṛṣṭāṃstu bhakṣayet
||90|| vaihaṅgāṃśca rasān snigdhān jāṅgalān
śūlapīḍitaḥ | yathālābhaṃ niṣeveta māṃsāni bilaśāyinām
||91||
bhojanamāha- trivṛcchākenetyādi| snigdhādiguṇaṃ bhojanaṃ trivṛcchākena saha
bhuñjīteti piṇḍārthaḥ| cirabilvāṅkurānityādi| aṅkurāḥ śuṅgāḥ|
vaihaṅgāṃścetyādi| jāṅgalān vaihaṅgān, lāvādikṛtānityarthaḥ| bileśayāḥ
śvāvicchallakādayaḥ||90-91||
surā sauvīrakaṃ cukraṃ mastūdaśvittathā dadhi | sakālalavaṇaṃ peyaṃ śūle
vātasamudbhave ||92||
surā sauvīrakamityādi| surā piṣṭabhavā| sauvīrakaṃ kāñjikabhedaḥ| cukraṃ
śuktam| mastu dadhimastu| udaśvit ardhodakaṃ takram| tatheti
yathālābhamityarthaḥ| kālalavaṇaśabdena yadyapi nirgandhasauvarcalamucyate,
tathā'pyatra gandhavatsauvarcalaṃ grāhyaṃ, tantrāntaroktatvāt||92||
kulatthayūṣo yuktāmlo lāvakīyūṣasaṃskṛtaḥ | sasaindhavaḥ samarico
vātaśūlavināśanaḥ ||93||
kulatthayūṣa ityādi| yuktaṃ mātrayopahitamamlaṃ dāḍimādikaṃ yatra sa
yuktāmlaḥ| lāvakīyūṣasaṃskṛta iti lāvakena kṛto yūṣo lāvakīyūṣaḥ, tena
saṃskṛtaḥ||93||
viḍaṅgaśigrukampillapathyāśyāmāmlavetasān | surasāmaśvamūtrīṃ
36
ca sauvarcalayutān pibet ||94|| madyena
vātajaṃ śūlaṃ kṣiprameva praśāmyati |95|
viḍaṅgetyādi| śigruḥ viṭapaśākaṃ, śobhāñjanamapare| śyāmā aruṇamūlā trivṛt|
surasā tulasī| aśvamūtrī śallakī||94||-
pṛthvīkājājicavikāyavānīvyoṣacitrakāḥ
||95|| pippalyaḥ pippalīmūlaṃ saindhavaṃ
ceti cūrṇayet | tāni cūrṇāni payasā pibet kāmbalikena vā
||96|| madhvāsavena cukreṇa surāsauvīrakeṇa
vā | athavai(cai)tāni cūrṇāni mātuluṅgarasena vā
||97|| tathā badarayūṣeṇa bhāvitāni punaḥ
punaḥ | tāni hiṅgupragāḍhāni saha śarkarayā pibet
||98|| saha dāḍimasāreṇa vartiḥ kāryā
bhiṣagjitā | sā vartirvātikaṃ śūlaṃ kṣiprameva vyapohati
||99|| guḍatailena vā līḍhā pītā madyena vā
punaḥ |100|
pṛthvīketyādi| pṛthvīkā hiṅgupatrikā| ajājī uttarāpathe jīrakaviśeṣaḥ|
kāmbalikena dadhimastvamlasiddhayūṣeṇa| cukraṃ śuktam| sauvīrakaṃ
virecanadravyavikalpakathitam| pakṣāntaramāha- athavetyādi| etāni pūrvoktāni
cūrṇāni, bījapūrakarasena badarayūṣeṇa vā punaḥ punarbhāvitāni hiṅgūtkaṭāni
śarkarayā saha mātuluṅgarasenaiva pibediti piṇḍārthaḥ| saha
dāḍimasāreṇetyādi|- taireva cūrṇairdāḍimasāreṇa saha bhiṣagjitā vaidyena
vartirvā kāryā| sā ca vartirguḍatailena līḍhā madyena vā pītā satī vātikaṃ
śūlaṃ kṣiprameva hantītyarthaḥ||95-99||-
bubhukṣāprabhave śūle laghu santarpaṇaṃ hitam
||100|| uṣṇaiḥ kṣīrairyavāgūbhiḥ
snigdhairmāṃsarasaistathā |101|
bubhukṣāprabhave ityādi| laghviti mātrayā svabhāvena ca| santarpaṇaṃ bhojanam|
uṣṇairiti kṣīrādibhiḥ sambadhyate||100||-
vātaśūle samutpanne rūkṣaṃ snigdhena bhojayet
||101|| susaṃskṛtāḥ pradeyāḥ syurghṛtapūrā
viśeṣataḥ | vāruṇīṃ ca pibejjantustathā sampadyate sukhī
||102|| etadvātasamutthasya śūlasyoktaṃ
cikitsitam |103|
vātetyādi| susaṃskṛtāḥ śuṇṭhīmaricādibhiḥ| pradeyā dātavyāḥ| ghṛtapūrā
ghṛtapūpā ityarthaḥ| vāruṇī surā| tathā tena prakāreṇa| sukhī sampadyate sukhī
bhavatītyarthaḥ| upasaṃhāramāha- etadvātasamutthasyetyādi||101-102||-
atha pittasamutthasya kriyāṃ vakṣyāmyataḥ param
||103|| sa sukhaṃ chardayitvā tu pītvā
śītodakaṃ naraḥ | śītalāni ca seveta sarvāṇyuṣṇāni varjayet
||104||
vātaśūlopakramamabhidhāyedānīṃ pittaśūlacikitsāmāha- athetyādi| atheti
vākyālaṅkāre, vākyopakrame ityanye| tadeṣa cikitsitamāha- sa ityādi| sa
pittaśūlī naraḥ, śītodakaṃ pītvā, sukhaṃ yathā bhavati tathā chardayitvā,
śītalāni bhajeta, uṣṇāni sarvāṇi varjayediti piṇḍārthaḥ||103-104||
maṇirājatatāmrāṇi bhājanāni ca sarvaśaḥ | vāripūrṇāni tānyasya śūlasyopari
nikṣipet ||105||
maṇirājatatāmrāṇītyādi| rājataṃ rūpyamayam| sarvaśa āmukhāt| asya
pittaśūlinaḥ||105||
guḍaḥ śāliryavāḥ kṣīraṃ sarpiḥpānaṃ virecanam | jāṅgalāni ca māṃsāni bheṣajaṃ
pittaśūlinām ||106|| rasān seveta pittaghnān
pittalāni vivarjayet | pālāśaṃ dhānvanaṃ vā'pi pibedyūṣaṃ saśarkaram
||107||
guḍetyādi| pittaghnān rasān jāṅgalavarge yāni nirdiṣṭāni pittaharāṇi māṃsāni
tatkṛtān rasānityarthaḥ| pittalānītyādi| pittalāni annapānādīni| pālāśaṃ yūṣaṃ
māṃsādamāṃsarasamityarthaḥ| dhānvanaṃ jāṅgalamāṃsarasam||106-107||
paruṣakāṇi mṛdvīkākharjūrodakajānyapi | tat pibeccharkarāyuktaṃ
pittaśūlanivāraṇam ||108||
parūṣakāṇītyādi| parūṣakāṇi parūṣakaphalāni| udakajāni padmāni||108||
aśane bhuktamātre tu prakopaḥ ślaiṣmikasya ca | vamanaṃ kārayettatra
pippalīvāriṇā bhiṣak ||109||
ślaiṣmikaśūlacikitsāmāha- aśane ityādi| aśane bhojane| ślaiṣmikasya
śleṣmaśūlasya| tatra śleṣmaśūle| pippalīvāriṇā pippalīyuktapānīyena, anye
vāriśabdaṃ kvāthe vartayanti, apare pippalīśabdena madanaphalabījāni
kathayanti||109||
rūkṣaḥ svedaḥ prayojyaḥ syādanyāścoṣṇāḥ kriyā hitāḥ | pippalī śṛṅgaveraṃ ca
śleṣmaśūle bhiṣagjitam ||110||
rūkṣaḥ svedaḥ prayojya ityādi|- rūkṣaḥ svedaḥ snigdharahitaḥ karīṣādikṛtaḥ|
pippalīśṛṅgaveraprayogaścūrṇakalkakvāthādividhinā||110||
pāṭhāṃ vacāṃ trikaṭukaṃ tathā kaṭukarohiṇīm | citrakasya ca niryūhe
37
pibedyūṣaṃ sahārjakam ||111||
pāṭhāmityādi| pāṭhādīni dravyāṇi cūrṇitāni kalkitāni vā citrakasya niryūhe
kvāthe pibedityeko yogaḥ| yūṣaṃ sahārjakamiti dvitīyo yogaḥ| yūṣaṃ
śūlaharaśimbidhānyayūṣam| arjakaḥ kuṭherakaḥ||111||
eraṇḍaphalamūlāni mūlaṃ gokṣurakasya ca | śālaparṇīṃ pṛśniparṇīṃ
38
bṛhatīṃ kaṇṭakārikām
||112|| dadyācchṛgālavinnāṃ ca sahadevāṃ
tathaiva ca | mahāsahāṃ kṣudrasahāṃ mūlamikṣurakasya ca
||113|| etat sambhṛtya sambhāraṃ jaladroṇe
vipācayet | caturbhāgāvaśeṣaṃ tu yavakṣārayutaṃ pibet
||114|| vātikaṃ paittikaṃ vā'pi ślaiṣmikaṃ
sānnipātikam | prasahya nāśayecchūlaṃ chinnābhramiva mārutaḥ
||115||
eraṇḍadvādaśakamāha- eraṇḍetyādi| śṛgālavinnā pṛśniparṇībhedaḥ| mahāsahā
māṣaparṇī| kṣudrasahā mudgaparṇī| ikṣurakaḥ kokilākṣakaḥ| sambhṛtya ekīkṛtya|
eraṇḍādidravyasambhāraḥ catuḥṣaṣṭipalapramitaḥ; tulāpramita ityanye| prasahya
balātkāreṇa| pibedityanenābhyavahāreṇātra sūcyate; tena tṛṣṇāyāṃ pānamācamanaṃ
vā tena kāryam, anyathā droṇacaturthāṃśasya sādhitasya jalasyāparakvāthavat
paladvayapāne vaiyarthyaṃ syāt| yadyapyayaṃ yogaḥ
sarvaśūlaharastathāpyatyantakaphaśūlaharatvādatroktaḥ| kecit ‘mūlaṃ
cekṣurakasya’ ityatra ‘dadyāccaivekṣuvālikām’ iti paṭhitvā khaggalīmiti
vyākhyānayanti||112-115||
pippalī svarjikākṣāro yavāścitraka eva ca | sevyaṃ caitat samānīya bhasma
kuryādvicakṣaṇaḥ ||116|| taduṣṇavāriṇā pītaṃ
śleṣmaśūle bhiṣagjitam |117|
pippalītyādi| sevyam uśīraṃ, tat bhasma||116||-
ruṇaddhi mārutaṃ śleṣmā kukṣipārśvavyavasthitaḥ
||117|| sa saṃruddhaḥ karotyāśu sādhmānaṃ
39
guḍguḍāyanam | sūcībhiriva nistodaṃ kṛcchrocchvāsī tadā naraḥ
||118|| nānnaṃ vāñchati no
nidrāmupaityartinipīḍitaḥ | pārśvaśūlaḥ sa vijñeyaḥ kaphānilasamudbhavaḥ
||119||
yadyapi catvāraḥ śūlāḥ, tathāpi
doṣadhātumalasaṃsargādāyatanaviśeṣānnimittataścaiṣāṃ vikalpa iti kṛtvā
pārśvādiśūlamāha- ruṇaddhītyādi| sa vāyuḥ| ādhmānam udarāpūraḥ|
guḍguḍāyanamatra avyaktaśabdaḥ| no nidrāmupaiti na nidrāṃ
prāpnotītyarthaḥ||117-119||
tatra puṣkaramūlāni hiṅgu sauvarcalaṃ viḍam | saindhavaṃ tumburuṃ pathyāṃ
cūrṇaṃ kṛtvā tu pāyayet
||120|| pārśvahṛdbastiśūleṣu yavakvāthena
saṃyutam | sarpiḥ plīhodaroktaṃ vā ghṛtaṃ vā hiṅgusaṃyutam
||121|| bījapūrakasāraṃ vā payasā saha
sādhitam | eraṇḍatailamathavā madyamastupayorasaiḥ
||122|| bhojayeccāpi payasā jāṅgalena rasena
vā |123|
pārśvaśūle cikitsitamāha- tatretyādi| puṣkaramūlādīni dravyāṇi cūrṇaṃ kṛtvā
pārśvādiśūleṣu yavakvāthena saṃyutaṃ pāyayediti piṇḍārthaḥ| yadyapyayaṃ
yogo'patantrake'pi paṭhitaḥ, tathā'pyatrāmlavetasābhāvāt punaḥ paṭhitaḥ|
sarpiḥ plīhodaroktamityādi plīhodaroktaṃ sarpiḥ ṣaṭpalaṃ, hiṅgusaṃyutaṃ ghṛtaṃ
vā asiddhameva| payasā kṣīreṇa, sādhitaṃ kvāthitaṃ, bījapūrakasāraṃ
bījapūrakaphalabījam, atrāpi pāyayediti sambadhyate| kecit ‘bījapūrakasāraṃ
ca’ ityatra ‘pibedbījakasāraṃ ca’ iti paṭhanti| eraṇḍatailamityādi|-
eraṇḍatailaṃ vā madyādibhiryathāsātmyaṃ yathādoṣaṃ ca prātareva pibet, jīrṇe
ca kṣīreṇa jāṅgalarasena vā bhojayet||120-122||-
prakupyati yadā kukṣau vahnimākramya mārutaḥ
||123|| tadā'sya bhojanaṃ bhuktaṃ
sopastambhaṃ na pacyate | ucchvasityāmaśakṛtā śūlenāhanyate muhuḥ
||124|| naivāsane na śayane tiṣṭhan
40
vā labhate sukham | kukṣiśūla iti khyāto vātādāmasamudbhavaḥ
||125||
kukṣiśūlamāha- prakupyatītyādi| ākramya mandīkṛtya| sopastambhaṃ
stabdhatānvitam| ucchvasiti ucchvāsaṃ karoti ‘puruṣa’ iti śeṣaḥ| āmaśakṛtā
apakvapurīṣeṇa| tiṣṭhan ūrdhvībhavan||123-125||
vamanaṃ kārayettatra laṅghayedvā yathābalam | saṃsargapācanaṃ
kuryādamlairdīpanasaṃyutaiḥ ||126||
kukṣiśūle cikitsāmāha- vamanaṃ kārayettatretyādi| tatra kukṣiśūle| yathābalaṃ
balasyānatikrameṇa| saṃsargapācanaṃ peyādikramapācanam| amlaiḥ
dāḍimatakrādibhiḥ| dīpanasaṃyutairiti pañcakolayutaiḥ||126||
nāgaraṃ dīpyakaṃ cavyaṃ hiṅgu sauvarcalaṃ viḍam | mātuluṅgasya bījāni tathā
śyāmorubūkayoḥ ||127|| bṛhatyāḥ
kaṇṭakāryāśca kvāthaṃ śūlaharaṃ pibet |128|
kvāthamāha- nāgaraṃ dīpyakamityādi| nāgarādikvāthaṃ
hiṅgusaurvacalaviḍaprakṣepaṃ pibediti piṇḍārthaḥ| bījānītiśabdo
mātuluṅgādibhiḥ kaṇṭakārīparyantaiḥ saha sambadhyate| śyāmā vṛddhadārakaḥ|
urubūkaḥ raktairaṇḍaḥ, śuklairaṇḍamapare| bṛhatī aṇuphalā sthūlaphalā vā||127||-
vacā sauvarcalaṃ hiṅgu kuṣṭhaṃ sātiviṣā'bhayā
||128|| kuṭajasya ca bījāni sadyaḥśūlaharāṇi
tu | virecane
41
prayuñjīta jñātvā doṣabalābalam ||129||
kukṣiśūle virecanamāha- vacetyādi| vacādīni kuṭajabījāntāni sadyaḥśūlaharāṇi
virecane doṣabalābalaṃ jñātvā prayuñjīteti piṇḍārthaḥ|
doṣabalābalamityatrādiśabdo lupto draṣṭavyaḥ, tena prakṛtyādīnapi
jñātvetyarthaḥ||128-129||
snehabastīnnirūhāṃśca kuryāddoṣanibarhaṇān |130|
kiṃ kukṣiśūle virecanameva yujyate utānyadapītyāha- snehabastīnityādi|130|-
upanāhāḥ snehasekā dhānyāmlapariṣecanam
||130|| avagāhāśca śasyante yaccānyadapi
taddhitam |131|
kukṣiśūle upanāhādisvedasya praśastatvamāha- upanāhā ityādi| upanāhāḥ
sālvaṇāprakārāḥ| dhānyāmlaṃ kāñjikam| avagāho
vātaharadravapūrṇadroṇyādinimajjanam| yaccānyadapītyādi| taddhitaṃ
kukṣiśūlahitaṃ yadanyadapi bhavati tadasya śasyate ityarthaḥ||130||
kaphapittāvaruddhastu māruto rasamūrcchitaḥ
||131|| hṛdisthaḥ kurute
śūlamucchvāsārodhakaṃ
42
param | sa hṛcchūla iti khyāto rasamārutasambhavaḥ
||132||
hṛcchūlamāha- kaphetyādi| avaruddho ruddhaḥ| rasamūrcchito rasasaṃyutaḥ|
ucchvāsārodhakaṃ ucchvāsasya āsamantādrodhakamityarthaḥ| etaddhṛcchūlaṃ
yasmāddhṛdrogavilakṣaṇaṃ tasmāddhṛdrogādbhinnaṃ, tathā samprāptibhedācca||131-132||
tatrāpi karmābhihitaṃ yaduktaṃ hṛdvikāriṇām |133|
hṛcchūle hṛdrogoktāṃ kriyāmatidiśannāha- tatrāpi karmābhihitamityādi|
yaddhṛdvikāriṇāṃ hṛdrogiṇāṃ karmoktaṃ tadatrāpi hṛcchūle'bhihitamiti
piṇḍārthaḥ|133|-
saṃrodhāt kupito vāyurbastimāvṛtya tiṣṭhati
||133|| bastivaṅkṣaṇanābhīṣu tataḥ śūlo'sya
jāyate | viṇmūtravātasaṃrodhī bastiśūlaḥ sa mārutāt
43||134||
bastiśūlamāha- saṃrodhādityādi| saṃrodhāt mūtrapurīṣādīnāmityarthaḥ| bastiḥ
mūtrādhāraḥ, vaṅkṣaṇaḥ gaṇḍakaḥ||133-134||
nābhyāṃ vaṅkṣaṇapārśveṣu kukṣau meḍhrāntramardakaḥ | mūtramāvṛtya gṛhṇāti
mūtraśūlaḥ sa mārutāt
44||135||
mūtraśūlamāha- nābhyāmityādi| yadā meḍhrāntramardako vāyurāvṛtya avarudhya
mūtraṃ gṛhṇāti
45, tadā nābhyādiṣu śūlo jāyate| sa ca mārutāt mūtraśūlo jñeyaḥ||135||
vāyuḥ prakupito yasya rūkṣāhārasya dehinaḥ | malaṃ ruṇaddhi koṣṭhasthaṃ
mandīkṛtya tu pāvakam ||136|| śūlaṃ
sañjanayaṃstīvraṃ srotāṃsyāvṛtya tasya hi | dakṣiṇaṃ yadi vā vāmaṃ kukṣimādāya
jāyate ||137|| sarvatra vardhate kṣipraṃ
bhramannatha
46
saghoṣavān | pipāsā vardhate tīvrā bhramo mūrcchā ca jāyate
||138|| uccārito mūtritaśca na
śāntimadhigacchati | viṭśūlametajjānīyādbhiṣak paramadāruṇam
||139||
purīṣaśūlamāha- vāyurityādi| evambhūtasya dehino vahniṃ mandīkṛtya srotāṃsi
cāvṛtya prakupito vāyustīvraṃ śūlaṃ sañjanayan koṣṭhasthaṃ malaṃ ruṇaddhi,
tasya ca dakṣiṇaṃ vāmaṃ vā kukṣiṃ gṛhītvā śūlāya
47
jāyate, sa ca sarvatra bhraman ghoṣavān śabdayukto vardhate iti piṇḍārthaḥ|
uccāritaḥ sañjātapurīṣavegaḥ| nādhigacchati na prāpnoti| paramadāruṇam
atiśayakaṣṭakāri||136-139||
kṣipraṃ doṣaharaṃ kāryaṃ bhiṣajā sādhu jānatā | svedanaṃ śamanaṃ caiva nirūhāḥ
snehabastayaḥ ||140|| pūrvoddiṣṭān pāyayeta
yogān koṣṭhaviśodhanān | udāvartaharāścāsya kriyāḥ sarvāḥ sukhāvahāḥ
||141||
idānīṃ bastiśūladīnāṃ sāmānyacikitsāmāha- kṣipramityādi| doṣaharaṃ śodhanam|
sādhu śobhanam| śamanaṃ saṃśamanam||140-141||
atimātraṃ yadā bhuktaṃ pāvake mṛdutāṃ gate | sthirībhūtaṃ tu tatkoṣṭhe
vāyurāvṛtya tiṣṭhati ||142|| avipākagataṃ
hyannaṃ śūlaṃ tīvraṃ karotyati | mūrcchā''dhmānaṃ vidāhaśca hṛdutkleśo
vilambikā ||143|| viricyate chardayati
kampate'tha vimuhyati | avipākādbhavecchūlastvannadoṣasamudbhavaḥ
||144||
atimātramityādi| avipākagatam avipākaṃ prāptam||142-144||
vamanaṃ laṅghanaṃ svedaḥ pācanaṃ phalavartayaḥ | kṣārāścūrṇāni
48
guṭikāḥ śasyante śūlanāśanāḥ ||145||
tasya cikitsitamāha- vamanamityādi||145||
gulmāvasthāḥ kriyāḥ kāryā yathāvat sarvaśūlinām
||146||
idanīmupasaṃhāramāha- gulmāvasthā ityādi| yathāvat yathāvastham||146||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāya cikitsātantre gulmapratiṣedho
nāma (caturtho'dhyāyaḥ, āditaḥ) dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ
||42||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
nibandhasaṅgrahākhyāyāmuttaratantre kāyacikitsāyāṃ gulmapratiṣedho nāma
dvicatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||42||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `kupitānilamūlatvāt' iti pā. ↩
- 2 `kupitānilamūlatvāt' iti pā. ↩
- 3 `kupitānilamūlatvāt' iti pā. ↩
- 4 `vanaspatyādisaṃhativat' iti pā. ↩
- 5 `latādicchannasya' iti pā. ↩
- 6 `so'pyabhāvānna likhitaḥ' iti pā. ↩
- 7 `tanmahārujāsūcanārtham' iti pā. ↩
- 8 `gulmāvasthāviśeṣaprāptyā nāmāntaraṃ' iti pā. ↩
- 9 `prasavedathartau' iti pā. ↩
- 10 `kṣatajaśabdenātra raktamucyate' iti pā. ↩
- 11 `hetavaḥ' iti pā. ↩
- 12 `samyak jñāte' iti pā. ↩
- 13 `vātasadbhāvāt' iti pā. ↩
- 14 `yasmāt' iti pā. ↩
- 15 `palāśabhasmatoyena' iti pā. ↩
- 16 `mṛdukṛtasya' iti pā. ↩
- 17 `vartayanti' iti pā. ↩
- 18 `aparāṇi ghṛtānyāha' iti pā. ↩
- 19 `kṣāravargadvaye' iti pā. ↩
- 20 `āloḍya' iti pā. ↩
- 21 `pṛthvīkāmurubūkaṃ ca' iti pā. ↩
- 22 `tuṣoṣikaṃ iti pā. ↩
- 23 `caṇakaphalā' iti pā. ↩
- 24 `pathyābhiḥ sahitaṃ cūrṇaṃ' iti pā. ↩
- 25 `vilepanābhyañjanāni' iti pā. ↩
- 26 `cūrṇavartikriyāstathā' iti pā. ↩
- 27 `piṣṭāni' iti pā. ↩
- 28 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 29 `śūlaṃ' iti pā. ↩
- 30 `śūlaṃ nikhānitamiva sukhaṃ yena na vettyasau' iti pā. ↩
- 31 `upadravaliṅgasya' iti pā. ↩
- 32 `gāṅgeṭī balā' iti pā. ↩
- 33 ayaṃ pāṭho mudritapustake nopalabhyate ↩
- 34 `śaṅkvāsphoṭanavat' iti pā. ↩
- 35 `kaṇṭakahananeneva' iti pā. ↩
- 36 `surasāmaśvakarṇaṃ ca' iti pā. ↩
- 37 `niryūhaṃ' iti pā. ↩
- 38 `śāliparṇī pṛṣṭhaparṇī' iti pā. ↩
- 39 `dhmānaṃ guḍaguḍāyanam' iti pā. ↩
- 40 `tiṣṭhan sa' iti `tiṣṭhanna' iti ca pā. ↩
- 41 `virecanaṃ' iti pā. ↩
- 42 `ucchvāsarodhakaṃ' iti pā. ↩
- 43 `sañjñitaḥ' iti pā. ↩
- 44 `sañjñitaḥ' iti pā. ↩
- 45 ‘yadā meḍhrāntramardaka iti meḍhre mūtrāntraṃ meḍhrāntraṃ, tadgṛhṇāti yaḥ sarvathā evaṃvidho vāyurāvṛtya' iti pā. ↩
- 46 `śūlaṃ tatra saghoṣavat' iti pā. ↩
- 47 `śūlo jāyate' iti pā. ↩
- 48 `kṣāracūrṇāni' iti pā. ↩