athāto hṛdrogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
gulmapratiṣedhānantaraṃ sthānasāmīpyānnāmasaṅkīrtanādvā hṛdrogapratiṣedho
yukta ityata āha- athāta ityādi||1-2||
vegāghātoṣṇarūkṣānnairatimātropasevitaiḥ |
viruddhādhyaśanājīrṇairasātmyaiścāpi(ti) bhojanaiḥ
||3|| dūṣayitvā rasaṃ doṣā viguṇā hṛdayaṃ
gatāḥ | kurvanti hṛdaye bādhāṃ hṛdrogaṃ taṃ pracakṣate
||4||
idānīṃ pratijñānantaraṃ pūrvavaddhṛdrogasya hetusamprāptī āha- vegetyādi|
etairvegāghātādihetubhirviguṇāḥ kupitā doṣā hṛdayaṃ gatvā rasaṃ dūṣayitvā
hṛdaye bādhāṃ kurvanti, taṃ hṛdrogaṃ pracakṣate ācāryā iti sambandhaḥ|
vegāghāta ityatra āghātaśabdo dvirāvartayitavyaḥ, tena vegāghāta āghātaśca;
tatra vegāghāto vegāvarodhaḥ, āghāto laguḍādiprahāraḥ| viruddhaṃ
hitāhitīyoktam, adhyaśanaṃ sājīrṇabhojanam, ajīrṇam āmavidagdhādikam|
bādhāgrahaṇaṃ bādhāvaicitryajñāpanārtham| vegāghātādirasātmyabhojanānto hetuḥ,
dūṣayitvetyādikā samprāptiḥ| hṛdroge pūrvarūpānabhidhānamavyaktalakṣaṇānāmeva
pūrvarūpatvenābhimatatvāt; anye jātimātraparicchedāt pūrvarūpāvagamaḥ||3-4||
caturvidhaḥ sa doṣaiḥ syāt kṛmibhiśca
1
pṛthak pṛthak | lakṣaṇaṃ tasya vakṣyāmi cikitsitamanantaram
||5||
tasya saṅkhyāmāha- caturvidha ityādi| sa hṛdrogaḥ| doṣaiḥ ekaikaiḥ
sannipatitaiśca, kṛmibhiriti kṛmibhiḥ sahetyarthaḥ| nanu, tantrāntare pañca
hṛdrogāḥ paṭhitāḥ, tat kathamatra catvāraḥ? satyaṃ,
tridoṣahṛdrogottarāvasthaiva kṛmihṛdrogaḥ, tena na pañca hṛdrogāḥ| pṛthak
pṛthagityādi| anantaraṃ lakṣaṇānantaramityarthaḥ||5||
āyamyate mārutaje hṛdayaṃ tudyate
2
tathā | nirmathyate dīryate ca sphoṭyate pāṭyate'pi ca
||6||
vātikahṛdrogalakṣaṇamāha- āyamyata ityādi| āyamyate dīrghīkriyata iva,
mārutaje hṛdroge, tudyate pratodena vyathyata iva, nirmathyate viloḍyata iva,
dīryate ārayeva, pāṭyate dvidhā kriyata iva||6||
tṛṣṇoṣādāhacoṣāḥ syuḥ paittike hṛdayaklamaḥ | dhūmāyanaṃ mūrcchā ca svedaḥ
śoṣo mukhasya ca ||7||
paittikahṛdrogalakṣaṇamāha- tṛṣṇetyādi| ūṣā prādeśiko dāhaḥ| coṣaḥ cūṣyata iva
vedanāviśeṣaḥ| paittike pittaje hṛdroge| dhūmāyanaṃ dhūmodvamanamiva||7||
gauravaṃ kaphasaṃsrāvo'ruciḥ stambho'gnimārdavam | mādhuryamapi cā''syasya
balāsāvatate hṛdi ||8||
ślaiṣmikahṛdrogalakṣaṇamāha- gauravamityādi| stambho jaḍimā| balāsāvatate
śleṣmacchanne||8||
utkleśaḥ ṣṭhīvanaṃ todaḥ śūlo hṛllāsakastamaḥ | aruciḥ śyāvanetratvaṃ śoṣaśca
kṛmije bhavet ||9||
tridoṣajahṛdrogalakṣaṇamāha- utkleśa ityādi| ṣṭhīvanaṃ thūtkaraṇam| hṛllāso
lālāsrutiḥ| tamaḥ andhakāradarśanaṃ śvāso vā| tama ityatra ‘sānnipātike
bhavet’ iti vākyaśeṣaḥ| tatra todaśūlau vātena, utkleśahṛllāsaṣṭhīvanāni
śleṣmaṇā, tamaḥ pitteneti| kecit ‘aruciḥ śyāvanetratvaṃ śoṣaśca kṛmije bhavet’
ityantaṃ sānnipātikahṛdrogalakṣaṇaṃ manyante| tridoṣajahṛdrogasyaivāpacārāt
krimīn prāptasya lakṣaṇamāha- arucirityādi| kṛmije iti tridoṣajahṛdroga
evāpacāreṇottarāvasthāyāṃ kṛminipātāt kṛmija ityucyate| tathā ca tantrāntaram-
“tridoṣaje tu hṛdroge yo durātmā niṣevate| tilakṣīraguḍādīni
granthistasyopajāyate|| marmaikadeśe saṅkledaṃ rasaścāpyupagacchati| saṅkledāt
kṛmayaścāsya bhavantyupahatātmanaḥ”- iti, ato na saṅkhyātirekaḥ| kecit
sānnipātiko hṛdrogo vyādhisvabhāvānna bhavatyevetyāhuḥ; tanna, samānatantre
tridoṣajadarśanāt||9||
bhramaklamau sādaśoṣau jñeyāsteṣāmupadravāḥ |10|
vātādijānāṃ kṛmihīnānāṃ hṛdrogiṇāmupadravānāha- bhrametyādi| bhramaḥ
cakrārūḍhasyeva bhramaṇaṃ, klamaḥ anāyāsaḥ śramaḥ| sādaḥ aṅgasādaḥ| śoṣo
mukhasya dhātūnāṃ ca| yadyapi bhramādayo vātapittātmakāstathā'pi
vyādhisvabhāvācchlaiṣmike'pi bhavanti|10|-
kṛmije kṛmijātīnāṃ ślaiṣmikāṇāṃ ca ye matāḥ
||10||
kṛmijasyopadravānāha- kṛmije kṛmijātīnāmityādi| ślaiṣmikāṇāmiti
kṛmijātīnāmityasya viśeṣaṇam| tena ślaiṣmikāṇāṃ kṛmijātīnāṃ ya eva upadravāsta
eva kṛmije hṛdroge matā ityarthaḥ||10||
vātopasṛṣṭe hṛdaye vāmayet snigdhamāturam | dvipañcamūlakvāthena
sasnehalavaṇena tu
||11|| pippalyelāvacāhiṅguyavabhasmāni
saindhavam | sauvarcalamatho śuṇṭhīmajamodāṃ ca cūrṇitam
||12||
phaladhānyāmlakaulatthadadhimadyāsavādibhiḥ | pāyayeta viśuddhaṃ ca
snehenānyatamena vā ||13||
idānīṃ vātahṛdrogacikitsāmāha- vātopasṛṣṭe ityādi| vātopasṛṣṭe hṛdaye
vātahṛdroge ityarthaḥ| yadyapi vāte vamanaṃ na śastaṃ, tathā'pi vātasya
kaphasthānagaṇatvādatra vamanaṃ śastameva, tathā pittaje'pi| vamanānantaraṃ
yat kāryaṃ tadāha- pippalītyādi| yavabhasma yavakṣāraḥ| phalāni
mātuluṅgādiphalāni, teṣāṃ raso'bhipretaḥ| madyāsavau madyavargoktau|
snehenānyatamena vā catuḥsnehamadhye ekena snehenetyarthaḥ||11-13||
bhojayejjīrṇaśālyannaṃ jāṅgalaiḥ saghṛtai rasaiḥ | vātaghnasiddhaṃ tailaṃ ca
dadyādbastiṃ pramāṇataḥ ||14||
vātahṛdroge pathyamāha- bhojayedityādi| kiṃ vātahṛdroge etadeva
kāryamutānyadapītyāha- vātaghnasiddhamityādi| vātaghnasiddhaṃ
bhadradārvādipakvam| pramāṇataḥ yathāpramāṇam||14||
śrīparṇīmadhukakṣaudrasitotpalajalairvamet | pittopasṛṣṭe hṛdaye seveta
madhuraiḥ śṛtam ||15|| ghṛtaṃ
kaṣāyāṃścoddiṣṭān pittajvaravināśanān |16|
pittahṛdroge vamanamāha- śrīparṇītyādi| śrīparṇī kāśmarī, madhukaṃ yaṣṭīmadhu,
sitā śarkarā, utpalaṃ kuṣṭham| atra jalaśabdo na kvāthatvena sarvatra
sambandhanīyaḥ, kṣaudrādīnāṃ kvāthe'nupayogāt| seveta madhurairityādi|
madhuraiḥ śṛtaṃ kākolyādibhiḥ pakvam| pittajvaravināśanān kaṣāyān
‘candanośīraśrīparṇī’- ityādinoktān||15||-
tṛptasya ca rasairmukhyairmadhuraiḥ
3
saghṛtairbhiṣak ||16|| sakṣaudraṃ
vitaredbastau
4
tailaṃ madhukasādhitam |17|
pittahṛdroge snehabastimāha- tṛptasyetyādi| rasairmukhyaiḥ eṇādimāṃsarasaiḥ|
madhuraiḥ amlādisaṃskṛtaiḥ| madhukasādhitamekenaiva yaṣṭīmadhukena pakvaṃ;
anye jīvanīyasādhitamāhuḥ||16||-
vacānimbakaṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi kaphātmake
||17|| cūrṇaṃ tu pāyayetoktaṃ vātaje
bhojayecca
5
tam | phalādimatha mustādiṃ triphalāṃ vā pibennaraḥ
||18|| śyāmātrivṛtkalkayutaṃ ghṛtaṃ vā'pi
virecanam | balātailairvidadhyācca
6
bastiṃ bastiviśāradaḥ ||19||
ślaiṣmikahṛdroge cikitsāmāha- vacetyādi| śleṣmahṛdroge vacānimbakaṣāyābhyāṃ
vāntaṃ vātaje hṛdroge uktaṃ ‘cūrṇaṃ pippalyelā’- ityādikaṃ pāyayediti
piṇḍārthaḥ| na kevalaṃ taccūrṇaṃ pāyayet bhojayecca tamiti taṃ vātaje hṛdroge
uktaṃ cūrṇaṃ bhojayecca bhaktena saha khādedityarthaḥ| phalādimatha
mustādimityādi|- phalādiḥ madanaphalādiḥ saṃśodhanasaṃśamanīyoktaḥ| mustādiḥ
dravyasaṅgrahaṇīyoktaḥ| śyāmātrivṛtkalkayutamityādi|- śyāmā vṛddhadārakaḥ|
atra pibediti sambadhyate| balātailairityādi| vātādicikitsitaṃ
sarvamevānuktamapi tridoṣaje kāryam||17-19||
kṛmihṛdrogiṇaṃ snigdhaṃ bhojayet piśitaudanam | dadhnā ca palalopetaṃ tryahaṃ,
paścādvirecayet ||20|| sugandhibhiḥ
salavaṇairyogaiḥ sājājiśarkaraiḥ | viḍaṅgagāḍhaṃ dhānyāmlaṃ
pāyayetāpyanantaram ||21|| hṛdayasthāḥ
patantyevamadhastāt krimayo nṛṇām | yavānnaṃ vitareccāsya saviḍaṅgamataḥ param
||22||
kṛmihṛdrogacikitsāmāha- kṛmihṛdrogiṇamityādi| piśitaudanaṃ sapalalaṃ dadhnā
saha krimihṛdrogiṇaṃ tryahaṃ bhojayet kṛmīṇāmutkleśanārthaṃ; piśitaṃ māṃsaṃ,
palalopetaṃ bhṛṣṭatilacūrṇayuktam| krimyutkleśānantaraṃ kiṃ kuryādityāha-
paścādityādi| sugandhibhiryogaiḥ virecanakalpoktaiḥ ‘śarkarākṣaudrasaṃyuktaṃ’
ityādibhiḥ| salavaṇairyogairiti ‘samāstrivṛnnāgarakābhayāḥ syuḥ’ ityādibhiḥ|
sājājiśarkarairiti sugandhiyogasalavaṇayogaviśeṣaṇaṃ, sājājikānāṃ
vairecanikānāmanirdeśāt; tena, ajājiśarkarāsahitaiḥ sugandhibhiryogairathavā
salavaṇairapyajādiyuktairvirecayet| pītavirekasyānupānamāha-
viḍaṅgagāḍhamityādi| viḍaṅgagāḍhaṃ viḍaṅgotkaṭam| dhānyāmlaṃ kāñjikam| evaṃ
pūrvoktena vidhānena| kecit ‘salavaṇaiḥ’ ityatra ‘sapalalaiḥ’ iti paṭhitvā
sabhṛṣṭatilakalkaiḥ sugandhibhiryogairvirecayediti vyākhyānayanti| kṛmihṛdroge
vamanaṃ na yojyaṃ, kṛmijarjarahṛdayatvāt; ata eva
sugandhiyogairvirecanamuktaṃ, vamanaśaṅkābhayāt| dhānyāmlapānādanantaraṃ
7
kiṃ kuryādityāha- yavānnaṃ vitaredityādi| vitaret dadyāt| ata iti virekāt||20-22||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre hṛdrogapratiṣedho
nāma (pañcamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ
||43||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre hṛdrogapratiṣedho nāma
tricatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||43||