athātaḥ pāṇḍurogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
hṛdrogapratiṣedhānantaraṃ saṅkhyāsāmyāt tīkṣṇāmlakaṭukādihṛdrogacikitsitasya
hetutvāt pāṇḍurogapratiṣedhārambho yukta ityāha- athāta ityādi|
atrādiśabdadvayaṃ luptaṃ draṣṭavyaṃ, tena pāṇḍvādirogādipratiṣedhamiti| tatra
prathamenādiśabdena kṛṣṇapītamiśrā varṇā grāhyāḥ, kāmalādayo dvitīyena; apare
tu pāṇḍuvarṇādhikyāt sarve eva pāṇḍurogāḥ procyanta iti matvā ekamevādiśabdaṃ
luptaṃ varṇayanti; te ca ādiśabdāt kāmalādīn gṛhṇanti| apare tvādiśabdaṃ
vinā'pi kāmalādīn gṛhṇanti, pāṇḍurogāntarbhāvātteṣāmiti||1-2||
vyavāyamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamatīva tīkṣṇam | niṣevamāṇasya
vidūṣya raktaṃ kurvanti doṣāstvaci pāṇḍubhāvam
||3||
pāṇḍurogasya hetusamprāptī āha- vyavāyamamlamityādi| vyavāyādīni niṣevamāṇasya
puruṣasya duṣṭā doṣā raktaṃ vidūṣya tvaci pāṇḍubhāvaṃ kurvantīti piṇḍārthaḥ|
vyavāyaḥ strīsevā, sa ca sarvadoṣaprakopakaḥ, anye tu vātapittaprakopakatvaṃ
vyavāyasya manyante bhāraharaṇādau krodhādau ca tatpāṭhāt| amlalavaṇayoḥ
pittakaphakaratvam| mṛttikā sarvadoṣaprakopaṇī, nānāvidhatvāt; tathā coktam,-
“kaṣāyā mārutaṃ, pittamūṣarā, madhurā kapham| kopayenmṛdrasādīṃśca
raukṣyādbhuktaṃ virūkṣayet”- iti| divāsvapnaḥ tridoṣaprakopakaḥ| tīkṣṇaṃ
pittakopi| evaṃ yathāsvaṃ yathāsambhavaṃ heturuktaḥ| vidūṣya raktamityādikā
samprāptiḥ| atīva tīkṣṇamityatra ādiśabdo lupto draṣṭavyaḥ; tena
piṣṭapayomāṣatilādīnāṃ grahaṇam| kecit
‘mṛnmadyamatsyāmiṣatīkṣṇapiṣṭapayodivāsvapnatilekṣumāṣān| niṣevamāṇasya’- iti
paṭhanti, śeṣaṃ samam| te'pi luptādiśabdāt vyavāyādīni gṛhṇanti| apare ‘atīva
tīkṣṇam’ ityatra ‘atīvarūkṣam’ iti paṭhanti||3||
pāṇḍvāmayo'ṣṭārdhavidhaḥ pradiṣṭaḥ pṛthaksamastairyugapacca doṣaiḥ |4|
saṅkhyāmāha- pāṇḍvityādi| aṣṭārdhavidhiḥ caturvidhaḥ; kathaṃ caturvidha
ityāha- pṛthagityādi| pṛthagdoṣaiḥ trayaḥ, samastaiḥ ekaḥ| yugapaditi padaṃ
doṣatrayasyaikakālaprakopasūcanārtham| yadyapi tantrāntare mṛjjaḥ pāṇḍurogaḥ
pañcamaḥ kathitaḥ, tathā'pyatra mṛjjastridoṣaja evāntarbhūtaḥ, vakṣyamāṇāśca
kāmalādayaḥ pāṇḍurogasyaiva paryāyāḥ; ato'tra catvāra eva| kecit
pāṇḍvāmayastvaṣṭavidha iti paṭhanti| tanmate pṛthagdoṣaiḥ trayaḥ, samastaiḥ
ekaḥ, mṛdbhakṣaṇāt ekaḥ, dve kāmale ca, eko halīmakaḥ, evaṃ
pāṇḍurogo'ṣṭavidhaḥ| tathā ca tantrāntaram- “vātena pittena kaphena cāpi
tridoṣamṛdbhakṣaṇasambhavaḥ syāt| dve kāmale caikahalīmakaśca sa cāṣṭadhaivaṃ
tviha pāṇḍurogaḥ”- iti|4|-
sarveṣu caiteṣviha pāṇḍubhāvo yato'dhiko'taḥ khalu pāṇḍurogaḥ
||4||
yadyapi vātādibhedena kṛṣṇādivarṇatvamabhidhāsyati, tathā'pyasya vikārasya
pāṇḍuvarṇādhikyāt pāṇḍurogavyapadeśa iti darśayannāha- sarveṣu caiteṣviha
pāṇḍubhāva ityādi||4||
tvaksphoṭanaṃ ṣṭhīvanagātrasādau mṛdbhakṣaṇaṃ prekṣaṇakūṭaśothaḥ |
viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi
||5||
idānīṃ pāṇḍurogapūrvarūpāṇyāha- tvagityādi| tvaksphoṭaḥ tvacāṃ sphuṭanam|
ṣṭhīvanaṃ thūtkaraṇam| yadyapyatra mṛdbhakṣaṇaṃ kathitaṃ, tathā'pi mṛdbhakṣaṇe
icchā gamyate| prekṣaṇam akṣi| avipāka āhārasya| puraḥsarāṇi agresarāṇi||5||
sa kāmalāpānakipāṇḍurogaḥ kumbhāhvayo lāghara(va)ko'lasākhyaḥ | vibhāṣyate
lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nibodha vakṣyāmyanupūrvaśastat
1||6||
tasyaiva pāṇḍurogasya paryāyānāha- sa ityādi| sa rogaḥ kāmalādikābhiḥ
sañjñābhirvibhāṣyate vividhaṃ bhāṣyate| asyeti kāmalādiparyāyairnirdiṣṭasya
rogasya| anupūrvaśaḥ pūrvaṃ pūrvamanupūrveṇetyarthaḥ| taṃ pāṇḍurogam||6||
kṛṣṇekṣaṇaṃ kṛṣṇasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca | vātena pāṇḍuṃ
manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathā'nyaistadupadravaiśca
||7||
vātikapāṇḍurogalakṣaṇamāha- kṛṣṇekṣaṇamityādi| kṛṣṇekṣaṇaṃ kṛṣṇākṣikam|
tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ kṛṣṇavarṇaviṇmūtranakhamityarthaḥ| tadupadravaiḥ
vātopadravaiḥ||7||
pītekṣaṇaṃ pītasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca | pittena pāṇḍuṃ
manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathā'nyaistadupadravaiśca
||8||
paittikapāṇḍurogalakṣaṇamāha- pītetyādi| tadvarṇaṃ pītavarṇam| tadupadravaiḥ
pittopadravairityarthaḥ||8||
śuklekṣaṇaṃ śuklasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca | kaphena pāṇḍuṃ
manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathā'nyaistadupadravaiśca
||9||
ślaiṣmikapāṇḍurogalakṣaṇamāha- śukletyādi| tadvarṇaṃ śuklavarṇaṃ,
tadupadravaiḥ kaphopadravaiḥ||9||
sarvātmake sarvamidaṃ vyavasyed... |10|
sānnipātikapāṇḍurogalakṣaṇamāha- sarvātmake sarvamidamityādi| sarvātmake
sānnipātike pāṇḍuroge, sarvaṃ samastam, idaṃ vātādija pāṇḍurogalakṣaṇaṃ,
vyavasyet jānīyāt|10|-
... vakṣyāmi liṅgānyatha kāmalāyāḥ | yo hyāmayānte
sahasā'nnamamlamadyādapathyāni ca tasya pittam
||10|| karoti pāṇḍuṃ vadanaṃ viśeṣāt
pūrveritau
2
tandribalakṣayau ca |11|
idānīṃ pāṇḍurogaparyāyabhūtāyā api kāmalāyā lakṣaṇamāha- vakṣyāmītyādi| nanu,
yadi pāṇḍurogasya paryāyaḥ kāmalā, tat kathaṃ tasya lakṣaṇānyuktāni? satyaṃ,
yathā pāṇḍurogāṇāṃ vātādijānāṃ pratisvaṃ bhedo vidyate tathā'syāpīti na doṣaḥ;
etena kāmalādīnāṃ sañjñānāṃ viśiṣṭāvasthāviṣayatvādviśiṣṭatvaṃ, paryāyatvaṃ
pāṇḍurogatvāparityāgāt| tānyeva liṅgānyāha- ya ityādi| ‘vakṣyāmi liṅgānyatha
kāmalāyā’ ityabhidhāya kāmalākāraṇavacanaṃ bhaviṣyantyā api tasyāḥ
parijñānārtham| āmayānte pāṇḍurogānte anyarogānte ca| sahasā śīghram|
annamamlam amlabhojanam| pāṇḍumityatra dehamiti śeṣaḥ| ‘pūrveritau
tandribalakṣayau ca’ iti śārīrasthāne garbhavyākaraṇādhyāye tandrā kathitā,
sūtrasthāne doṣādikṣayavṛddhyadhyāye balakṣaya ityarthaḥ| nanu, tandrāśabdasya
vyutpāditatvāt kathaṃ tandribalakṣayāviti? satyaṃ,
kṛṣyāderākṛtigaṇatvenekpratyayāntatvena sādhu| anye ‘tandrā'balatvaṃ
prathamoditaṃ ca’ iti paṭhanti; tatrāpi sa evārthaḥ| apare 'prathamoditāṃśca'
iti paṭhanti; te ca pāṇḍurogoktaliṅgaviśeṣān gṛhṇanti| ‘pāṇḍuvadanam’ ityatra
‘pītavadanam’ iti kecit paṭhanti, taṃ cānārṣaṃ ṭīkākārā bhāṣante||10||-
bhedastu tasyāḥ khalu kumbhasāhvaḥ śopho mahāṃstatra ca parvabhedaḥ
||11||
idānīṃ kāmalābhedamāha- bheda ityādi| tatreti kumbhasāhve| parvabhedaḥ
sandhipīḍā| kumbhasāhvaḥ tantrāntare kumbhakāmaleti kathyate||11||
jvarāṅgamardabhramasādatandrākṣayānvito lāghara(va)ko'lasākhyaḥ |12|
tasyaiva kumbhasāhvasyāvasthāyāṃ sañjñāntaramāha- jvarāṅgamardetyādi| sa eva
kumbhasāhvo jvarādiyukto lāgharako'lasākhyaḥ syāditi piṇḍārthaḥ| lāgharakaḥ
kathyate alasakaśca kathyata ityarthaḥ| aṅgamardo vedanāviśeṣaḥ,
sphuṭaniketyapare| anye pāṇḍuroga eva jvarādiyuktaḥ kumbhasāhvaḥ kathyata iti
manyante| asyaiva avasthābhedaṃ
3
pānakīti tantrāntarīyāḥ paṭhanti| tadyathā- “santāpo bhinnavarcastvaṃ
bahirantaśca pītatā| pāṇḍutā netrarogaśca pānakīlakṣaṇaṃ vadet”- iti|12|-
taṃ vātapittāddharipītanīlaṃ
4
halīmakaṃ nāma vadanti tajjñāḥ ||12||
idānīṃ halīmakalakṣaṇamāha- tamityādi| taṃ pāṇḍurogam| kumbhasāhvo yadā
haritapītanīlaḥ syāt, tadā tajjñāḥ kāyacikitsāvido halīmakaṃ nāma vadanti|
hari haritaṃ, nīlaṃ śyāvam| kecittu ‘taṃ vātapittābhiparītaliṅgaṃ’ iti
paṭhitvā vātapittābhyāmabhiparītaṃ sambaddhaṃ liṅgaṃ yasya tatheti
vyākhyānayanti||12||
upadravāsteṣvaruciḥ pipāsā chardirjvaro mūrdharujā'gnisādaḥ | śophastathā
kaṇṭhagato'balatvaṃ mūrcchā klamo hṛdyavapīḍanaṃ ca
||13||
idānīṃ pāṇḍurogopadravānāha- upadravā ityādi| teṣu pāṇḍurogeṣu| mūrdharujā
śirovyathā| abalatvaṃ nirbalatvam| sopadravasya pāṇḍurogasya
kṛcchrasādhyatvamasādhyatvaṃ ca yathāvasthaṃ boddhavyam||13||
sādhyaṃ tu pāṇḍvāmayinaṃ samīkṣya snigdhaṃ ghṛtenordhvamadhaśca śuddham |
sampādayet kṣaudraghṛtapragāḍhairharītakīcūrṇayutaiḥ prayogaiḥ
||14|| pibedghṛtaṃ vā rajanīvipakvaṃ
yattraiphalaṃ tailvakameva vā'pi | virecanadravyakṛtaṃ pibedvā yogāṃśca
vairecanikān ghṛtena ||15||
idānīṃ cikitsitamāha- sādhyamityādi| sādhyapāṇḍurogajñānaṃ
vakṣyamāṇāsādhyalakṣaṇaviparyayādariṣṭalakṣaṇavaiparītyācca| ghṛteneti
kaṭvarakalyāṇakadādhikamahātiktapañcagavyādinā, anye kevalenaiva
gavyaghṛtenetyāhuḥ| yadatra pāṇḍurogeṣu ghṛtenaiva snehanamuktaṃ tatteṣāṃ
pittabhūyiṣṭhatvādraktadūṣyatvācca| yadyapi pāṇḍuroge ūrdhvaśodhanaṃ
niṣiddhaṃ, tathā'pi ṛtudeśaprakṛtikālaśarīrāpekṣayā mṛdu vamanaṃ deyam| tathā
ca tantrāntaram,- “kālaṃ ca deśaprakṛtī śarīraṃ samīkṣya dadyādvamanaṃ
vidhijñaḥ| vāntasya tīkṣṇānyanulomanāni kalpopadiṣṭāni bhiṣagvidadhyāt”- iti|
vamanānantaraṃ vakṣyamāṇaiḥ śāliprabhṛtibhiḥ kṛtasaṃsarjanakramasya
doṣaśamanārthamāha- sampādayedityādi| śuddhaṃ pāṇḍurogiṇamevambhūtaiḥ
prayogairvakṣyamāṇayogaiḥ śeṣadoṣaśamanārthaṃ sampādayet samyak
yojayedityarthaḥ| nanu,
sarpirmadhuharītakīyuktamekamevāyorajoyogamabhidhāsyati, tat kathaṃ
prayogairiti bahuvacanaṃ? satyaṃ, pradeśāntaroktānāṃ navāyasaprabhṛtīnāmatra
śastatvāt| pibedghṛtaṃ vetyādi| rajanīvipakvaṃ haridrākalkasādhitam|traiphalaṃ
triphalāsādhitam| tailvakamiti tilvakaḥ paṭṭikārodhraḥ, tena
sādhitamityarthaḥ; anye tailvakaṃ vātavyādhyuktamāhuḥ|
virecanadravyakṛtamityādi|- trivṛdādisaṃskṛtaṃ ghṛtaṃ; vairecanikān yogān
virecanadravyavikalpoktān, tāṃśca ghṛtena pibet||14-15||
mūtre nikumbhārdhapalaṃ vipācya pibedabhīkṣṇaṃ kuḍavārdhamātram | khādedguḍaṃ
vā'pyabhayāvipakvamāragvadhādikvathitaṃ
5
pibedvā ||16||
idānīṃ pāṇḍuroge'parāṇyapi virecanānyāha- mūtre ityādi| nikumbhā dantī, tasyā
ardhapalaṃ mahiṣīmūtre ṣoḍaśaguṇe vipācya, caturbhāgāvaśiṣṭaṃ kuḍavārdhamātraṃ
paladvayamātraṃ, virekāya pibedityarthaḥ| guḍa ikṣuvikṛtiḥ| abhayāvipakvaṃ
harītakīkvāthavipakvaṃ, anye abhayāvipakvaṃ guḍakaṃ saharītakīprabhṛtikamāhuḥ|
apare ‘abhayāvimiśram’ iti paṭhanti| muhurvairecanikayoganirdeśāt
6
pāṇḍuroge virecanasyātyantahitatvaṃ jñeyam||16||
ayorajovyoṣaviḍaṅgacūrṇaṃ lihyāddharidrāṃ triphalānvitāṃ vā | sarpirmadhubhyāṃ
vidadhīta vā'pi śāstrapradeśābhihitāṃśca yogān
||17||
kiṃ pāṇḍuroge pūrvoktameva kāryamutānyadapītyāha- aya ityādi|
ayorajovyoṣaviḍaṅgacūrṇamityeko yogaḥ| haridrāṃ triphalānvitāmiti dvitīyo
yogaḥ| ayorajo lohacūrṇam| vyoṣaṃ trikaṭukam| ‘lihyāt’ ityātra
‘madhusarpirbhyām’ iti sambandhanīyam| haridrāṃ piṇḍaharidrām| kecit
haridrāśabdena ādau dāruśabdalopāt dāruharidrāṃ gṛhṇanti| vidadhīta
vā'pītyādi| vidadhīta kurvīta| śāstrapradeśābhihitāṃśca yogān
śāstre'nyapradeśoktān navāyasādīn||17||
harecca doṣān bahuśo'lpamātrān śvayeddhi doṣeṣvatinirhṛteṣu |18|
idānīṃ pāṇḍuroge yat śodhanamuktaṃ tadalpamātrayā kartavyamityāha- harecca
doṣānityādi| bahuśo bahūn vārān| alpamātrān stokastokān| kasmāt stokān stokān
haredityāha- śvayeddhi doṣeṣvityādi| śvayet śvayathuṃ prāpnuyāt| hi
yasmādarthe| atra pāṭhāntaraṃ- ‘harecca doṣān bahuśo'lpamātrān śuddheṣu
doṣeṣvabhinirhṛteṣu’ iti| śuddheṣu duṣṭirahiteṣu; abhinirhṛteṣvityabhiśabdaḥ
samyagarthaḥ, atiyogasyāniṣṭatvāt|18|-
dhātrīphalānāṃ rasamikṣujaṃ ca manthaṃ pibet kṣaudrayutaṃ hitāśī
||18||
dhātrīphalānāmityādi| dhātrīphalānāmāmalakaphalānāṃ svarasaṃ kṣaudrayutaṃ
pibedityeko yogaḥ| ikṣujaṃ rasaṃ kṣaudrayutamiti dvitīyaḥ| manthamiti
“śaktavaḥ sarpiṣā'bhyaktāḥ śītavāripariplutāḥ”- ityādyuktalakṣaṇaṃ
kṣaudrayutamiti tṛtīyaḥ| tathā ca tantrāntaram- “pibet suśītalān manthān
ghṛtāktān madhusaṃyutān| sakṣaudraṃ vā rasaṃ dhātryā ikṣorvā'pi hitāśanaḥ”-
iti| tantrāntare pāṇḍuroge manthaśabdena viśiṣṭo mantha ucyate| tadyathā-
“dhātrīphalarase śaktūnikṣūṇāṃ ca rase tathā| pāṇḍurmadhusamāyuktaṃ
pibenmanthaṃ suśītalam”- iti||18||
ume bṛhatyau rajanīṃ śukākhyāṃ kākādanīṃ cāpi sakākamācīm | ādāribimbīṃ
sakadambapuṣpīṃ vipācya sarpirvipacet kaṣāye
||19|| tat pāṇḍutāṃ hantyupayujyamānaṃ
kṣīreṇa vā māgadhikā yathāgni |20|
ume ityādi| śukākhyā carmakāravaṭaḥ, anye śukaśimbāmāhuḥ| kākādanī
kākatindukaḥ| ādāribimbīṃ sakadambapuṣpīmityādi|- ādārī vellantarasadṛśapuṣpā
āliriti loke, bimbī rāsnānukāriviṭapā lohitaphalā ca; kārtikakuṇḍastu
ādāriśimbī āuliriti prasiddheti vyākhyānayati| kadambapuṣpī bhūmikadambaḥ,
alambuṣāmapare| etāni kaṣāyakalpena vipācya, tasmin kaṣāye sarpirghṛtaṃ
vipacet| kṣīreṇa vetyādi| māgadhikā vā kṣīreṇa saha yathāgni upayujyamānā
paṇḍutāṃ hantītyarthaḥ||19||-
hitaṃ ca yaṣṭīmadhujaṃ
7
kaṣāyaṃ cūrṇaṃ samaṃ vā madhunā'valihyāt
||20||
hitaṃ cetyādi| yaṣṭīmadhukakaṣāyaṃ madhunā samamityeko yogaḥ| cūrṇaṃ vā
yaṣṭīmadhukasya madhunā samaṃ madhunā saha lihyāditi dvitīyaḥ| anye ‘cūrṇaṃ
samaṃ vā madhunā'valihyāt’ ityatra ‘cūrṇaṃ lihedvā madhunā dvitīyam’ iti
paṭhanti; tatrāpi sa evārthaḥ||20||
gomūtrayuktaṃ triphalādalānāṃ dattvā''yasaṃ cūrṇamanalpakālam |
pravālamuktāñjanaśaṅkhacūrṇaṃ lihyāttathā kāñcanagairikottham
||21||
gomūtrayūktamityādi| triphalādalānāṃ cūrṇamāyasaṃ cūrṇaṃ dattvā
gomūtrayuktamanalpakālaṃ cirakālaṃ lihyāt| triphalādalānāmiti dalaśabdaḥ
aṣṭhīlāparihārārtham| anye ‘gomūtrayuktaṃ triphalādalānāṃ’ ityatra
‘gomūtrapītatriphalādalānāṃ’ iti paṭhanti, gomūtrabhāvitatriphalādalānāmiti
vyākhyānayanti| pravāletyādi| pravālo vidrumaḥ, muktā mauktikam, añjanaṃ
rasāñjanam| tatheti gomūtrayuktamanalpakālaṃ lihyādityarthaḥ|
kāñcanagairikotthamityatrāpi tatheti sambadhyate; tena suvarṇagairikacūrṇaṃ
gomūtrayutaṃ cirakālaṃ lihyādityarthaḥ| ‘gomūtrapītāṃ triphalāṃ sapiṣṭāṃ’ iti
kecit paṭhanti, gomūtrapītāṃ gomūtrabhāvitāṃ madhunā avalihyāditi
vyākhyānayanti||21||
ājaṃ śakṛtsyāt
8
kuḍavapramāṇaṃ viḍaṃ haridrā lavaṇottamaṃ ca | pṛthak palāṃśāni
samagrametaccūrṇaṃ hitāśī madhunā'valihyāt
||22||
ājamityādi| ājaṃ śakṛt chāgalīpurīṣam| kuḍavapramāṇaṃ catuṣpalamātram| viḍaṃ
lavaṇam| lavaṇottamaṃ saindhavam| pṛthakpalāṃśāni viḍādīni
pṛthakpalamātrāṇītyarthaḥ| samagraṃ samastam||22||
maṇḍūralohāgniviḍaṅgapathyāvyoṣāṃśakaḥ sarvasamānatāpyaḥ | mūtrāsuto'yaṃ
9
madhunā'valehaḥ pāṇḍvāmayaṃ hantyacireṇa ghoram
||23||
idānīṃ pāṇḍuroge siddhatamaṃ yogamāha- maṇḍūretyādi| maṇḍūraṃ lohakiṭṭānukāri
dravyam| agniḥ citrakaḥ| vyoṣaṃ trikaṭukam| maṇḍūrādīnāṃ vyoṣaparyantānāmaṃśaḥ
samo bhāgo yasmin sa tathetyarthaḥ| tāpyo mākṣikadhātuḥ| mūtrāsutaḥ mūtre
uṣitaḥ mūtrasandhita ityarthaḥ||23||
bibhītakāyomalanāgarāṇāṃ cūrṇaṃ tilānāṃ ca guḍaśca mukhyaḥ | takrānupāno
10
vaṭakaḥ prayuktaḥ kṣiṇoti ghorānapi pāṇḍurogān
||24||
aparamapi siddhatamaṃ yogamāha- bibhītaketyādi| ayomalaṃ lohasiṅghāṇakam|
tilānāṃ kṛṣṇatilānāmapi cūrṇam| guḍaśca mukhya iti sarvasamo guḍo nārdhaguḍa
ityarthaḥ| kṣiṇoti hanti| yadyapyetadyogadvayamanārṣaṃ tathā'pi
siddhatamatvenāsmadgurusammatatvādasmābhiḥ paṭhitam||24||
sauvarcalaṃ hiṅgu kirātatiktaṃ kalāyamātrāṇi sukhāmbunā vā |
mūrvāharidrāmalakaṃ ca lihyāt sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre
||25|| mūlaṃ balācitrakayoḥ pibedvā
pāṇḍvāmayārto'kṣasamaṃ hitāśī | sukhāmbunā vā lavaṇena tulyaṃ śigroḥ phalaṃ
kṣīrabhujopayojyam ||26||
sauvarcalamityādi| sauvarcalādīnāmekatvena nirdiṣṭānāṃ bahuvacanāntaṃ
kalāyamātrāṇīti viśeṣaṇaṃ sauvarcalādīnāṃ pratyekaṃ kalāyamātreti
pramāṇabodhanārtham| sukhāmbunā vā īṣaduṣṇāmbunā, ‘lihet’ iti vākyaśeṣaḥ|
vāśabdo'tra yogāpekṣayā| mūrvetyādi| mūrvādikaṃ saptadināni gavāṃ mūtre
sthitaṃ lihyāt| mūrvā corasnāyuḥ| balācitrakayoḥ samuditayormūlakalkaṃ vā
karṣasamaṃ hitāśī pāṇḍurogārto mūtreṇa sukhāmbunā vā pibedityarthaḥ|
kārtikakuṇḍastu ‘mūrvāharidrāmalakaṃ pibedvā sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre’
iti paṭhati; tatra tantrayuktivaśāt ‘yatra tat’ iti padaṃ draṣṭavyaṃ, tena
yatra mūrvādikaṃ sthitaṃ tat pibedityarthaḥ| tathā ca tantrāntaram-
“niśāmalakamūrvābhirbhāvitaṃ sapta vāsarān| gomūtraṃ pibataḥ pāṇḍuḥ kāmalā ca
praṇaśyati”- iti| sukhāmbunā uṣṇodakena| lavaṇena saindhavena| tulyaṃ samam|
śigroḥ phalaṃ śobhāñjanakaphalam| kalāyamātramityanuvartanīyaṃ, saindhavasyāpi
hiṅguvadadhikamātrasyānabhimatatvāt| kṣīrabhujā dugdhāśanena| upayojyaṃ
pānādividhinā||25-26||
nyagrodhavargasya pibet kaṣāyaṃ śītaṃ sitākṣaudrayutaṃ hitāśī | śālādikaṃ
cāpyatha sāracūrṇaṃ dhātrīphalaṃ vā madhunā'valihyāt
||27||
nyagrodhavargasyetyādi| nyagrodhavargasya nyagrodhādigaṇasya| kaṣāyaṃ
kvāthapākaparibhāṣayā kvathitam| śālādikaṃ cā'pyatha sāracūrṇamityādi|
śālasārādicūrṇaṃ madhunā avalihyāt, āmalakacūrṇaṃ vetyarthaḥ||27||
viḍaṅgamustatriphalājamodaparūṣakavyoṣavinirdahanyaḥ | cūrṇāni kṛtvā
guḍaśarkare ca tathaiva sarpirmadhunī śubhe ca
||28|| sambhārametadvipacennidhāya sārodake
sāravato gaṇasya | jātaṃ ca lehyaṃ matimān viditvā nidhāpayenmokṣakaje samudge
||29|| hantyeṣa lehaḥ khalu pāṇḍurogaṃ
saśothamugrāmapi kāmalāṃ ca |30|
viḍaṅgamustatriphaletyādi| etāni viḍaṅgādidravyāṇi cūrṇīkṛtāni
11, sāravato gaṇasya sārodake śālāsārādigaṇasārakvāthe, nidhāya nikṣipya, tathā
śubhe nirmale kṛtvā guḍaśarkare sarpirmadhunī ca nikṣipya, aikadhyaṃ tāvat
pacet yāvallehyaṃ syāt, tataśca sañjātalehyaṃ viditvā matimān vaidyo mokṣakaje
samudge mokṣakamaye sampuṭe nidhāpayet nikṣipediti piṇḍārthaḥ| vinirdahanī
citrakaḥ| guḍaśarkarāviḍaṅgādidravyacūrṇapramāṇaṃ sārodakacaturthāṃśena,
madhusarpiḥpramāṇamapi tathaiva| nanu, uṣṇayogena madhu virudhyate, tat kathaṃ
madhunā sahāvalehapākaḥ? satyam, uṣṇena saha madhuno'bhyavahāre virodho na
pāke; tathā ca tantrāntaraṃ- ‘sakṣaudrāṃ śarkarāṃ paktvā’ ityādi| yadyapyatra
pāṇḍurogacikitsitaṃ sāmānyenoktaṃ, tathā'pyetadeva cikitsitaṃ dravyasvarūpeṇa
vikalpya yathādoṣaṃ yojyam| tathā ca tantrāntaram-
“pāṇḍurogapraśāntyarthamidamuktaṃ cikitsitam| vikalpyaivaṃ ca bhiṣajā
yathādoṣabalaṃ prati|| snehaprāyaṃ pavanaje, tiktaśītaṃ tu paittike| ślaiṣmike
kaṭurūkṣoṣṇaṃ, miśraṃ syāt sānnipātike” (ca. ci. 16) iti||28-29||-
saśarkarā kāmalināṃ tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī
||30||
ataḥ paraṃ kāmalācikitsitamāha- saśarkaretyādi| tribhaṇḍī trivṛt, saśarkarā
kāmalināṃ hitā| gavākṣī indravāruṇī, sā saguḍā hitā, śuṇṭhyapi saguḍā||30||
kāleyake cāpi ghṛtaṃ vipakvaṃ hitaṃ ca tat syādrajanīvimiśram |31|
kāleyake ityādi| kāleyakaṃ dāruharidrānukāri dravyaṃ, tatkalkasādhitaṃ ghṛtaṃ,
rajanīvimiśraṃ haridrācūrṇaprakṣepayutam|31|-
dhātuṃ nadījaṃ jatu śailajaṃ vā kumbhāhvaye mūtrayutaṃ
12
pibedvā ||31||
kumbhāhvayacikitsāmāha- dhātumityādi| nadījaṃ dhātuṃ suvarṇamākṣikam| tacca
mūtrayutaṃ pibet| jatu śailajaṃ veti śilājatu vā mūtrayutaṃ pibet||31||
mūtre sthitaṃ saindhavasamprayuktaṃ māsaṃ pibedvā'pi hi lohakiṭṭam |32|
mūtre sthitamityādi| gomūtre māsamuṣitaṃ lohakiṭṭaṃ lohamalaṃ tenaiva mūtreṇa
cūrṇitaṃ saindhavayuktaṃ kumbhāhvaye pibet| lohakiṭṭamityatra hiraṇyakiṭṭamiti
kecit paṭhanti; tannecchanti nibandhakārāḥ, hiraṇyasyāmalatvāt|32|-
dagdhvā'kṣakāṣṭhairmalamāyasaṃ vā gomūtranirvāpitamaṣṭavārān
||32|| vicūrṇya līḍhaṃ madhunā'cireṇa
kumbhāhvayaṃ pāṇḍugadaṃ nihanyāt | sindhūdbhavaṃ vā'gnisamaṃ ca kṛtvā kṣiptvā
ca mūtre sakṛdeva taptam ||33|| lauhaṃ ca
kiṭṭaṃ bahuśaśca taptvā nirvāpya mūtre bahuśastathaiva | ekīkṛtaṃ
gojalapiṣṭametadaikadhyamāvāpya pacedukhāyām
||34|| yathā na dahyeta tathā viśuṣkaṃ
cūrṇīkṛtaṃ peyamudaśvitā tat | takraudanāśī vijayeta rogaṃ pāṇḍuṃ tathā
dīpayate'nalaṃ ca ||35||
kumbhāhvaye siddhatamaṃ yogamāha- dagdhvetyādi| sindhūdbhavaṃ saindhavam|
agnisamaṃ kṛtvā bibhītakāgninā agnivarṇaṃ kṛtvetyarthaḥ| sakṛt ekavāram|
lauhaṃ ca kiṭṭamiti lohasiṃhāṇakamityarthaḥ| nirvāpya nirvāpittaṃ kṛtvā|
ekīkṛtaṃ samabhāgena miśrīkṛtaṃ, gojalapiṣṭaṃ nirvāpaṇāvaśiṣṭapañcaguṇe
gomūtre piṣṭam, ukhāyāṃ sthālyāṃ nikṣipya, mukhaṃ pidhāya, yathā bāṣpo bahirna
niḥsarati yathā na dahyeta tathā vipacet| tataśca viśuṣkaṃ cūrṇīkṛtamudaśvitā
mathitena saha peyam| jīrṇe ca takraudanaṃ bhojayedityarthaḥ| ayamasauśruto'pi
pūrvoktahetutvādasmābhiḥ paṭhitaḥ| asya yogasya tantrāntare
bibhītakalavaṇamiti sañjñā||32-35||
drākṣāguḍūcyāmalakīrasaiśca siddhaṃ ghṛtaṃ lāghara(va)ke hitaṃ ca |36|
idānīṃ lāgharacikitsāmāha- drākṣetyādi|36|-
gauḍānariṣṭān madhuśarkarāśca mūtrāsavān kṣārakṛtāṃstathaiva
||36|| snigdhān rasānāmalakairupetān
kolānvitān vā'pi hi jāṅgalānām | seveta śophābhihitāṃśca yogān pāṇḍvāmayī
śāliyavāṃśca nityam ||37||
idānīṃ tantrāntaroktān sarvānevābhayāriṣṭādīn bhojanaṃ ca saṅgṛhṇannāha-
gauḍānityādi| gauḍānariṣṭān abhayāriṣṭādīn| madhuśarkarāśceti madhuśabdena
madhvāsavaḥ, sa ca lohāriṣṭaprabhṛtikaḥ; śarkarāśabdena śarkarāsavaḥ|
mūtrāsavān kuṣṭhacikitsitoktān| kṣārakṛtānāsavān ślīpadapaṭhitān| snigdhān
rasān snehabhṛṣṭān jāṅgalānāṃ māṃsarasān; āmalakairupetān
āmalakaphalasaṃskṛtān, kolānvitān veti badarasaṃskṛtān; vikalpābhidhānaṃ
sātmyāpekṣayā| śophābhihitān yogān devadāruśuṇṭhīrasādikān| śālayo
raktaśālyādayaḥ||36-37||
śvāsātisārārucikāsamūrcchātṛṭchardi śūlajvaraśophadāhān |
tathā'vipākasvarabhedasādān jayedyathāsvaṃ prasāmīkṣya śāstram
||38||
pāṇḍurogopadravacikitsāmāha- śvāsetyādi| etān śvāsādīnupadravān, yathāsvaṃ
śāstraṃ yathātmīyaṃ cikitsāśāstraṃ prasamīkṣya jayet| kecidamuṃ pāṭhamanyathā
paṭhanti,- ‘tṛṣṇāṃ jvaraṃ chardimathātisāraṃ mūrcchāṃ kṣayaṃ
śvāsamanannalipsām
13| tathā'vipākasvarabhedasādān jayedyathāvat prasamīkṣya śāstram’- iti| nanu,
jvarātisārānvitasya tasyāsādhyatvena vakṣyamāṇatvāt kuto
jvarātisārayościkitsātideśaḥ? ucyate, acirotthitayostayoḥ satoḥ pāṇḍurogiṇaḥ
pratikāryatvāt||38||
anteṣu śūnaṃ parihīnamadhyaṃ mlānaṃ tathā'nteṣu ca madhyaśūnam | gude ca
śephasyatha muṣkaśūnaṃ
14
pratāmyamānaṃ ca visañjñakalpam
||39|| vivarjayet pāṇḍukinaṃ yaśo'rthī
tathā'tisārajvarapīḍitaṃ ca ||40||
idānīmanupakramyasya pāṇḍurogiṇo lakṣaṇamāha- anteṣu śūnamityādi| anteṣu
hastapādamukheṣu| parihīnamadhyaṃ kṛśamadhyakāyam| mlānaṃ kṛśam| gude ca
śephasītyatrāpi śūnamiti sambandhanīyaṃ, śepho yoniliṅgam| muṣkaśūnam
aṇḍakoṣaśūnam| yadyapi madhyaśūnamityanenaiva gudādiśophaḥ prāptaḥ,
tathā'pyante mlānatāṃ vinā'pi gudādiśophī tyājya iti darśanārthaṃ
gudādiśophakathanam| pratāmyamānaṃ mūrcchantam| visañjñakalpaṃ vecetanaprāyam|
yadyapi mūrcchāyena visañjñakalpamiti prāptaṃ, tathā'pyabhidhānaṃ
visañjñakalpasya viśeṣeṇāsādhyatāpratipādanārtham| atisārajvarapīḍitam
atisārajvarābhyāṃ pīḍitamityarthaḥ| yadyapi pānakīhalīmakacikitsitaṃ noktaṃ,
tathā'pi pāṇḍurogacikitsitaṃ tayorapi kartavyam||39-40||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre
pāṇḍurogapratiṣedho nāma (ṣaṣṭho'dhyāyaḥ, āditaḥ) catuścatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ
||44||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre pāṇḍurogapratiṣedho
nāma catuścatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||44||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `tam' iti pā.| `atra kāmaleti kāmaśabdo'yaṃ sādhāraṇaśabdaviśeṣātsvalpe bhaktādyabhilāṣe pravartate, taṃ lātīti kāmalā| duṣṭatvena kutsito'pāno'pānakaḥ, so'syāstīti apānakī, kāmalakākhyo'pānakipāṇḍurogaḥ kāmalāpānakipāṇḍurogaḥ| kumbhakāmalakākhyo'pānakipāṇḍurogastvatra kumbhāhvaya ucyate, bhīmo bhīmasena itivat| rogasyāsya kumbhakāmaleti sañjñā tantrāntare upadiśyate| sa eva punarjvarādibhirlāghavaṃ karoti, satyapi sāmarthyo karmasvanutsāhaṃ ca janayatītyalasākhyo'pānakipāṇḍurogastu lāghavaka ucyate’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 2 `tandrāvilatvaṃ prathamoditāṃśca' iti pā. ↩
- 3 `avasthāviśeṣaḥ pānakīti' iti pā. ↩
- 4 `vāta pittābhiparītaliṅga' iti pā. ↩
- 5 `abhayāvimiśraṃ' iti pā. ↩
- 6 `bahuvirekayoganirdeśāt' iti pā. ↩
- 7 `yaṣṭīmadhukaṃ' iti pā. ↩
- 8 `śakṛddhara' iti pā. ↩
- 9 `mūtrāyuto'yaṃ' iti pā. ↩
- 10 `takrānupānaṃ vaṭakāprayuktaṃ' iti pā. ↩
- 11 `cūrṇāni kṛtvā' iti pā. ↩
- 12 `kṣaudrayutam' iti pā. ↩
- 13 `śvāsamanalpaśotham' iti pā. ↩
- 14 `muṣkayośca śūnaṃ, pratāmyantamasañjñakalpam' iti pā. ↩