athāto raktapittapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
pāṇḍurogapratiṣedhānantaraṃ dūṣyasāmyādraktapittapratiṣedhārambho yukta ityata
āha- athāta ityādi||1-2||
krodhaśokabhayāyāsaviruddhānnātapānalān |
kaṭvamlalavaṇakṣāratīkṣṇoṣṇātividāhinaḥ
||3|| nityamabhyasato duṣṭo rasaḥ pittaṃ
prakopayet | vidagdhaṃ svaguṇaiḥ pittaṃ vidahatyāśu śoṇitam
||4|| tataḥ pravartate raktamūrdhvaṃ cādho
dvidhā'pi vā |5|
nidānānantarīyakatvāt pratiṣedhasyādau raktapittanidānabhūte hetusamprāptī
āha- krodhaśokabhayāyāsetyādi| krodhādīni nityamabhyasyato niṣevamāṇasya
puruṣasya duṣṭiṃ gato rasaḥ pittaṃ prakopayet, tataśca vidagdhaṃ duṣṭaṃ pittaṃ
svaguṇaiḥ tīkṣṇoṣṇādibhiḥ śoṇitaṃ vidahati pradūṣayati, tata ūrdhvamadho vā
raktaṃ pravartata iti piṇḍārthaḥ| tīkṣṇamuṣṇakaṭvamlalavaṇakṣāravyatiriktaṃ
jyotiṣmatyapāmārgaphalādikam| āyāsaḥ śramaḥ| viruddhānnaṃ hitāhitīyoktam|
krodhaśoketyādiḥ hetuḥ, nityamabhyasyata ityādiḥ samprāptiḥ| ‘kaṭvamlalavaṇa’-
ityatra kecit ‘tīkṣṇamuṣṇāmlalavaṇaṃ divāsvapnaṃ vidāhi yat’ iti paṭhanti||3-4||-
āmāśayādvrajedūrdhvamadhaḥ pakvāśayādvrajet
||5|| vidagdhayordvayoścāpi
1
dvidhābhāgaṃ
2
pravartate | kecit sayakṛtaḥ plīhnaḥ pravadantyasṛjo gatim
||6||
tadraktaṃ yathordhvamadho vā dvidhā'pi vā pravartate tathā darśayannāha-
āmāśayādityādi| yadyapi raktasya yakṛtplīhasthānatvādāmāśayapakvāśayābhyāṃ
pravartanaṃ na sambhavati, tathā'pi prakupitaraktasya tatrāpi gamanāt
pravartanaṃ tābhyāṃ sambhavatyeva| vidagdhayoścāpyubhayoriti
duṣṭayorāmapakvāśayayorityarthaḥ| tayośca duṣṭiḥ duṣṭarudhirasaṃyogāt|
ekīyamatamāha- kecidityādi| sayakṛtaḥ kālakhaṇḍasahitāt| etadapyanumatam,
apratiṣedhāt| asmin pāṭhe aṅgīkṛte'pi pūrvavākyena saha na virodhaḥ, yato
yakṛtplīhābhyāmeva raktaṃ pravartate paramāmapakvāśayamadhiṣṭhāya||5-6||
ūrdhvaṃ sādhyamadhoyāpyamasādhyaṃ yugapadgatam
3|7|
triprakārasya raktapittasya sādhyayāpyāsādhyatvamāha- ūrdhvamityādi| ūrdhvaṃ
sādhyamiti yadā daurbalyādyupadravahīnaṃ
māṃsaprakṣālanābhamityādyasādhyalakṣaṇarahitamekadoṣānugaṃ bhavati tadā
sādhyaṃ, yadā tu tadeva śāntiṃ gatvā punarbhavati mārgāntaraṃ vā yāti
alpopadravam alpāsādhyalakṣaṇayuktaṃ dvidoṣānugaṃ ca bhavati tadā yāpyaṃ, yadā
ca bahūpadravayuktaṃ bahvasādhyalakṣaṇayuktaṃ tridoṣānugataṃ ca bhavati tadā
asādhyam| adho yāpyamiti alpopadravamasādhyalakṣaṇahīnaṃ dvidoṣānugaṃ ca
bhavati tadā adhogaṃ yāpyaṃ; yadā ca tridoṣānugamasādhyalakṣaṇayuktaṃ tadā
varjyaṃ, yadā caikadoṣānugaṃ nirupadravaṃ varjyalakṣaṇāsaṃyuktaṃ tadā sādhyam|
asādhyaṃ yugapadgatamiti yadā tridoṣānugaṃ bahūpadravamasādhyalakṣaṇayuktaṃ
bhavati tadā asādhyaṃ, yadā cānyathā tadā yāpyamityarthaḥ| yugapadgatam
ubhayamārgapravṛttamityarthaḥ|7|-
sadanaṃ śītakāmitvaṃ kaṇṭhadhūmāyanaṃ vamiḥ
||7|| lohagandhiśca niḥśvāso bhavatyasmin
bhaviṣyati |8|
atha pūrvarūpamāha- sadanamityādi| sadanam aṅgamlāniḥ| kaṇṭhadhūmāyanaṃ kaṇṭhe
dhūmodvamanamiva vedanetyarthaḥ| asmin raktapitte||7||-
bāhyāsṛglakṣaṇaistasya saṅkhyādoṣocchritīrviduḥ
||8||
raktapittasya saṅkhyāṃ doṣocchrayaṃ cātideśenāha- bāhyāsṛglakṣaṇaistasyetyādi|
bāhyāsṛglakṣaṇairiti śoṇitavarṇanīyoktaiḥ ‘phenilamaruṇam’ ityādibhiḥ, tasya
raktapittasya, saṅkhyā saptavidhā| nanu, pittena vi dagdhena vidagdhaṃ raktaṃ
raktapittamucyate, tat kathaṃ pittādapi pṛthaguddiśyate? ucyate,
tadraktāntareṇa saṃsargāt| doṣocchritiḥ doṣādhikyam||8||
daurbalyaśvāsakāsajvaravamathumadāstandritādāhamūrcchā bhukte cānne
vidāhastvadhṛtirapi sadā hṛdyatulyā ca pīḍā | tṛṣṇā kaṇṭhasya bhedaḥ śirasi ca
davanaṃ
4
pūtiniṣṭhīvanaṃ ca dveṣo bhakte'vipāko viratirapi rate raktapittopasargāḥ
||9||
idānīṃ raktapittopadravānāha- daurbalyaśvāsakāsetyādi| vamathuḥ chardiḥ| madaḥ
pūgaphaleneva mattatā| adhṛtiḥ asantoṣaḥ| atulyā asādhāraṇā| kaṇṭhasya bhedaḥ
kaṇṭhakṣaṇanam| śirasi ca davanaṃ santāpaḥ| viratirapi rateḥ sukhasyāpi vināśo
bhavatītyarthaḥ| upasargā upadravāḥ| ‘bhukte cānne vidāha’ ityatra ‘bhukte
ghoro vidāha’ ityanye paṭhanti| tatra saptamī ṣaṣṭhyarthe, tena bhuktasya
āhārasya ghoro mahān vidāha ityarthaḥ| ‘kaṇṭhasya bheda’ ityatra ‘koṣṭhasya
bheda’ ityapare paṭhanti; koṣṭhaśabdena koṣṭhastho malastasya bheda iti ca
vyākhyānayanti| tadetat pāṭhadvayamūrdhvādhaḥpravṛttirūpaṃ yathāsambhavaṃ
boddhavyaṃ, ekatra dvayorapyanaupayikatvāt| śirasi ca davanamityatra
‘pravitatasiratā’ iti kecit paṭhanti, sirātatagātrateti vyākhyānayanti|
‘viratirapi rateḥ’ ityatra apare ‘vinatirapi bhavet’ iti paṭhanti; vinatiḥ
śarīrasya vinamanam| apare ‘vikṛtirapi bhavet’ iti paṭhanti, tatrāpi
kāyasyākuñcanātmikā vikṛtirityarthaḥ||9||
māṃsaprakṣālanābhaṃ kvathitamiva ca yat kardamāmbhonibhaṃ vā
medaḥpūyāsrakalpaṃ
5
yakṛdiva yadi vā pakvajambūphalābham | yat kṛṣṇaṃ yacca nīlaṃ bhṛśamatikuṇapaṃ
yatra coktā vikārāstadvarjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yacca tulyaṃ vibhāti
||10||
asādhyaraktapittalakṣaṇamāha- māṃsaprakṣālanābhamityādi| māṃsaprakṣālanābhaṃ
māṃsadhāvanatoyābham| kardamāmbhonibhaṃ kardamena miśritaṃ yadambhastoyaṃ
tannibham| medaḥpūyāsrakalpaṃ medaḥpūyaraktasadṛśamityarthaḥ| atikuṇapaṃ
śaṭitaśavagandhi| uktā vikārā daurbalyaśvāsādayaḥ, ‘prabhūtā’ iti vākyaśeṣaḥ|
tadvarjyamiti ūrdhvadhomārgatvena sādhyaṃ yāpyaṃ ca yaduktaṃ bhavati
tadapyevaṃvidham asādhyam| surapatidhanuḥ indradhanuḥ| ‘kvathitamiva ca yat’
ityatra ‘kvathitamiva yakṛt’ iti paṭhitvā pakvakālakhaṇḍatulyamiti
vyākhyānayanti||10||
nādau saṅgrāhyamudriktaṃ yadasṛgbalino'śnataḥ | tat
pāṇḍugrahaṇīkuṣṭhaplīhagulmajvarāvaham
||11||
ādau balavati raktapitte saṅgrahaṇaniṣedhamāha- nādau
saṅgrāhyamudriktamityādi| yat raktapittam, udriktam atiśayena vṛddhiṃ gataṃ,
tadbalayuktasyāśnataśca puruṣasyādau na saṅgrāhyaṃ; yasmāttadādau saṅgṛhītaṃ
sat pāṇḍvādirogāvahaṃ bhavati||11||
adhaḥpravṛttaṃ vamanairūrdhvagaṃ ca virecanaiḥ | jayedanyataradvā'pi kṣīṇasya
śamanairasṛk ||12||
tarhi tatra kiṃ kuryādityāha- adhaḥpravṛttaṃ vamanairityādi| saṃśodhanārhasya
balavato narasyādhogaṃ raktapittaṃ bahudoṣaṃ vamanairjayet,
evaṃvidhasyordhvagaṃ virecanairityarthaḥ| nanu, adhogaṃ vātānugaṃ bhavati,
ūrdhvagaṃ ca kaphānugaṃ, tat kathaṃ tayorvamanavirecane yujyete? satyaṃ,
vyādhipratyanīkatvādyujyete eva; tathā ca tantrāntaraṃ- “adhogaṃ
vamanairdhīmānūrdhvagaṃ recanairjayet”- iti| anyataradveti ūrdhvagamadhogaṃ vā
kṣīṇasya puruṣasya śamanairjayediti na vamanavirekaiḥ; tathā ca tantrāntaram-
“ūrdhvagaṃ vā'pyadhogaṃ vā kṣīṇasya śamanairjayet”- iti||12||
atipravṛddhadoṣasya pūrvaṃ lohitapittinaḥ | akṣīṇabalamāṃsāgneḥ
kartavyamapatarpaṇam ||13||
idānīṃ saṃśodhanārhasya laṅghanamapi hitamiti darśayannāha-
atipravṛddhadoṣasyetyādi| apatarpaṇaṃ laṅghanam||13||
laṅghitasya tataḥ peyāṃ vidadhyāt svalpataṇḍulām | rasayūṣau pradātavyau
surābhisnehasaṃskṛtau | tarpaṇaṃ pācanaṃ lehān sarpīṃṣi vividhāni ca
||14||
laṅghanādanantaraṃ kiṃ kuryādityāha- laṅghitasyetyādi vidadhyāt kuryāt| kiṃ
raktapitte peyāmeva vidadhyādutānyadapītyāha- tarpaṇamityādi| tarpaṇamiti
mṛdvīkāmadhukādisādhitajalena saśarkareṇāloḍitāḥ saghṛtakṣaudrā lājaśaktavaḥ|
pācanaṃ hrīberacandanośīraparpaṭamustasādhitajalapānam| lehāniti vakṣyamāṇān
madhukaśobhāñjanakādipuṣpaiḥ kṛtān saghṛtakṣaudrān| vividhāni sarpīṃṣi
vāsāghṛtādīni| tatrādhoge peyā hitā yadi māruto balī na syāt, mārutaścedbalī
bhavati tadā māṃsarasa eva; ūrdhvage ca tarpaṇaṃ hitam| tathā ca tantrāntaram-
“adhovahe yavāgvādi na cet syānmāruto balī| ūrdhvage tarpaṇaṃ śastaṃ
yathādoṣamathāpi vā”- iti| kecit ‘laṅghitasya tato yuktyā
laghvannamavacārayet’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- yuktyā mātrayā
pratyanīkaṃ cetyarthaḥ||14||
drakṣāmadhukakāśmaryasitāyuktaṃ virecanam | yaṣṭīmadhukayuktaṃ ca sakṣaudraṃ
vamanaṃ hitam ||15||
pūrvamuddiṣṭaṃ yadvamanavirecanaṃ tayordravyāṇyāha-
drākṣāmadhukakāśmaryetyādi| drākṣādiyuktaṃ virecanadravyakalpoktaṃ mṛdu
virecanaṃ, yaṣṭīmadhukakṣaudrayuktaṃ vamanadravyavikalpoktaṃ mṛdu vamanaṃ
hitam||15||
payāṃsi śītāni rasāśca jāṅgalāḥ satīnayūṣāśca saśāliṣaṣṭikāḥ |
paṭolaśelūsuniṣaṇṇayūthikāvaṭātimuktāṅkurasinduvārajam
||16|| hitaṃ ca śākaṃ ghṛtasaṃskṛtaṃ sadā
tathaiva dhātrīphaladāḍimānvitam | rasāśca pārāvataśaṅkhakūrmajāstathā yavāgvo
vihitā ghṛtottarāḥ
||17|| santānikāścotpalavargasādhite kṣīre
praśastā madhuśarkarottarāḥ | himāḥ pradehā madhurā gaṇāśca ye ghṛtāni
pathyāni raktapittinām ||18||
vamanavirecanadravyāṇyabhidhāya bhojanadravyāṇi pratipādayati- payāṃsītyādi|
śītāni utpalādidravyakvathitaśītāni, tāni tu pittaprāye| jāṅgalarasā
eṇādilāvādikṛtāḥ, te ca vātānubandhe| satīnayūṣā vartulakalāyayūṣāḥ, te ca
kaphānuge raktapitte hitāḥ| paṭoletyādi| śelūḥ dakṣiṇāpathajaṃ śākaṃ,
śleṣmāntakamapare| suniṣaṇṇakaḥ śiravālikā, catuṣparṇītyapare| atimukta
āvantakaḥ| aṅkurāḥ komalapallavāḥ paṭolādīnām| sinduvāraḥ nirguṇḍī| etānyapi
śākāni kaphānuge śastānīti| paṭoletyatra kecit jīvantīti paṭhanti|
rasāścetyādi| jāṅgalarasābhidhānenaiva pārāvatarasasyāpi parigrahe
tadabhidhānaṃ viśeṣeṇa raktapitte hitatvāpādanārtham| dhātrīdāḍime
saṃskārārtham| yavāgvaḥ abhihitāḥ| santānikā ghṛtasyoparitanaḥ styāno bhāgaḥ|
ghṛtottarā ghṛtapradhānāḥ| himāḥ pradehā ityādi| himāḥ pradehāḥ śītā lepāḥ; te
ca nyagrodhādiprabhṛtiśītalagaṇakṛtāḥ| madhurā gaṇāḥ kākolyādayaḥ| te ca
pānādinā yojyāḥ| ghṛtāni madhuragaṇasādhitāni tantrāntarasaṃvādāt| pathyāni
hitāni||16-18||
madhūkaśobhāñjanakovidārajaiḥ priyaṅgukāyāḥ kusumaiśca cūrṇitaiḥ |
bhiṣagvidadhyāccaturaḥ samākṣikān hitāya lehānasṛjaḥ praśāntaye
||19|| lihyācca dūrvāvaṭajāṃśca pallavān
madhudvitīyān sitakarṇikasya
6
ca | hitaṃ ca kharjūraphalaṃ samākṣikaṃ phalāni cānyānyapi tadguṇānyatha
||20||
madhūketyādi| madhūkādipuṣpairekaikaiścūrṇitaistrayo
7
lehāḥ, priyaṅgukāyāḥ kusumaiścaturtho lehaḥ| aparānapi lehānāha- lihyādityādi|
dūrvāvaṭapallavān madhudvitīyān lihyādityeko yogaḥ| sitakarṇikaḥ
śvetakarṇikāraḥ, tasyāpi pallavān madhudvitīyān lihyāditi dvitīyo yogaḥ| kecit
samuditamekaṃ yogaṃ manyante; tannecchanti nibandhakārāḥ,
samānatantrasaṃvādāt| ‘dūrvāvaṭajāṃśca pallavān’ ityatrāpare
‘dugdhadrumapallavān’ iti paṭhitvā vaṭādipallavāniti vyācakṣate| kiṃ
raktapitte etadeva hitamutānyadapītyāha- hitamityādi| samākṣikaṃ samadhu|
anuktasaṅgrahāyāha- phalāni cānyānyapītyādi| anyāni phalāni kāśmaryādīni|
tadguṇāni kharjūraphalatulyaguṇāni||19-20||
raktātisāraproktāṃśca yogānatrāpi yojayet |21|
idānīṃ raktapitte'tideśena cikitsāmāha- raktātīsāraproktāṃścetyādi|
raktātīsāraproktān yogān ‘priyālamallikā’ ityādīn| asyāgre kārtikakuṇḍaḥ
‘nīlotpalānāṃ madhunā bhasma vā'pi parisrutam’ ityādiyogaṃ paṭhati, sa ca
jejjaṭācāryeṇa ‘sakṣaudramindīvarabhasma’ ityādinā agre paṭhitaḥ|21|-
śuddhekṣukāṇḍamāpothya nave kumbhe himāmbhasā
||21|| yojāyitvā kṣipedrātrāvākāśe sotpalaṃ
tu tat | prātaḥ srutaṃ kṣaudrayutaṃ pibecchoṇitapittavān
||22||
śuddhekṣukāṇḍamāpothyetyādi| śuddhekṣukāṇḍāni nirvalkalekṣukāṇḍāni, āpothya
avakṣudya| himāmbhasā yojayitvetyādi śītalajalena yojayitvā nave ghaṭe
rātrāvākāśe nirāvaraṇasthāne kṣipet dhārayet, tataśca prātaḥkāle srutaṃ
gālitaṃ nīlotpalacūrṇamadhubhyāṃ yutaṃ śoṇitapittavān naraḥ pibet||21-22||
pibecchītakaṣāyaṃ vā jambvāmrārjunasambhavam | udumbaraphalaṃ piṣṭvā
pibettadrasameva vā ||23||
pibedityādi| pibedityatra madhuyutamityanuktamapi sambadhyate,
samānatantrasaṃvādāt| udumbaraphalamityādi| udumbaraphalaṃ piṣṭvā tadrasaṃ
gṛhītvā madhuyutaṃ pibet||23||
trapuṣīmūlakalkaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā | pibedakṣasamaṃ kalkaṃ
yaṣṭīmadhukameva vā ||24|| candanaṃ madhukaṃ
rodhramevameva samaṃ pibet | karañjabījamevaṃ vā sitākṣaudrayutaṃ pibet
||25|| majjānamiṅgudayasyaivaṃ
pibenmadhukasaṃyutam | sukhoṣṇaṃ lavaṇaṃ bījaṃ kārañjaṃ dadhimastunā
||26|| pibedvā'pi tryahaṃ martyo
raktapittābhipīḍitaḥ | raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍete yogasattamāḥ
||27||
idānīṃ raktapitte siddhatamān ṣaḍyogānāha- trapusīmūlakalkamityādi| sakṣaudraṃ
karṣonmitamadhusahitaṃ, taṇḍulāmbunā kalkāccaturguṇenetyarthaḥ| akṣasamaṃ
karṣapramāṇaṃ, evameveti sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunetyarthaḥ|
karañjabījādiyogadvayaṃ kaphānubandhe ūrdhvage śastam| majjānamiṅgudasyetyādi
sitāmadhuyutameva(ka)meva pibedityarthaḥ||24-27||
pathyāścaivāvapīḍeṣu ghrāṇataḥ prasrute'sṛji |28|
anantaroktāḥ ṣaḍyogā ghrāṇage rakte'vapīḍane'pi yojyā ityāha- pathyā ityādi|
pathyā hitāḥ, anantaroktāḥ trapusīmūlakalkamityādi ṣaḍyogāḥ iti śeṣaḥ|28|-
atinisrutarakto vā kṣaudrayuktaṃ pibedasṛk | yakṛdvā bhakṣayedājamāmaṃ
pittasamāyutam ||28||
asṛgiti śarīradhātusāmānyāt eṇādīnāmityarthaḥ| yakṛt kālakhaṇḍam||28||
palāśavṛkṣasvarase vipakvaṃ sarpiḥ pibet kṣaudrayutaṃ suśītam | vanaspatīnāṃ
svarasaiḥ kṛtaṃ vā saśarkaraṃ kṣīraghṛtaṃ pibedvā
||29|| drākṣāmuśīrāṇyatha padmakaṃ sitā
pṛthakpalāṃśānyudake samāvapet | sthitaṃ niśāṃ tadrudhirāmayaṃ jayet pītaṃ
payo vā'mbusamaṃ hitāśinaḥ
||30|| turaṅgavarcaḥsvarasaṃ samākṣikaṃ
pibet sitākṣaudrayutaṃ vṛṣasya vā | lihettathā vāstukabījacūrṇaṃ kṣaudrānvitaṃ
taṇḍulasāhvayaṃ vā ||31|| lihyācca
lājāñjanacūrṇamekamevaṃ sitākṣaudrayutāṃ tugākhyām | drākṣāṃ sitāṃ
tiktakarohiṇīṃ ca himāmbunā vā madhukena yuktām
||32|| pathyāmahiṃsrāṃ rajanīṃ ghṛtaṃ ca
lihyāttathā śoṇitapittarogī |33|
vanaspatīnāṃ vaṭādīnām| kṣīraghṛtaṃ kṣīrotthaṃ ghṛtam| payo vā'mbusamamiti
dugdhaṃ jalaṃ ca tulyamityarthaḥ| kecidevaṃ paṭhanti- ‘vāsākaṣāyaṃ sasitaṃ
pibedvā turaṅgavarcaḥsvarasaṃ samākṣikam’ iti| lihettathā
vāstukabījacūrṇamityādi|- vāstukabījacūrṇaṃ ṭaṅkavāstukabījacūrṇaṃ
kṣaudrānvitaṃ lihet| taṇḍulasāhvayaṃ veti taṇḍulīyaṃ kṣaudrānvitaṃ vā
lihyādityarthaḥ| kecidevaṃ paṭhanti- ‘sataṇḍulīyaṃ madhunā'valehayet sitāyutaṃ
vāstukamūlameva vā’ iti| lihyāccetyādi| lājā bhṛṣṭadhānyāni| añjanaṃ
rasāñjanam| ekaṃ pradhānaṃ, evaṃ kṣādreṇetyarthaḥ| ‘lājāñjanacūrṇam’ ityatra
‘kālāñjanacūrṇam’ iti kecit paṭhanti; tatra kālāñjanaṃ sauvīrāñjanam|
sitākṣaudrayutamityādi| tugākhyā vaṃśarocanānukāri pārthivaṃ dravyaṃ, anye
vaṃśarocanāmāhuḥ; tāṃ ca śarkarākṣaudrayutāṃ lihyāt| drākṣāṃ sitāmityādi|
drākṣādīni trīṇi dravyāṇi yaṣṭīmadhukena yutāni śītodakena vā lihyāt|
pathyāmityādi| pathyā harītakī, rajanī haridrā, etāni harītakīprabhṛtīni
dravyāṇi ghṛtena saha lihyāt| ayaṃ yogaḥ kaṇṭhage prasṛte ca raktapitte
yojyaḥ| kecit ‘rajanīṃ ghṛtaṃ ca’ ityatra ‘rajanīdvayaṃ ca’ iti paṭhanti, te
ca śītodakenaiva lehyamicchanti; ayaṃ pāṭhaḥ samānatantravirodhādanyāyyaḥ||29-32||-
vāsākaṣāyotpalamṛtpriyaṅgurodhrāñjanāmbhoruhakeśarāṇi
||33|| pītvā sitākṣaudrayutāni jahyāt
pittāsṛjo vegamudīrṇamāśu |34|
idānīṃ vegavati raktapitte siddhatamaṃ yogamāha- vāsākaṣāyotpaletyādi| utpalaṃ
nīlotpalaṃ mṛt kedāramṛttikā, ambhoruhakeśaraṃ padmakeśaram| kalpanāmāha-
pītvā sitākṣaudrayutāni jahyādityādi| vāsākaṣāyamutpalamṛdādicūrṇaprakṣepaṃ
sitākṣaudrayutaṃ pītvā naro raktapittasyodīrṇamudriktaṃ vegamāśu jahyāt
śīghraṃ parityajet||33||-
gāyatrijambvarjunakovidāraśirīṣarodhrāśanaśālmalīnām
||34|| puṣpāṇi śigrośca vicūrṇya leho
madhvanvitaḥ śoṇitapittaroge |35|
gāyatrijambvarjunakovidāretyādi| gāyatrī khadiraḥ, arjunaḥ kakubhaḥ, kovidāraḥ
kāñcanāraḥ, aśano bījakaḥ| śigruḥ śobhāñjanakaḥ||34||-
sakṣaudramindīvarabhasmavāri karañjabījaṃ madhusarpiṣī
8
ca ||35|| jambvarjunāmrakvathitaṃ ca toyaṃ
ghnanti trayaḥ pittamasṛk ca yogāḥ |36|
idānīṃ raktapitte trīn yogānāha- sakṣaudramindīvarabhasmetyādi|
indīvarabhasmavāri indīvarakṣārodakaṃ sakṣaudraṃ pibedityeko yogaḥ|
karañjabījaṃ madhusarpiṣā ceti karañjabījaṃ madhusarpiṣā vā lihyāditi dvitīyo
yogaḥ| jambvarjunāmrakvathitaṃ toyamityādi|- jambvādikvathitaṃ toyaṃ
sakṣaudraṃ pibediti tṛtīyo yogaḥ| eṣu madhye antyau
9
yogau kaṇṭhāntaḥsthite raktapitte yojyau||35||-
mūlāni puṣpāṇi ca mātuluṅgyāḥ piṣṭvā pibettaṇḍuladhāvanena
||36|| ghrāṇapravṛtte jalamāśu deyaṃ
saśarkaraṃ nāsikayā payo vā |37|
mūlānītyādi| mātuluṅgo bījapūrakaḥ, ‘madhukarkaṭī’ iti anye| ghrāṇapravṛtte
jalamāśu deyamityādi| ghrāṇapravṛtte raktapitte saśarkaraṃ pānīyaṃ dugdhaṃ vā
saśarkaraṃ nāsikayā deyam| kecit ‘nāsikayā’ ityatra ‘nāsikayoḥ’ iti
paṭhanti||36||-
drākṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pibedvā saśarkaraṃ cekṣurasaṃ himaṃ vā
||37||
ghrāṇapravṛtte'paramapi nasyayogamāha- drākṣārasamityādi| drākṣārasaṃ
saśarkaraṃ nāsikayā pibet, kṣīraghṛtaṃ kṣīramathanodbhūtaṃ tadvā saśarkaraṃ
nāsikayā pibet, ikṣurasaṃ himaṃ vā tathaiva pibet, itthaṃ trayo yogāḥ
kalpanīyāḥ| tathā ca tantrāntaraṃ- “drākṣārasasya nasyaṃ nasyaṃ vā
kṣīrasarpiṣaḥ sapadi| ikṣo rasasya nasyaṃ saśarkaraṃ raktanudbhavati”-
iti||37||
śītopacāraṃ madhuraṃ ca kuryādviśeṣataḥ śoṇitapittaroge |38|
sarvatantroktacikitsāsaṅgrahārthamāha- śītopacāramityādi| śītopacāraṃ dāhādiṣu
bāhye'pi kuryāditi|38|-
drākṣāghṛtakṣaudrasitāyutena vidārigandhādivipācitena
||38|| kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ hitaṃ
ghṛtaṃ cāpyanuvāsanārtham |39|
raktapitte āsthāpanārthaṃ kṣīramanuvāsanārthaṃ ca ghṛtamāha- drākṣetyādi|
vidārigandhādigaṇasādhitena kṣīreṇa ghṛtakṣaudrasitāyutenāsthāpanaṃ
raktapitte'gryamuktaṃ, tathā cānuvāsanārthaṃ ghṛtaṃ hitam| tacca ghṛtaṃ
yaṣṭīmadhukasādhitaṃ, apakvasya snehasya vyāpatkaratvāt| anye
vidārigandhādisādhitakṣīreṇa ghṛtapākamicchanti||38||-
priyaṅgurodhrāñjanagairikotpalaiḥ suvarṇakālīyakaraktacandanaiḥ
||39||
sitāśvagandhāmbudayaṣṭikāhvayairmṛṇālasaugandhikatulyapeṣitaiḥ | nirūhya
cainaṃ payasā samākṣikairghṛtaplutaiḥ śītajalāvasecitam
||40|| kṣīraudanaṃ
bhuktamathānuvāsayedghṛtena yaṣṭīmadhusādhitena ca | adhovahaṃ śoṇitameṣa
nāśayettathā'tisāraṃ rudhirasya dustaram
||41|| virekayoge tvati caiva śasyate...
|42|
apare'pi raktapitte āsthāpanānuvāsane āha-
priyaṅgurodhrāñjanagairikotpalairityādi| añjanaṃ sauvīrāñjanam| gairikaṃ
sāmānyagairikam| utpalaṃ nīlotpalaṃ; nāgakeśaramapare| suvarṇaṃ
suvarṇagairikam, antalopāt| kālīyakaṃ dāruharidrānukāri dravyam| ambudo mustā|
yaṣṭikāhvayo madhuyaṣṭikā| mṛṇālaṃ padmakeśaram| saugandhikaṃ kumudabhedaḥ|
priyaṅgvādibhiḥ saugandhikāntaistulyaiḥ peṣitaiḥ kalkīkṛtaiḥ samaghṛtaiḥ
payasā sahainaṃ raktapittinaṃ nirūhayet| tataśca śītalajalāvasecitaṃ
kṣīraudanaṃ bhuktaṃ puruṣaṃ yaṣṭīmadhukasādhitena ghṛtenānuvāsayet| adhovahaṃ
śoṇitamadhogaṃ raktapittam| eṣa āsthāpanānuvāsanaprayogaḥ| atisāraṃ
rudhirasyeti raktātisāramityarthaḥ| virekayoge tvatīti virekātiyoge||39-41||-
... vāmyaśca rakte vijite balānvitaḥ ||42||
vāmyaśca rakte ityādi| nirūhanānuvāsanābhyāṃ vijite raktapitte sati balānvitaḥ
puruṣo vāmyo vāmanīyaḥ, adhomārgapravṛttinivāraṇārtham| atra kārtikakuṇḍena
bahūktaṃ, tacca granthagauravabhayāt parihṛtam||42||
evaṃvidhā uttarabastayaśca mūtrāśayasthe rudhire vidheyāḥ |43|
viśiṣṭasthānage raktapitte viśiṣṭacikitsāmāha- evaṃvidhā
uttaratabastayaścetyādi| evaṃvidhā anantaroktāsthāpanānuvāsanatulyāḥ|
mūtrāśayasthe bastisthe mūtrasrotaḥpravṛtte ca|43|-
pravṛttarakteṣu ca pāyujeṣu kuryādvidhānaṃ khalu raktapaittam
||43||
arśasaḥ atipravṛttau ca raktapittacikitsitamatidiśannāha-
pravṛttarakteṣvityādi| pāyujeṣu arśaḥsu||43||
vidhiścāsṛgdare'pyeṣa strīṇāṃ kāryo vijānatā | śastrakarmaṇi raktaṃ ca
yasyātīva pravartate ||44||
vidhiścāsṛgdare'pyeṣa ityādi| eṣa vidhiḥ adhogaraktapittaghno vidhiḥ| vijānatā
vaidyena asṛgdare kāryaḥ| na kevalamasṛgdare eva eṣa vidhiḥ kāryaḥ kintu yasya
śastrakarmaṇi kṛte atiraktaṃ pravartate tasyāpyeṣa eva vidhiḥ kāryaḥ|
kecidatraivāsṛgdaralakṣaṇaṃ paṭhanti| tadyathā- ‘dahedadho vaṅkṣaṇadeśamasyāḥ
śroṇīṃ ca pṛṣṭhaṃ ca tathaiva vṛkkau
10| asṛgdaraṃ cāpi karoti nāryā garbhāśayārtiṃ tvacireṇa ghorām’- iti| ye
tvatra paṭhanti te śukraśoṇitaśuddhāvasṛgdaralakṣaṇaṃ na paṭhanti||44||
trayāṇāmapi doṣāṇāṃ śoṇite'pi ca sarvaśaḥ | liṅgānyālokya kartavyaṃ
cikitsitamanantaram ||45||
kiṃ raktapittaghno vidhiḥ raktapittākhye roge'sṛgdare
śastrakarmaṇyatiraktapravṛttau cāviśeṣeṇaiva kārya uta kiñcidapekṣyetyāha-
trayāṇāmapi doṣāṇāmityādi| trayāṇāmapi doṣāṇāṃ pṛthagdvandvasamastānāṃ liṅgāni
śoṇitavarṇanīyoktāni śoṇite sarvaśa ālokyānantaraṃ cikitsitaṃ kartavyaṃ,
asṛgdare vā śastrakarmaṇi raktātipravṛttau raktapittaghno vidhiḥ kārya
ityarthaḥ| atrādhovahasya nāśanaṃ yāpanaṃ vā'bhipretaṃ, tena
sānnipātikasyākṣīṇamāṃsāgneryāpyatvamabhipretam| atra kārtikakuṇḍa
āpātanikāpūrvaṃ garbhiṇītyādipāṭhaṃ paṭhati, sa cābhāvānna likhitaḥ||45||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre
raktapittapratiṣedho nāma (saptamo'dhyāyaḥ, āditaḥ)
pañcacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ ||45||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantre kāyacikitsāyāṃ pañcacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||45||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `vidagdhayoścāpyubhayoḥ' iti pā. ↩
- 2 `dvidhāmārga' iti pā. ↩
- 3 `yugapadgatiḥ' iti pā. ↩
- 4 `tapanaṃ' iti pā. ↩
- 5 `medaḥpūyāsthikalpaṃ' iti pā. ↩
- 6 'śṛtasya' iti pā. ↩
- 7 `madhūkaśobhāñjanakovidārajaiḥ kusumaistrayo lehāḥ' iti pā. ↩
- 8 `madhu śarkarā ca' iti pā. ↩
- 9 `ādyau yogau kaṇṭhanetrasthite' iti pā. ↩
- 10 `kukṣiṃ' iti pā. ↩