athāto mūrcchāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi||1-2||
kṣīṇasya bahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ | vegāghātādabhīghātāddhīnasattvasya
vā punaḥ ||3|| karaṇāyataneṣūgrā
bāhyeṣvābhyantareṣu ca | niviśante yadā doṣāstadā mūrcchanti mānavāḥ
||4|| hṛtpīḍā jṛmbhaṇaṃ glāniḥ sañjñānāśo
balasya ca | sarvāsāṃ pūrvarūpāṇi, yathāsvaṃ
1
tā vibhāvayet ||5||
idānīṃ doṣajamūrcchāyā hetusamprāptī āha- kṣīṇasyetyādi| evambhūtasya
puruṣasya vegāghātādibhirhetubhirugrā doṣā yadā bāhyābhyantareṣu
karaṇāyataneṣu niviśante tadā mānavā mūrcchantīti piṇḍārthaḥ| hīnasattvasya
alpasattvasya| karaṇāyataneṣu
buddhīndriyakarmendriyamanobuddhyahaṅkārasthāneṣu| ugrā atipravṛddhāḥ
prasṛtāśca| bāhyeṣvābhyantareṣu ceti bāhyakaraṇāyatanāni karmendriyāṇi,
ābhyantarakaraṇāyatanāni manobuddhyahaṅkārasthānāni| ābhyantarakaraṇāyatanasya
hṛdayasyaikatvāt kathaṃ bahuvacanaṃ? satyaṃ,
antaḥsañjñāvahanāḍīnāmapyantaḥkaraṇāyatanatvenābhimatatvāt| niviśante
avatiṣṭhante| apare karaṇāyatanaśabdenaiva karaṇāni kathayanti, upacārāt| tena
bāhyābhyantareṣu karaṇeṣu yadā doṣā niviśante tadā mānavā mūrcchantītyarthaḥ|
anye tvanyathā vyākhyānayanti- karaṇāyataneṣu yadā doṣā niviśante tathā
bāhyābhyanareṣu karaṇeṣu niviśante tadā mānavā mūrcchantīti||3-5||
sañjñāvahāsu nāḍīṣu pihitāsvanilādibhiḥ | tamo'bhyupaiti sahasā
sukhaduḥkhavyapohakṛt
||6|| sukhaduḥkhavyapohācca naraḥ patati
kāṣṭhavat | moho mūrccheti tāṃ prāhuḥ... |7|
yayā prakriyayā mānavo mūrcchati tāmāha- sañjñetyādi| sukhaduḥkhavyapohakṛt
sukhaduḥkhanāśakṛt, sukhaduḥkhanāśaśca sañjñānāśāt; sañjñānāśastu
sañjñāvahanāḍīpidhānāt| anye sukhaduḥkhe sattvarajasī, tayorvyapoho nāśastaṃ
karotīti vyākhyānayanti||6||-
... ṣaḍvidhā sā prakīrtitā ||7|| vātādibhiḥ
śoṇitena madyena ca viṣeṇa ca | ṣaṭsvapyetāsu
2
pittaṃ hi prabhutvenāvatiṣṭhate ||8||
saṅkhyāmāha- ṣaḍvidhetyādi| ye tantrāntarīyā vātādibhiḥ śoṇitena ca
caturvidhāṃ mūrcchāmicchanti teṣāmayamāśayaḥ-
madyaviṣayostvanantaroktapāṇḍurogavat pṛthagupādānaṃ, tena svamate ṣaḍvidhaiva
mūrcchā| sarvāsvapi murcchāsu pittaṃ kartṛtvena pradhānamityāha- ṣaṭsvityādi|
prabhutvenāvatiṣṭhate itaradoṣāvākramya vartata ityarthaḥ| vegāghātādiḥ hetuḥ;
karaṇāyataneṣvityādiḥ sampraptiḥ||7-8||
apasmāroktaliṅgāni tāsāmuktāni tattvataḥ |9|
vātādijānāṃ tisṛṇāṃ liṅgamapasmāroktaliṅgātideśenāha- apasmāretyādi|
apasmāroktaliṅgāni yathāsvaṃ tāsāṃ jānīyādityarthaḥ| kecit
‘apasmāroktaliṅgāni’ ityatra ‘apasmāreṇa liṅgāni’ iti paṭhitvā vyākhyānayanti-
dantanakhakhādanākṣivaikṛtalālāsrāvādirahitānyapasmāreṇa tulyāni lakṣaṇāni
yathāsvamupalakṣayedityarthaḥ| tathā ca tantrāntaraṃ,- “sarvākṛtiḥ
sannipātādapasmāra ivāgataḥ| sa jantuṃ pātayatyāśu vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ”-
iti|9|-
pṛthivyambhastamorūpaṃ raktagandhaśca
3
tanmayaḥ ||9|| tasmādraktasya gandhena
mūrcchanti bhuvi mānavāḥ |10|
vātajādīnāṃ tisṛṇāṃ liṅgānyatidiśya raktajāyāḥ samprāptiṃ lakṣaṇaṃ cāha-
pṛthivītyādi| pṛthvī ambhaśca dvayamapi tamorūpaṃ
4
tamobahulaṃ; tathā coktaṃ purā- ‘tamobahulā pṛthivī, sattvatamobahulā āpaḥ’
iti, raktagandhaśca
5
tanmaya iti pṛthivyambhaḥsamudbhavaḥ; pāñcabhautike'pi rakte pṛthivyambhasoḥ
prādhānyāt| mūrcchanti bhuvi mānavā ityetena gandhasya tamobahulatvamuktam|
nanu, gandhaḥ pārthivastatkathaṃ pṛthivyambhaḥsamudbhava ityucyate? satyaṃ,
parasparopakāryatvāt
6| mūrcchanti bhuvi mānavā iti ye mānavā pṛthivīguṇabahulāstāmasā ityarthaḥ|
nanu, yadi raktagandho mūrcchājanakaḥ, tarhi kimiti sarveṣāmeva na
mūrcchāmutpādayati? satyaṃ, ye hīnasattvāsteṣāṃ mūrcchāmutpādayati na
sarveṣām| apare ‘raktagandhaśca tanmaya’ ityanyathā vyācakṣate, tadyathā-
tanmayaḥ pṛthivyambhomayaḥ; atra yathāsambhavaṃ vyākhyānaṃ; tena
raktamambhomayaṃ, dravatvāt; gandhaśca pṛthivīmayaḥ, pārthivatvādgandhasya;
tena tamobhūyiṣṭhāyāḥ pṛthivyāḥ sakāśādgandhasya jātatvādgandho'pi tamobahula
eva, kāraṇānurūpatvāt kāryasya; śeṣaṃ samam| anye tu ‘pṛthivyambhastamorūpaṃ
raktaṃ gandhaśca tanmaya’ iti paṭhanti; pṛthivī cāmbhaśca pṛthivyambhasī,
tayoḥ sambandhi yattamaḥ, tadrūpaṃ tadbahulaṃ tallakṣaṇaṃ vā raktaṃ, gandhaśca
tanmaya iti tamomaya ityarthaḥ; tamobahulapṛthivyutpannatvādgandhasya| etena
tamobhūyiṣṭhapṛthivyambhautpannaraktasya dhātujanitatvādgandhasya svayaṃ
tamobhūyiṣṭhatvācca raktagandho mānavairāghrātaḥ san hṛdyavasthitaṃ tamo
vardhayan mūrcchāmāpādayati, ‘sarvabhāvānāṃ sāmānyaṃ vṛddhikāraṇam’
ityuktatvāt| nanu, tamobahulatvādraktaṃ mūrcchājanakaṃ tarhi tamobhūyiṣṭhe ete
pṛthivyambhasī kuto mūrcchāṃ notpādayataḥ? satyaṃ, pṛthivyambhasī sātmyatayā
svarūpataśca mūrcchāṃ notpādayataḥ| anye tu paṭhanti- pṛthivyambhastamorūpaṃ
raktagandhena tu trayam’ iti; vyākhyānayanti ca- pṛthivyambhastamasāṃ rūpaṃ
svalakṣaṇaṃ yasya raktasya tatpṛthivyambhastamorūpaṃ; raktagandhena kṛtvā tu
punastrayaṃ sattvarajastamasāṃ guṇānāṃ tritayaṃ ‘rakte jñāyate’ iti
vākyaśeṣaḥ| nanu, gandhena kṛtvā kathaṃ guṇānāṃ tritayaṃ rakte jñāyate iti
cet? satyaṃ, rakte gandho visro vartate, gandhaśca guṇaviśeṣaḥ, uktaṃ ca,-
“teṣāṃ viśeṣāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ”- iti, te ca viśeṣāstriguṇāḥ; uktaṃ
ca,- “sarva evaite viśeṣāḥ sattvarajastamomayā bhavanti” iti| kintvatra
tamoguṇasyādhikyaṃ jñeyam| etenaitaduktaṃ bhavati-
pṛthivyambhastamaḥsvalakṣaṇasya raktasya gandhena triguṇena tamoguṇaviśiṣṭena
mānavā mūrcchanti||9||-
dravyasvabhāva ityeke dṛṣṭvā yadabhimuhyati
||10||
svamataṃ pradarśya paramatamāha- dravyasvabhāva ityeke ityādi||10||
guṇāstīvrataratvena
7
sthitāstu viṣamadyayoḥ | ta eva tasmājjāyeta mohastābhyāṃ yatheritaḥ
||11||
viṣamadyotthe āha- guṇā ityādi| ta eva guṇā rūkṣādayaḥ| moho mūrcchā| tābhyāṃ
viṣamadyābhyām| yatherito
8
yathākathita ityarthaḥ| atha viṣamadyavikārayoḥ
9
sāmānyenaiva mūrcchāpraṇayanāt kathamatra viśiṣṭamabhidhānam? ucyate- tatra
itaralakṣaṇaiḥ saha tadgrahaṇārtham| nanu, yadi viṣamadyayostulyā guṇāḥ
sthitāḥ, tat kimiti viṣavanmadyaṃ māraṇātmakaṃ na syāt? satyaṃ, madye teṣāṃ
guṇānāmanatitīvratvenāvasthānāt| yadyevaṃ tarhi ‘guṇāstīvrataratvena sthitāstu
viṣamadyayoḥ’ iti kathaṃ na vyāhanyate? satyaṃ, tīvrataraśabdādagre tīvraśabdo
madhye lupto draṣṭavyaḥ| tena viṣe tīvrataratvena te guṇāḥ sthitāḥ, madye
tīvratvenetyarthaḥ| tathā ca tantrāntaram,- “viṣasya ye guṇā dṛṣṭāḥ
sannipātaprakopaṇāḥ| ta eva madye dṛśyante viṣe tu balavattarāḥ|| ta eva
tasmāttābhyāṃ
10
tu mohau syātāṃ yatheritau” (ca. ci. 24)- iti||11||
stabdhāṅgadṛṣṭistvasṛjā gūḍhocchvāsaśca mūrcchitaḥ |12|
rudhirajamūrcchālakṣaṇamāha- stabdhāṅgadṛṣṭistvasṛjetyādi|
stabdhaśabdo'ṅgadṛṣṭibhyāṃ sambadhyate| gūḍhocchvāsaḥ aspaṣṭaśvāsaḥ|12|-
madyena vilapaṃśchete naṣṭavibhrāntamānasaḥ | gātrāṇi vikṣipan bhūmau jarāṃ
yāvanna yāti tat ||12||
madyajamūrcchālakṣaṇamāha- madyenetyādi| vilapanniti vilāpaṃ kurvan|
naṣṭavibhrāntamānasa iti naṣṭamānasaḥ apasmaraṇaḥ
11
vibhrāntamānaso vikṣiptacetāḥ| jarāṃ pākam||12||
vepathusvapnatṛṣṇāḥ syuḥ stambhaśca viṣamūrcchite | veditavyaṃ tīvrataraṃ
yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ ||13||
viṣajamūrcchālakṣaṇamāha- vepathusvapnatṛṣṇāḥ syurityādi| vepathuḥ kampaḥ|
stambhaḥ stabdhatā| veditavyamityādi| mūlādikandāntasya viṣasya yathāsvaṃ yāni
lakṣaṇāni taiḥ kṛtvā viṣamūrcchitasya puṃso yathāsvaṃ yathātmīyaṃ viṣaṃ
jñeyam||13||
sekāvagāhau maṇayaḥ sahārāḥ śītāḥ pradehā vyajanānilāśca | śītāni pānāni ca
gandhavanti sarvāsu mūrcchāsvanivāritāni
||14||
ataḥ paraṃ cikitsitamāha- sekāvagāhāvityādi| maṇayaḥ sahārā iti maṇayo
muktāsphaṭikaprabhṛtayaḥ| te ca sahārā hārāropitā hitā ityarthaḥ| vyajanānilā
vyajanānāṃ vāyavaḥ| śītāḥ pradehāḥ candanotpalaprabhṛtikṛtāḥ pralepāḥ| śītāni
pānāni ca gandhavantīti yāni śītāni gandhavanti ca pānāni tānītyarthaḥ|
anivāritāni praśastāni||14||
sitāpriyālekṣurasaplutāni drākṣāmadhūkasvarasānvitāni | kharjūrakāśmaryarasaiḥ
śṛtāni pānāni sarpīṃṣi ca jīvanāni ||15||
tānyeva śītāni gandhavanti ca pānānyāha- sitāpriyālekṣurasaplutānītyādi|
kharjūrakāśmaryarasaiḥ śṛtāni sitāpriyālādiyutāni pānāni pānakāni
sarvāsvanivāritāni| na kevalaṃ pānānyevānivāritāni sarpīṃṣi ca jīvanānīti
kākolyādisiddhānītyarthaḥ| kecit pānānītyatra siddhānīti paṭhanti, te ca
ghṛtaviśeṣaṇaṃ manyante||15||
siddhāni varge madhure payāṃsi sadāḍimā jāṅgalajā rasāśca | tathā yavā
lohitaśālayaśca mūrcchāsu pathyāśca sadā satīnāḥ
||16||
kimetānyeva sarvamūrcchāsu hitānyutānyānyapītyāha- siddhānītyādi| madhure
varge kākolyādau| payāṃsi sarvāṇyapi dugdhāni, sarveṣāṃ kṣīrāṇāṃ
mūrcchāharatvāt| sadāḍimā dāḍimena saṃskṛtāḥ, jāṅgalajā rasāḥ| mūrcchāsu ye
bhojane hitāstānāha- tathetyādi| pathyā hitāḥ, ‘bhojane’ iti śeṣaḥ| satīno
vartulakalāyaḥ||16||
bhujaṅgapuṣpaṃ maricānyuśīraṃ kolasya madhyaṃ ca pibet samāni | śītena toyena
12
bisaṃ mṛṇālaṃ kṣaudreṇa kṛṣṇāṃ sitayā ca pathyām
||17||
bhujaṅgapuṣpamityādi| bhujaṅgapuṣpaṃ nāgakeśaram| kolasya madhyaṃ badaramajjā|
etāni bhujaṅgapuṣpādīni samāni tulyāni śītatoyena saha pibet| na
kevalametānyeva śītatoyena saha pibet bisaṃ mṛṇālaṃ cāpi śītatoyena pibet;
bisaṃ bisendrakaṃ, mṛṇālaṃ padmanālam| kṣaudreṇa kṛṣṇāmiti madhunā saha
pippalīṃ pibedityarthaḥ; anye lihediti manyante| sitayā ca pathyāmiti
harītakīṃ śarkarayā saha pibedityarthaḥ||17||
kuryācca nāsāvadanāvarodhaṃ kṣīraṃ pibedvā'pyatha mānuṣīṇām | mūrcchāṃ
prasaktāṃ tu śirovirekairjayedabhīkṣṇaṃ vamanaiśca tīkṣṇaiḥ
||18||
ataḥ paraṃ kiṃ kuryādityāha- kuryādityādi| nāsāvaktrayoravarodhena
vyāghuṭyāntaḥ
13
praviṣṭo māruto ruddhāni srotāṃsi vivṛṇvan mūrcchāmapahanti; nārīkṣīraṃ
cātiśītalatvāt| mūrcchāmityādi| prasaktāṃ bhūyo bhūyo'nusaṅginīm| śirovirekaiḥ
nasyaiḥ| abhīkṣṇaṃ punaḥ punaḥ| yadyapi sarvamūrcchāyāṃ pittaṃ pradhānaṃ,
tīkṣṇe nasyavamane na yukte'sya, tathā'pi sañjñāvahasrotonirodhaśāntikaratvād
vyādhipratyanīkatvācca hite eva| kecit ‘tīkṣṇaiḥ’ ityatra ‘pathyaiḥ’ iti
paṭhanti; tatra pittaśleṣmaharairityarthaḥ||18||
harītakīkvāthaśṛtaṃ
14
ghṛtaṃ vā dhātrīphalānāṃ svarasaiḥ kṛtaṃ vā | drākṣāsitādāḍimalājavanti śītāni
nīlotpalapadmavanti ||19|| pibet kaṣāyāṇi ca
gandhavanti pittajvaraṃ yāni śamaṃ nayanti |20|
harītakīkvāthaśṛtamityādi| harītakīkvāthena śṛtaṃ siddhaṃ harītakīkvāthaśṛtam|
dhātrīphalānām āmalakaphalānāṃ svarasaiḥ| drākṣāsitetyādi| yāni kaṣāyāṇi
śrīparṇyādikṛtāni pittajvaraṃ śamaṃ nayanti tāni drākṣāsitādāḍimalājavanti
tatpradhānāni pibet| nīlotpalapadmavanti nīlotpalapadmapradhānāni| gandhavanti
gandhadravyāḍhyāni| nīlotpalapadmavantītyādikaṃ
pittajvaraharakaṣāyaviśeṣaṇam||19||-
prabhūtadoṣastamaso'tirekāt sammūrcchito naiva vibudhyate yaḥ
||20|| sannyastasañjño bhṛśaduścikitsyo
jñeyastadā buddhimatā manuṣyaḥ |21|
idānīṃ mūrcchāyā avasthāyāṃ sañjñāntaramāha- prabhūtadoṣa ityādi| yaḥ
prabhūtadoṣo manuṣyaḥ sammūrcchitaḥ san tamaso'tirekānnāvabudhyate nāvabodhaṃ
prāpnoti sa duścikitsyo matimatā vaidyena sannyastasañjño jñeya iti
piṇḍārthaḥ| sannyastasañjña iti mṛtyumukhe vartamānatvāt sannyasta iva
sannyastaḥ||20||-
yathā''maloṣṭaṃ salile niṣiktaṃ samuddharedāśvavilīnameva
||21|| tadvaccikitsettvarayā
bhiṣaktamasvedanaṃ mṛtyuvaśaṃ prayātam |22|
idānīṃ sannyastasya śīghraṃ pratīkārāya dṛṣṭāntamāha- yathā''maloṣṭamityādi|
āmaloṣṭam āmamṛtpiṇḍam| taṃ sannyastasañjñam| asvedanaṃ prasvedarahitam||21||-
tīkṣṇāñjanābhyañjanadhūmayogaistathā nakhābhyantaratotrapātaiḥ
||22||
vāditragītānunayairapūrvairvighaṭṭanairguptaphalāvagharṣaiḥ |23|
kaiścikitsedityāha- tīkṣṇāñjanābhyañjanetyādi| tīkṣṇaśabdo'ñjanādibhiḥ
pratyekaṃ sambadhyate| totrāṇi sūciprakārāṇi| vāditraṃ vīṇādi| anunayaḥ
sāntvanāpūrvakaṃ
15
vacanādi| vighaṭṭanaiḥ vividhaprakāreṇa cālanaiḥ| guptaphalāvagharṣaiḥ
kapikacchūphalāvagharṣaṇaiḥ| anye guptaphalaṃ vṛṣaṇaṃ, tasyāvagharṣaṇaiḥ
pīḍanairityarthaḥ| kecidvighaṭṭanairityatra ‘vismāpanaiḥ’ iti paṭhanti; tatra
āścaryakārakairityarthaḥ| etairupacāraiḥ upācaret āsañjñāprāpteḥ||22||-
ābhiḥ kriyābhiśca na labdhasañjñaḥ sānāhalālāśvasanaśca varjyaḥ
||23||
ābhiḥ kriyābhirityādi| ābhiḥ kriyābhiḥ anantaroktābhistīkṣṇāñjanādibhiḥ|
sānāhalālāśvasanaśca ānāhādiyuktaḥ; śvasanaḥ śvāsa ityarthaḥ||23||
prabuddhasañjñaṃ vamanānulomyaistīkṣṇairviśuddhaṃ laghupathyabhuktam |
phalatrikaiścitrakanāgarāḍhyaistathā'śmajātājjatunaḥ prayogaiḥ |
saśarkarairmāsamupakrameta viśeṣato jīrṇaghṛtaṃ sa pāyyaḥ
||24||
tīkṣṇāñjanādibhirlabdhasañjñe sannyāsini paścātkarmāha- prabuddhetyādi|
tīkṣṇāñjanādibhiḥ prabuddhasañjñaṃ sannyāsinaṃ
tīkṣṇairvamanānulomyairvamanavirecanairviśuddhaṃ, annasaṃsarjanakrameṇa ca
laghupathyabhuktaṃ, triphalācitrakaśuṇṭhībhāvitaiḥ saśarkaraiḥ
śilājatuprayogaiḥ vajrakavaṭakakalpanayā kalpitairmāsaṃ yāvadupakrameta,
śeṣadoṣopaśamanārtham| jīrṇaṃ ghṛtaṃ daśābdikaṃ pāyyaḥ pāyayitavyaḥ||24||
yathāsvaṃ ca jvaraghnāni kaṣāyāṇyupayojayet | sarvamūrcchāparītānāṃ viṣajāyāṃ
viṣāpaham ||25||
yathāsvaṃ ca jvaraghnānīti yathāsvaṃ yathādoṣaṃ jvareṣu yāni kaṣāyāṇyuktāni
tāni taddoṣajamūrcchāsvapi
16
yojyāni| viṣāpahamiti kalpasthānoktaṃ viṣamohaśamanaṃ nasyāñjanādikam||25||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre mūrcchāpratiṣedho
nāma (aṣṭamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) ṣaṭcatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ
||46||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantre ṣaṭcatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||46||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `yathāsvamupalakṣayet' iti pā. ↩
- 2 'tāsu ṣaṭsvapi' iti pā. ↩
- 3 `raktagandhastadanvayaḥ' iti pā. ↩
- 4 `tamorūpamiti tamaḥsvarūpam' iti pā. ↩
- 5 `raktagandhastadanvayaḥ' iti pā. ↩
- 6 `athākāśapavanetyādau apāṃ caturguṇatvena darśitatvāt kathaṃ tadanvayenāpi gandho vyapadiśyata iti cet? na, parasparopakārādityukteḥ| evamapi bhūtāntare pṛthivīnimittatvādgandhasyeti vyākhyānaṃ' `kārtikakuṇḍāt' iti pā. ↩
- 7 `tīvratamatvena' iti pā. ↩
- 8 `yatherita iti svaiḥ svairvikārairviṣakalpapānātyayayoryathākathitairityarthaḥ' iti pā. ↩
- 9 `viṣamadyādhikārayoḥ' iti pā. ↩
- 10 `tasya tābhyāṃ' iti pā. ↩
- 11 `apasmaraṇayuktaḥ' iti pā. ↩
- 12 `satīnatoyena' iti pā. ↩
- 13 `agtaḥ pravṛddho' iti pā. ↩
- 14 `harītakīkvāthaghṛtaṃ pibedvā' iti pā. ↩
- 15 `śāntipūrvakaṃ' iti pā. ↩
- 16 `sarvadoṣajamūrcchāsvapi' iti pā. ↩