athātaḥ pānātyayapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
mūrcchāpratiṣedhānantaraṃ pittapradhānasāmyāt asaṃvittijanakasāmyācca
pānātyayapratiṣedhārambho yukta ityata āha- athāta ityādi| pānātyaya ityatra
ādiśabdo lupto jñeyaḥ, tena paramadādīnāṃ grahaṇam||1-2||
madyamuṣṇaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmaṃ viśadameva ca | rūkṣamāśukaraṃ caiva vyavāyi
ca vikāśi ca ||3||
tatrādau madyaguṇapraṇayanaṃ
1, evaṅguṇamapi madyaṃ mithyopayuktaṃ pānātyayādikaṃ karotīti pratipādanārtham
2| madyamityādi| āśukaraṃ śīghrakāri| vyavāyi sarvaṃ dehaṃ vyāpya paścāt pākaṃ
yāti| vikāśi sandhibandhavimocakam| yadyapi sūtrasthāne madyaguṇā
uktāstathā'pyadhikakhyāpanārthamatrāpyuktāḥ||3||
auṣṇyācchītopacāraṃ tattaikṣṇyāddhanti manogatim | viśatyavayavān
saukṣmyādvaiśadyātkaphaśukranut
||4|| mārutaṃ
kopayedraukṣyādāśutvāccāśukarmakṛt
3| harṣadaṃ ca vyavāyitvādvikāśitvādvisarpati
||5||
madyaguṇānabhidhāya karmāṇyāha- auṣṇyādityādi| ‘auṣṇyācchītopacāram’ ityanena
pittakopitvaṃ sūcitam| manogatiṃ bāhyādhyātmikāṃ karaṇaprāptim| avayavān
hṛdayaujaḥprabhṛtīn| harṣadaṃ manoharṣakaraṃ; na tu puṃstvadaṃ,
śukraharatvāt||4-5||
tadamlaṃ rasataḥ proktaṃ laghu rocanadīpanam | kecillavaṇavarjyāṃstu
rasānatrādiśanti hi ||6||
madyasya karmābhidhāya rasamāha- tadamlaṃ rasata ityādi| tat madyam| amlam
amlarasotkaṭaṃ, tena itare'pi pañcarasā anurasatvena madye boddhavyāḥ| tathā
coktam,- “madyasya ṣaḍrasatve'pi vyakto'mlo rasa ucyate”- iti| ekīyamatamāha-
kecillavaṇavarjyānityādi||6||
snigdhaistadannairmāṃsaiśca bhakṣyaiśca saha sevitam | bhavedāyuḥprakarṣāya
balāyopacayāya ca ||7||
evaṅguṇamapi madyaṃ yathā sevyamānaṃ guṇāya bhavati tathā''ha
snigdhaistadannairityādi| snigdhairityupalakṣaṇaṃ; tena itare'pi
madyaviparītaguṇāḥ śītādayo jñeyāḥ| tat madyam| balāya ojase, upacayāya ca
māṃsopacayāya||7||
kāmyatā manasastuṣṭirdhairyaṃ tejo'tivikramaḥ | vidhivat sevyamāne tu madye
sannihitā guṇāḥ ||8||
anantaroktavidhinā sevyamānena madyena kāmyatādayo'pi guṇā bhavantīti
darśayannāha- kāmyatetyādi| kāmyatā kamanīyatvam| tejaḥ prabhā| sannihitāḥ
samyagavasthitāḥ||8||
tadevānannamajñena sevyamānamamātrayā | kāyāgninā hyagnisamaṃ sametya kurute
madam ||9||
vidhirahitaṃ sevyamānaṃ madyaṃ yat karoti tadāha- tadevānannamityādi| tadeva
madyam, agnisamaṃ vahnitulyam, ajñena uktamadyapānavidhānānabhijñena, anannam
annarahitam atimātrayā ca sevyamānaṃ, kāyāgninā jaṭharānalena, sametya
militvā, madaṃ kurute iti piṇḍārthaḥ||9||
madena karaṇānāṃ tu bhāvānyatve kṛte sati | nigūḍhamapi bhāvaṃ svaṃ
prakāśīkurute'vaśaḥ ||10||
madenāvaśaḥ puruṣo yat karoti tadāha- madenetyādi| karaṇānāṃ
manobuddhīndriyāṇāṃ, bhāvānyatve svarūpānyathātve kṛte sati, nigūḍhamapi
saṃvṛtamapi, bhāvam abhiprāyaṃ, svam ātmīyaṃ prakāśīkurute prakaṭīkurute,
avaśo madaparavaśa iti piṇḍārthaḥ||10||
tryavasthaśca mado jñeyaḥ pūrvo madhyo'tha paścimaḥ |11|
atha katiprakāro mada ityāha- tryavasthaścetyādi| tryavasthaḥ triprakāraḥ| te
ca trayaḥ prakārāḥ pūrvādayaḥ|11|-
pūrve vīryaratiprītiharṣabhāṣyādivardhanam
||11||
pūrvamadalakṣaṇamāha- pūrve ityādi| pūrve prathame made, vīryam
utsāhalakṣaṇaṃ, ratiḥ harṣaḥ, prītiḥ tṛptiḥ, harṣaḥ tuṣṭiḥ; ādiśabdāt
hāsyādayaḥ||11||
pralāpo madhyame moho
4
yuktāyuktakriyāstathā |12|
madhyamadalakṣaṇamāha- pralāpa ityādi| yuktāyuktakriyā iti kadācidayuktāḥ
kadācidyuktāḥ kriyā ityarthaḥ|12|-
visañjñaḥ paścime śete naṣṭakarmakriyāguṇaḥ
||12||
paścimamadalakṣaṇamāha- visañjña ityādi| paścime paścimamade|
naṣṭakarmakriyāguṇa iti naṣṭāni karmāṇi kriyāguṇāḥ kriyāphalāni ca yasya sa
tathā; atra guṇaśabdaḥ phale vartate| kecit, ‘buddhismṛtiprītikaraḥ sukhaśca
pānānnanidrārucivṛddhihetuḥ| sampāṭhagītasvaravardhanaśca prokto'tiramyaḥ
prathamo mado hi|| avyaktabuddhismṛtivāgviceṣṭaḥ sonmattalīlākrutirapraśāntaḥ|
ālasyanidrābhihato muhuśca madhyena mattaḥ puruṣo madena|| gacchedagamyāṃ na
gurūṃśca manyet khādedabhakṣyāṇi ca naṣṭasañjñaḥ| brūyācca guhyāni
hṛdisthitāni matto madena pravareṇa martyaḥ’ iti paṭhanti; vyākhyānayanti ca-
avyaktabuddhismṛtivāgiti aspaṣṭabuddhismaraṇavacanaḥ; viceṣṭo
vigatakāyaparispandaḥ, sonmattalīlākṛtiriti saha unmattalīlākṛtibhyāṃ vartate
iti tathā unmattakrīḍākāra ityarthaḥ| ayaṃ pāṭhaḥ pūrvo vā paṭhanīyaḥ, na tu
pāṭhadvayaṃ paṭhanīyam||12||
ślaiṣmikānalpapittāṃśca snigdhānmātropasevinaḥ
5| pānaṃ na bādhate'tyarthaṃ viparītāṃstu bādhate
||13||
idānīṃ puruṣaviśeṣeṇa sevyamānaṃ madyaṃ nātibādhāṃ kurute ityāha-
ślaiṣmikānalpapittāṃścetyādi| viparītān pittādhikarūkṣātimātrasevinaḥ||13||
nirbhaktamekāntata eva madyaṃ niṣevyamāṇaṃ manujena nityam | utpādayet
kaṣṭatamān vikārānāpādayeccāpi śarīramedam
||14||
nirbhaktamekāntata eva madyamityādi| nirbhaktam āhārarahitam| śarīrabhedaṃ
dehanāśam| yadyapyayamarthastadevānannamityādinaivoktaḥ tathā'pi nirbhaktamiti
yadatra punaruktaṃ tannirbhaktapānasyātigarhitatvakhyāpanārtham||14||
kruddhena bhītena pipāsitena śokābhitaptena bubhukṣitena |
vyāyāmabhārādhvaparikṣatena vegāvarodhābhihatena cāpi
||15|| atyamlabhakṣyāvatatodareṇa
sājīrṇabhuktena tathā'balena | uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ
vividhān vikārān ||26||
idānīṃ kruddhādibhiḥ sevyamānaṃ madyaṃ vikārān janayatīti pratipādayitumāha-
kruddhenetyādi| vyāyāmabhārādhvaparikṣateneti vyāyāmādibhiḥ
parikhinnenetyarthaḥ| abhihatena pīḍitena| atyamlabhakṣyāvatatodareṇa
atyamlabhakṣaṇāvṛtajaṭhareṇa||15-16||
pānātyayaṃ paramadaṃ pānājīrṇamathāpi vā | pānavibhramamugraṃ ca teṣāṃ
vakṣyami lakṣaṇam ||17||
ke te vividhā vikārāstānāha- pānātyayamityādi||17||
stambhāṅgamardahṛdayagrahatodakampāḥ pānātyaye'nilakṛte śiraso rujaśca |
svedapralāpamukhaśoṣaṇadāhamūrcchāḥ pittātmake vadanalocanapītatā ca
||18|| śleṣmātmake vamathuśītakaphaprasekāḥ
sarvātmake bhavati sarvavikārasampat |19|
idānīṃ pānātyayasya vātādibhedena lakṣaṇamāha- stambhetyādi| stambhaḥ
stabdhatā|18|-
ūṣmāṇamaṅgagurutāṃ virasānanatvaṃ śleṣmādhikatvamaruciṃ malamūtrasaṅgam
||19|| liṅgaṃ parasya tu madasya vadanti
tajjñāstṛṣṇāṃ rujāṃ śirasi sandhiṣu cāpi bhedam |20|
paramadalakṣaṇamāha- ūṣmāṇamityādi| virasānanatvaṃ virasamukhatvam|
śleṣmādhikatvaṃ kaphotkarṣatvam
6| parasya tu madasya paramadasyetyarthaḥ| bhedamiti bheda iva bhedaḥ|
paramadādīnāṃ trayāṇāṃ doṣatrayajanitatvāt pṛthagdoṣaliṅgaṃ noktam||19||-
ādhmānamudgiraṇamamlaraso vidāho'jīrṇasya pānajanitasya vadanti liṅgam
||20|| jñeyāni tatra bhiṣajā suviniścitāni
pittaprakopajanitāni ca kāraṇāni |21|
pānājīrṇalakṣaṇamāha- ādhmānamityādi| udgiraṇaṃ chardiḥ| ajīrṇasya
pānajanitasya pānājīrṇasya| kāraṇāni lakṣaṇāni, kāraṇasyāpi
vyādhilakṣaṇatvāt||20||-
hṛdgātratodavamathujvarakaṇṭhadhūmamūrcchākaphasravaṇamūrdharujo vidāhaḥ
||21|| dveṣaḥ surānnavikṛteṣu ca teṣu teṣu
taṃ pānavibhramamuśantyakhilena dhīrāḥ |22|
pānavibhramalakṣaṇamāha- hṛdityādi| vamathuḥ chardiḥ, kaṇṭhadhūmaḥ kaṇṭhe
dhūmodvamanamiva
7, mūrdharujā śiraḥpīḍā||21||-
hīnottarauṣṭhamatiśītamamandadāhaṃ tailaprabhāsyamati(pi)pānahataṃ vijahyāt
||22|| jihvauṣṭhadantamasitaṃ tvathavā'pi
nīlaṃ pīte ca yasya nayane rudhiraprabhe ca |23|
idānīmasādhyalakṣaṇamāha- hīnottarauṣṭhamityādi| hīnottarauṣṭhaḥ
svabhāvauṣṭhādalpauṣṭhaḥ| amandadāhaṃ tīvradāham| kadācidatiśītaṃ
kadācittīvradāham| pānahataṃ pānapīḍitam| vijahyāt tyajet| asitaṃ kṛṣṇam| pīte
pītavarṇe||22||-
hikkājvarau vamathuvepathupārśvaśūlāḥ kāsabhramāvapi ca pānahataṃ bhajante
||23||
idānīmupadravānāha- hikkājvarāvityādi| vamathuḥ chardiḥ, vepathuḥ kampaḥ||23||
teṣāṃ nivāraṇamidaṃ hi mayocyamānaṃ vyaktābhidhānamakhilena vidhiṃ nibodha
|24|
teṣāṃ nivāraṇamityādi| teṣāṃ pānātyayādīnām|24|-
madyaṃ tu cukramaricārdrakadīpyakuṣṭhasauvarcalāyutamalaṃ
8
pavanasya śāntyai
||24|| pṛthvīkadīpyakamahauṣadhahiṅgubhirvā
sauvarcalena ca yutaṃ vitaret sukhāya |25|
tameva vidhimāha- madyamityādi| dīpyakaḥ ajamodā, yavānītyapare|
sauvarcalāyutam īṣatsauvarcalayuktam| alaṃ samartham| pavanasya
vātajamadātyayasya| vitaret dadyāt||24||-
āmrātakāmraphaladāḍimamātuluṅgaiḥ kuryācchubhānyapi ca ṣāḍavapānakāni
||25|| seveta vā phalarasopahitān
rasādīnānūpavargapiśitānyapi gandhavanti |26|
kiṃ madātyaye madyameva sevyamutānyadapītyāha- āmrātakāmretyādi| dāḍimamatra
amlameva| ṣāḍavo yūṣaviśeṣaḥ| āmrātakādibhiḥ kvathitairikṣuvikārayutaiḥ
ṣāḍavaḥ kāryaḥ| tathā ca tantrāntare ṣāḍavakalpanā,- “yutamikṣuvikāreṇa
kvathitaṃ cūtajaṃ phalam| ghṛtaśuṇṭhītilayutaṃ vijñeyo ghanaṣāḍavaḥ”- iti|
phalarasopahitān mātuluṅgarasayuktān| rasādīn māṃsarasayūṣādīn|
ānūpavargapiśitāni kūlacarādivargamāṃsāni| gandhavantīti
prabhūtahiṅgujīrakādiyutāni||25||-
pittātmake madhuravargakaṣāyamiśraṃ madyaṃ hitaṃ samadhuśarkaramiṣṭagandham
||26||
pittajamadātyayacikitsāmāha- pittātmake madhuravargakaṣāyamiśramityādi|
madhuravargo guḍūcīvarjitaḥ kākolyādiḥ, tantrāntarasaṃvādāt| iṣṭagandham
elātvakpatrakādyaiḥ surabhīkṛtam||26||
pītvā ca madyamapi cekṣurasapragāḍhaṃ niḥśeṣataḥ kṣaṇamavasthitamullikhecca |
lāvaiṇatittirirasāṃśca pibedanamlān maudgān sukhāya saghṛtān sasitāṃśca yūṣān
||27||
pittātmake madātyaye vamanamāha- pītvetyādi| ullikhet vamet| yadyapi pitte
vamanaṃ na kāryaṃ tathā'pi pittasya kaphasthānagatatvādvamanaṃ hitameva,
vyādhipratyanīkatvādvā| kiṃ pittātmake etadeva kāryamutānyadapītyāha-
lāvaiṇatittirirasānityādi| kecit ‘maudgān sukhāya saghṛtān sasitāṃśca yūṣān’
ityatra ‘maudgān saśarkaraghṛtān sa hitāya yūṣān’ iti paṭhanti; sa iti
pittapānātyayīti ca vyākhyānayanti||27||
pānātyaye kaphakṛte kaphamullikhecca madyena bimbividulodakasaṃyutena | seveta
tiktakaṭukāṃśca rasānudārān yūṣāṃśca tiktakaṭukopahitān hitāya
||28||
kaphajamadātyayacikitsāmāha- pānātyaye kaphakṛte ityādi| bimbī oṣṭhopamaphalā
vidulo vetasaḥ| kaphamadātyaye'paramapyauṣadhamāha- sevetetyādi| tiktakaṭukān
tiktakaṭukadravyasaṃskṛtān| rasān māṃsarasān; udārān jāṅgalajān,
medaskānityarthaḥ| yūṣān mudgādiyūṣān| tiktāni durālabhādīni, kaṭukāni
pippalyādīni, upahitān saṃskṛtān||28||
pathyaṃ yavānnavikṛtāni ca jāṅgalāni śleṣmaghnamanyadapi yacca niratyayaṃ syāt
|29|
śleṣmajapānātyaye'paramapi yaddhitaṃ tadāha- pathyamityādi| pathyaṃ hitam|
yavānnavikṛtāni yavānnāni vividhaprakāraiḥ kṛtānītyarthaḥ| atra annaśabdaḥ
peyalehyavyavacchedakaḥ| jāṅgalāni jāṅgalamāṃsāni| niratyayaṃ nirdoṣam|29|-
kuryācca sarvamatha sarvabhave vidhānaṃ dvandvodbhave dvayamavekṣya
yathāpradhānam ||29||
sannipātajadvandvajamadātyayacikitsāmāha- kuryādityādi| sarvaṃ
pratyekadoṣajapānātyayacikitsitam| sarvabhave sannipātodbhave| dvandvabhave
dvandvaje| yathāpradhānaṃ yogapradhānamityarthaḥ; etena samasannipāte
sarvapradhānaṃ kāryam, ekatamādhike ca tatpradhānamityarthaḥ; evaṃ
dvandvaje'pi||29||
sāmānyamanyadapi yacca samagramagryaṃ vakṣyāmi yacca manaso madakṛt sukhaṃ ca
|30|
sāmānyamanyadapītyādi| anyadapi yat sāmānyaṃ manaso harṣakṛt vakṣyāmi tat
samagramapi sarveṣāmagryaṃ śreṣṭhaṃ sukhaṃ ca, sukhahetutvādityarthaḥ|30|-
tvaṅgāgapuṣpamagadhailamadhūkadhānyaiḥ ślakṣṇairajājimaricaiśca kṛtaṃ
samāṃśaiḥ ||30|| pānaṃ
kapittharasavāriparūṣakāḍhyaṃ pānātyayeṣu vidhivatsrutamambarānte |
hrīverapadmaparipelavasamprayuktaiḥ puṣpairvilipya karavīrajalodbhavaiśca
||31|| piṣṭaiḥ sapadmakayutairapi
sārivādyaiḥ sekaṃ jalaiśca vitaredamalaiḥ suśītaiḥ |
tvakpatracocamaricailabhujaṅgapuṣpaśleṣmātakaprasavavalkaguḍairupetam
||32|| drākṣāyutaṃ hṛtamalaṃ
madirāmayārtaistatpānakaṃ śuci sugandhi narairniṣevyam | piṣṭvā pibecca
madhukaṃ kaṭurohiṇīṃ ca drākṣāṃ ca mūlamasakṛt trapuṣībhavaṃ yat
||33|| kārpāsinīmatha
9
ca nāgabalāṃ ca tulyāṃ pītvā sukhī bhavati sādhu suvarcalāṃ ca |34|
pānātyayacikitsāmāha- tvagityādi| nāgapuṣpaṃ nāgakeśaram, elā sūkṣmailā, ajājī
uttarāpathe prasiddho jīrakaviśeṣaḥ| samāṃśaiḥ tulyabhāgaiḥ| pānaṃ pānakam|
kapittharasaḥ kapitthasvarasaḥ| srutaṃ gālitam| ambarānte vastrānte|
hrīveretyādi| hrīverādiyuktaiḥ karavīrajalodbhavaiḥ puṣpaiḥ piṣṭairvilipya
padmakayutaiḥ sārivādibhiśca pralipya, amalaiḥ suśītaiśca jalaiḥ sekaṃ vitaret
dadyāditi piṇḍārthaḥ| hrīveraḥ vālakam| padmakaṃ padmakāṣṭhaṃ,
jalodbhavapuṣpatvena padmasya parigrahāt| kārtikakuṇḍastu ‘sapadmakayutaiḥ’
ityanena padmakasahitapriyaṅgvādyabhidhāya tena yuktaiḥ
karavīrādipuṣpairhrīberādiyuktairiti vyākhyānayati, padmakaṃ jalajaṃ manyate|
paripelavo vanyakaḥ| jalodbhavaiḥ nīlotpalaprabhṛtibhiḥ| sapadmakayutairapi
sārivādyairiti sapadmakaḥ padmakasahitaḥ priyaṅgvādiḥ, tena yutaiḥ
sārivādibhirityarthaḥ| tvagityādi|- tvak vanavāsikātvak| śleṣmātakaprasavaṃ
bahuvārapuṣpam| hṛtamalaṃ vastragālitam| madirāmayārtaiḥ pānātyayapīḍitaiḥ|
sugandhiśobhanagandhi| kecit tvakpatraśabdena tvakpatrikāmāhuḥ| piṣṭvetyādi|
asakṛditi sādhviti ca padaṃ piṣṭvetyatra sambandhanīyam|
madhukādistrapusīmūlānta eko yogaḥ| kārpāsinīmityādiḥ sādhusuvarcalāṃ cetyanto
dvitīyaḥ| kārpāsinī vanakārpāsinī| suvarcalā sūryabhaktā| kārpāsinīmatha
cetyatra kārpāsamevamatheti kecit paṭhanti, kārpāsaṃ kārpāsīmūlaṃ, evamasakṛt
piṣṭveti ca vyākhyānayanti||30-33||-
kāśmaryadāruviḍadāḍimapippalīṣu drākṣānvitāsu kṛtamambuni pānakaṃ yat
||34|| tadbījapūrakarasāyutamāśu pītaṃ
śāntiṃ parāṃ paramade tvacirāt karoti |35|
paramade cikitsāmāha- kāśmaryetyādi| kāśmaryaṃ gambhārīphalaṃ, kṛtaṃ
saṃskṛtaṃ, ambuni pānīye||34||-
drākṣāsitāmadhukajīrakadhānyakṛṣṇāsvevaṃ kṛtaṃ trivṛtayā ca pibettathaiva
||35|| sauvarcalāyutamudārarasaṃ phalāmlaṃ
bhārgīśṛtena ca jalena hito'vasekaḥ ||36||
paramade pānakāntaramāha- drākṣetyādi| drākṣādiṣu dravyeṣu evaṃ
bījapūrakarasasaṃskāreṇa kṛtaṃ pānakaṃ trivṛtayā trijaṭayā ca kṛtaṃ pānakaṃ
pibet| tathaiva sauvarcalāyutamityādi|- udārarasaṃ jāṅgalamāṃsarasaṃ,
sauvarcalāyutam īṣatsauvarcalāyutaṃ, dāḍimādyamlaphalenāmlaṃ tathaiva
pibedityarthaḥ| avasekaḥ pariṣekaḥ||35-36||
ikṣvākudhāmārgavavṛkṣakāṇi kākāhvayodumbarikāśca dugdhe | vipācya tasyāñjalinā
vameddhi madyaṃ pibeccāhni gate tvajīrṇe
||37||
pānājīrṇacikitsāmāha- ikṣvākvityādi| ikṣvākvādīni dravyāṇi kṣīrapākavidhānena
dugdhe vipācya tasya kuḍavenājīrṇe pānājīrṇe vameta, tataśca ahni divase gate
atīte sati madyaṃ pibet agnidīpanārtham| ikṣākuḥ tiktālābūḥ| dhāmārgavaḥ
pītaghoṣaḥ| vṛkṣakaḥ kuṭajaphalam| kākāhvayā udumbarikāgo(kā)ṣṭhodumbarikā|
anye gate tvajīrṇe apagate pānājīrṇe iti vyākhyānayanti||37||
tvakpippalībhujagapuṣpaviḍairupetaṃ seveta hiṅgumaricailayutaṃ phalāmlam |
uṣṇāmbusaindhavayutāstvathavā viḍatvakcavyailahiṅgumagadhāphalamūlaśuṇṭhīḥ
||38|| hṛdyaiḥ khaḍairapi ca bhojanamatra
śastaṃ... |39|
kimmayaṃ madyaṃ pānājīrṇe pibedityāha- tvagityādi| tvakpippalīprabhṛtiyutaṃ
madyaṃ seveta, tathā hiṅgumaricādiyutaṃ madyaṃ seveta| bhujagapuṣpaṃ
nāgapuṣpam| phalāmlaṃ dāḍimabījapūrakādibhiramlīkṛtaṃ madyam|
uṣṇāmbusaindhavayutā ityādi| atrāpi seveteti sambadhyate| magadhāphalamūlamiti
pippalyāḥ phalamūlamityarthaḥ| bhojanamāha- hṛdyairityādi| khaḍā yūṣaviśeṣāḥ|
atra pānājīrṇe| ‘hṛdyaiḥ’ ityatra ‘madyaiḥ’ ityanye paṭhanti| apare ‘khaḍaiḥ’
ityatra ‘phalaiḥ’ iti paṭhanti| ‘viḍatvak’ ityatra ‘yathoktaṃ’ iti kecit
paṭhanti||38||-
... drākṣākapitthaphaladāḍimapānakaṃ yat | tat pānavibhramaharaṃ
madhuśarkarāḍhyamāmrātakolarasapānakameva cāpi
||39|| kharjūravetrakakarīraparūṣakeṣu
10
drākṣātrivṛtsu ca kṛtaṃ sasitaṃ himaṃ vā | śrīparṇiyuktamathavā tu pibedimāni
yaṣṭyāhvayotpalahimāmbuvimiśritāni
||40||
kṣīripravālabisajīrakanāgapuṣpapatrailavālusitasārivapadmakāni |
āmrātabhavyakaramardakapitthakolavṛkṣāmlavetraphalajīrakadāḍimāni
||41||
pānavibhramacikitsāmāha- drākṣākapitthetyādi| atra phalaśabdena viśiṣṭāni
mātuluṅgādiphalāni gṛhyante| na kevalaṃ drākṣādipānakaṃ madhuśarkarāḍhyaṃ
pānavibhrame śastam, āmrātakolarasapānakamapi| athavā kharjūrādiṣu kṛtaṃ
saṃskṛtaṃ saśarkaraṃ śrīparṇīyuktaṃ himaṃ pānakaṃ pānavibhrame śastam| karīro
marudeśajaḥ, tasya phalam| śrīparṇīyuktaṃ kāśmarīphalayuktam| athavetyādi|-
athavā imāni kṣīripravālādīni dāḍimāntāni yaṣṭyāhvayotpalahimāmbuvimiśritāni
atra pānavibhrame pibet| yaṣṭyāhvayotpalahimāmbuvimiśritānīti
yaṣṭīmadhunīlotpalayuktaṃ yat himāmbu tena vimiśritānītyarthaḥ| kṣīripravālā
vaṭādipallavāḥ| bhavyaṃ tālaphalapramāṇam uttarāpathajam, anye
karmaraṅgamāhuḥ||39-41||
seveta vā maricajīrakanāgapuṣpatvakpatraviśvacavikailayutān rasāṃśca |
sūkṣmāmbarasrutahimāṃśca sugandhigandhān pānodbhavānnudati saptagadānaśeṣān
||42||
idānīṃ pānātyayādīnāṃ cikitsāmāha- sevetetyādi| rasān māṃsarasān| samagrān
sampūrṇān; sampūrṇatvaṃ caiṣāṃ maricādibhiḥ sarvairevānvitatvam|
sūkṣmāmbarasrutahimān sūkṣmavastragālitaśītānityarthaḥ| sugandhigandhān
atyarthamagurvādidhūpitān| nudati sphoṭayati| pānodbhavān saptagadān catvāro
madātyayāḥ, trayaśca paramadapānājīrṇapānavibhramāḥ,
pānātyayaprabhavatvātteṣāṃ; evaṃ sapta||42||
pañcendriyārthaviṣayā mṛdupānayogā hṛdyāḥ sukhāśca manasaḥ satataṃ niṣevyāḥ
11| pānātyayeṣu vikaṭorunitambavatyaḥ pīnonnatastanabharānatamadhyadeśāḥ
||43|| prauḍhāḥ
striyo'bhinavayauvanapīnagātryaḥ sevyāśca pañcaviṣayātiśayasvabhāvāḥ
||44||
evaṃ pānātyayādīnāṃ cikitsitamabhidhāyādhunā pānātyayacikitsāmevāha-
pañcendriyārthaviṣayā ityādi| pañcendriyārthaviṣayā iti pañcendriyārthāḥ
śabdasparśarūparasagandhāḥ, teṣāṃ viṣayāḥ karaṇāni| mṛdupānayogāḥ
mṛdumadyayogāḥ; te ca paiṣṭikagauḍikamādhvīkādayaḥ| hṛdyā hṛdayahitā
hṛdayapriyāśca| sukhāḥ sukhakarāḥ| vikaṭorunitambavatyaḥ vikaṭau śreṣṭhau
vistīrṇau vā ūrūyāsāṃ tā vikaṭoravaḥ, nitambavatyaḥ śreṣṭhanitambāḥ;
yasmādatra praśaṃsāyāṃ vatuppratyayaḥ| pīnonnatastanabharānatamadhyadeśāḥ
pīnonnatastanabhareṇa ānata īṣannamro madhyadeśo yāsāṃ tāstathā| prauḍhāḥ
kāmakṣamāḥ| pañcaviṣayāḥ śabdādyatiśayāḥ, ta eva svabhāvo yāsāṃ tāstathā|
śrībrahmadevastu pañcānāṃ viṣayāṇāmatiśayena sva ātmīyo bhāvo'bhiprāyo
12
yāsāṃ tāstathā| ‘pañcendriyārthaviṣayātiśayasvabhāvā
13
’ ityanye paṭhanti, vyākhyānayanti ca- pañcendriyārthaviṣayāṇāṃ
śabdādīnāmatiśayo yāsāṃ tāstathetyarthaḥ||43-44||
pibedrasaṃ puṣpaphalodbhavaṃ vā sitāmadhūkatrisugandhiyuktam | sañcūrṇya
saṃyojya ca nāgapuṣpairajājikṛṣṇāmaricaiśca tulyaiḥ
||45||
aparaṃ pānātyaye kiṃ kāryamityāha- pibedrasaṃ puṣpaphalodbhavamityādi|
puṣpaphalodbhavaṃ kūṣmāṇḍodbhavam| madhūko guḍapuṣpaḥ| trisugandhi
trijātakam||45||
varṣābhūyaṣṭyāhvamadhūkalākṣātvakkarbudārāṅkurajīrakāṇi | drākṣāṃ ca
kṛṣṇāmatha keśaraṃ ca kṣīre samāloḍya pibet sukhepsuḥ
14||46||
varṣābhūyaṣṭyāhvetyādi| varṣābhūprabhṛtīni keśarāntāni kṣīre samāloḍya
sukhepsuḥ puruṣaḥ pibediti piṇḍārthaḥ| varṣābhūḥ śvetapunarnavā, tvak cocaṃ,
karbudārāṅkurāḥ kāñcanārāṅkurāḥ||46||
bhavecca madyena tu yena pātitaḥ prakāmapītena surāsavādinā | tadeva tasmai
vidhivat pradāpayedviparyaye bhraṃśamavaśyamṛcchati
15||47||
madātyayeṣu sāmānyamadyapāne ukte'pi viśeṣavidhimāha- bhavedityādi| yena
surāsavādinā madyena prakāmapītena puruṣaḥ pātito bhavet, tadeva surāsavādikaṃ
madyaṃ tasmai puruṣāya vidhivat sauvarcalādiyuktaṃ pradāpayet| kasmāttadeva
tasmai pradāpayedityāha- viparyaya ityādi| yasmādviparyaye kṛte asau puruṣo,
bhraṃśaṃ kleśaṃ, ṛcchati prāpnoti, tasmāttadeva madyaṃ tasmai
pradāpayedityarthaḥ||47||
yathā narendropahatasya kasyacidbhavet prasādastata eva nānyataḥ | dhruvaṃ
tathā madyahatasya dehino bhavet prasādastata eva nānyataḥ
||48||
madyapīḍitasya puṃso yathā madyādeva svāsthyaṃ syāttathā dṛṣṭāntamāha-
yathetyādi| tata iti narendrādityarthaḥ| dvitīyatataḥśabdena madyaṃ
parāmṛśyate||48||
vicchinnamadyaḥ sahasā yo'timadyaṃ niṣevate | tasya pānātyayoddiṣṭā vikārāḥ
sambhavanti hi ||49||
idānīmanuktasaṅgrahāyāha- vicchinnamadya ityādi| vicchinnamadyaḥ tyaktamadyaḥ|
sahasā avimṛśyaiva| pānātyayoddiṣṭā dhvaṃsakādayaḥ| tathā ca tantrāntaram,-
“vicchinnamadyaḥ sahasā yo'timadyaṃ niṣevate| bhavetāṃ mārutāt kaṣṭau tasya
dhvaṃsakavikṣayau”- ityādi||49||
madyasyāgneyavāyavyau guṇāvambu(mbho)vahāni tu | srotāṃsi śoṣayeyātāṃ tena
tṛṣṇopajāyate ||50||
madyapānādyathā tṛṣṇotpattistathā''ha- madyasyetyādi| āgneyavāyavyau guṇau
taikṣṇyarūkṣau| ambuvahāni srotāṃsītyatrāmbuvahasrotaḥśabdenāmbu kathyate,
upacārāt| anye tu vyākhyānayanti- yaiḥ srotobhirudakaṃ vahanti tānyeva
srotāṃsi tau tīkṣṇarūkṣau guṇau śoṣayitvā tata
ādhārasrotaḥśoṣāttadāśrayasyāmbuno'pi śoṣaḥ, tena hetunā madyenāpi
tṛṣopajāyate| ‘madyasya’ ityādipāṭhasthāne kecit ‘madyamāgneyabhāvāt’ ityādi
pāṭhaṃ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ||50||
pāṭalotpalakandeṣu mudgaparṇyāṃ ca sādhitam | pibenmāgadhikonmiśraṃ tatrāmbho
himaśītalam ||51||
madyajatṛṣṇācikitsāmāha- pāṭaletyādi| pāṭalā sugandhipuṣpavṛkṣaḥ,
utpalavyaktibahutvāt kandeṣviti bahutvamuktam| tatreti tṛṣṇāyām| himaḥ
tuṣāraḥ, tadvacchītalaṃ himaśītalam| pāṭalādisādhitamambho himaśītalaṃ
pippalīcūrṇamiśraṃ tṛṣṇāyāṃ pibediti piṇḍārthaḥ||51||
sarpistailavasāmajjadadhibhṛṅgarasairyutam | kvāthena bilvayavayoḥ
sarvagandhaiśca peṣitaiḥ
||52|| pakvamabhyañjane śreṣṭhaṃ... |53|
tṛṣṇāyāṃ kvāthamabhidhāyopacārārthaṃ snehamāha- sarpistailavasāmajjetyādi|
bhṛṅgaraso bhṛṅgarājarasaḥ| bilvaṃ bilvaphalam| yavāḥ prasiddhāḥ| sarvagandhā
elādipaṭhitāḥ| peṣitāḥ kalkīkṛtāḥ| dadhibhṛṅgarasairiti
dvibhedabhinnabhṛṅgāpekṣayā rasasyāpi dvividhatvaṃ, tato bahuvacanam| dadhnā
bhṛṅgarasena bilvayavayoḥ kvāthena pratyekaṃ caturguṇena sarvagandhaiḥ
kalkīkṛtaiḥ snehacaturthāṃśaiḥ sarpistailaṃ vasā majjeti catuḥsnehaṃ
pakvamabhyañjane śastamiti sambandhaḥ| anye'tra majjāsthāne dugdhaṃ paṭhanti,
vyākhyānayanti ca- tailavaseti yadyapi dravadravyamadhye tailavase paṭhite
tathā'pi snehasya snehāntareṇāsaṃskārāt sarpistailavaseti snehasya trayaṃ
dugdhādicaturdravaiḥ pakvamabhyañjane śastamiti||52||-
...seke kvāthaśca śītalaḥ |53|
abhyañjanasnehamabhidhāya sekamāha- seke kvātha ityādi| seke pariṣeke|
kvāthaśca śītala iti madhuraśītadravyakṛto himasannibhaḥ| etāvabhyaṅgasekau
satṛṣi madātyaye kāryau; anye madyajatṛṣṇāyāmevābhyaṅgasekāvicchanti|53|
rasavanti ca bhojyāni yathāsvamavacārayet
||53|| pānakāni suśītāni hṛdyāni surabhīṇi
ca |54|
satṛṣi madātyaye bhojyāni nirdiśannāha- rasavantītyādi| rasavanti
pracuramadhurarasāni| bhojyāni bhaktāni| yathāsvaṃ yathādoṣapratyanīkamiti;
etena yadbhojyaṃ yasya doṣasya pratyanīkaṃ taddoṣaje satṛṣi madātyaye
tadbhojyamavacārayedityarthaḥ| pānakāni drākṣādāḍimādikṛtāni| hṛdyāni
manaḥpriyāṇi| surabhīṇi karpūrādyadhivāsitāni||53||-
tvacaṃ prāptastu pānoṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ | dāhaṃ prakurute ghoraṃ
pittavattatra bheṣajam ||54||
idānīṃ madyoṣmaṇo dāhakāritvamatideśena tajjanyadāhasya cikitsitaṃ ca
ślokenāha- tvacamityādi| pānoṣmā madyapānoṣmā| pittaraktābhimūrcchitaḥ
pittaraktasampṛktaḥ| ghoraṃ bhayāvaham| pittavattatra bheṣajaṃ madhuraśītādi|
‘pānoṣmā’ ityatra ‘madyoṣmā’ iti kecit paṭhanti||54||
śītaṃ vidhānamata ūrdhvamahaṃ pravakṣye dāhapraśāntikaramṛddhimatāṃ narāṇām |
tatrādito malayajena hitaḥ pradehaścandrāṃśuhāratuhinodakaśītalena
||55|| śītāmbuśītalataraiśca śayānamenaṃ
16
hārairmṛṇālavalayairabalāḥ spṛśeyuḥ | bhinnotpalojjvalahime śayane śayīta
patreṣu vā sajalabinduṣu padminīnām ||56||
dāhapratīkāramatideśenābhidhāyeśvarāṇāṃ puruṣāṇāṃ viśiṣṭaṃ pratīkāramāha-
śītamityādi| tatreti dāhe| ādita iti ādau| malayajeneti surabhicandanena
17| pradehaḥ pratanurlepaḥ| malayajaviśeṣaṇamāha-
candrāṃśuhāratuhinodakaśītaleneti|- hāro muktāhāraḥ, tuhinodakaṃ himapānīyaṃ,
tadvacchītalenetyarthaḥ| anye ‘cadrāṃśuhārahimanirmalaśītalena’ iti, apare
‘candrāṃśuhārakarakāhimaśītalena’ iti paṭhanti| karakāḥ sphaṭikaguṭikākārā
vṛṣṭijalajāḥ pāṣāṇāḥ, himaṃ tuṣāraḥ, śeṣaṃ samam| śītāmbuśītalataraiḥ
śītodakavadatiśayaśītalaiḥ| etadviśeṣaṇaṃ hārairmṛṇālavalayairityanayoḥ|
‘śītāmbuśītalakaraiḥ’ ityanye; śītāmbuvat śītalahastaiḥ| śayānaṃ viśrāntaṃ na
tu svapantaṃ, tādṛgdāhārtasya nidrāyā asambhavāt| anye ‘mṛṇālavalayaiḥ’
ityatra ‘tuṣāravimalaiḥ’ iti paṭhitvā hārairityasya viśeṣaṇaṃ manyante| abalāḥ
prauḍhastriyaḥ| spṛśeyuḥ sparśanaṃ kuryuḥ| dāhārtasya sukhotpādanāya
śayanamāha- bhinnotpalojjvalahime iti|- praphullanīlotpalojjvalaśītale
evaṃvidhe śayane śayīta| pakṣāntaramāha- patreṣu vetyādi| sajalabinduṣu
padminīnāṃ patreṣu vā śayīteti sambandhaḥ||55-56||
āsādayan pavanamāhṛtamaṅganābhiḥ
18
kahlārapadmadalaśaivalasañcayeṣu | kāntairvanāntapavanaiḥ
19
parimṛśyamānaḥ śaktaścaredbhavanakānanadīrghikāsu
20||57||
kiṃ kurvan śayītetyāha- āsādayannityādi| āsādayan prāpnuvan| kaṃ? pavanaṃ|
kimbhūtam? āhṛtam ānītam| aṅganābhiḥ strībhiḥ; vyañjanādibhiḥ
21
kṛtvetyūhyam| kahlārapadmadalaśaivalasañcayeṣu śayīteti sambadhyate| kahlāraṃ
saugandhikotpalam| anye ‘sañcayeṣu’ ityatra ‘sañcayebhyaḥ’ iti paṭhitvā
kahlārapadmadalaśaivalasañcayebhyo'balābhirāhṛtamiti sambadhnanti| evaṃvidhaiḥ
śayanairāhlāditaḥ san kiṃ kuryādityāha- kāntairityādi| kāntaiḥ
kamanīyairmṛduśītasugandhibhiḥ, vanāntapavanaiḥ āmrādivāṭikāsamīpavātaiḥ,
parimṛśyamānaḥ spṛśyamānaḥ, śaktaḥ samarthaḥ san, caret bhramet| kāsu
bhavanakānanadīrghikāsu gṛhodyānasasopānapuṣkariṇīṣu| anye ‘kāntaiḥ’ ityatra
‘śītaiḥ’ iti, ‘vanāntapavanaiḥ’ ityatra ‘jalāntapavanaiḥ’, ‘parimṛśyamāna’
ityatra ‘parimṛjyamānaḥ,’ ‘śaktaḥ’ ityatra ‘prītaḥ’ iti paṭhanti||57||
dāhābhibhūtamathavā pariṣecayettu
22
lāmajjakāmburuhacandanatoyatoyaiḥ
23| visrāvitāṃ hṛtamalāṃ navavāripūrṇāṃ padmotpalākulajalāmadhivāsitāmbum
24||58|| vāpīṃ bhajeta haricandanabhūṣitāṅgaḥ
kāntākaraspṛśanakarkaśaromakūpaḥ |59|
dāhābhibhūtamityādi| athavā tamāturaṃ dāhapīḍitaṃ pariṣecayet| kaiḥ?
lāmajjaketyādibhiḥ; lāmajjakaṃ parvatodbhūtamūlaṃ, anye uśīramāhuḥ; amburuhaṃ
padmotpalādikaṃ; candanamatra śvetaṃ, tasyaiva dāhaharatvāt; toyaṃ vālakaṃ;
eṣāṃ toyaiḥ kvāthaiḥ| visrāvitāmiti niḥsāritapūrvapānīyām| hṛtamalām
ākṛṣṭapaṅkādikām, navavāripūrṇām aparanirmalajalabhṛtāṃ; padmotpalākulajalāṃ
padmam īṣacchuklaṃ, utpalāni nīlotpalāni, tairvyāptajalām| adhivāsitāmbuṃ
pracuracandanādiprakṣepeṇa sugandhitajalām| evaṃvidhāṃ vāpīṃ bhajeta seveta,
‘dāhārta ātura’ iti śeṣaḥ| kimbhūtaḥ san? candanabhūṣitāṅgaḥ
śvetacandanānuliptagātraḥ| punaḥ kimbhūtaḥ? kāntetyādiviśeṣaṇayuktaḥ||58||-
tatrainamamburuhapatrasamaiḥ spṛśantyaḥ śītaiḥ karoruvadanaiḥ kaṭhinaiḥ
stanaiśca ||59|| toyāvagāhakuśalā
madhurasvabhāvāḥ saṃharṣayeyurabalāḥ sukalaiḥ
25
pralāpaiḥ |60|
tatra tasyāṃ vāpyam| enaṃ dāhārtam| amburuhaṃ kamalaṃ, tasya patrasamaiḥ
patratulyaiḥ; etacca śītaiḥ karoruvadanairityasya viśeṣaṇam| ‘vadanaiḥ’
ityatra ‘jaghanaiḥ’ ityanye| madhurasvabhāvā mṛdupracārāḥ| sukalaiḥ pralāpaiḥ
śobhanakalāyuktaiḥ prakṛṣṭavacanaiḥ| tatra vāpyamevaṃvidhaiḥ karoruvadanaiḥ
stanaiśca kaṭhinaiḥ spṛśantyo'balāḥ prauḍhastriyastoyāvagāhakuśalā
mṛdupracārāḥ sukalaiḥ pralāpairenaṃ dāhārtaṃ saṃharṣayeyuḥ
tuṣṭimutpādayeyuriti sambandhaḥ||59||-
dhārāgṛhe pragalitodakadurdinābhe klāntaḥ śayīta salilānilaśītakukṣau
||60|| gandhodakaiḥ sakusumairupasiktabhūmau
patrāmbucandanarasairupaliptakuḍye |
jātyutpalapriyakakeśarapuṇḍarīkapunnāganāgakaravīrakṛtopacāre
26||61|| tasmin gṛhe kamalareṇvaruṇe śayīta
yatnāhṛtānilavikampitapuṣpadāmni |62|
dhārāgṛhe ityādi| pragalitaṃ galituṃ pravṛttaṃ yadudakaṃ tena durdinasyeva
ābhā yasya tattathā| klānto glāniyuktaḥ, ‘ātura’ iti śeṣaḥ| salilena
miśrito'nilaḥ salilānilastena śītaḥ kukṣirabhyantaraṃ yasya tat tatra|
‘sajalāmbudaśītakukṣau’ ityanye paṭhanti; tatra
sajalameghavacchītābhyantarapradeśe| gandhodakaiḥ elādigandhadravyakaṣāyaiḥ|
sakusumaiḥ jātīkusumādiyutaiḥ| anye ‘sakusumairupasiktabhūmau’ ityatra
‘paṭubhirukṣitabhūmibhāge’ iti paṭhanti; tatra elādikaṣāyaiḥ
paṭubhirvyaktagandhaiḥ sikto bhūmipradeśo yatra| patraṃ patrakam, ambu
vālakaṃ, candanaṃ śvetacandanaṃ; raso'tra kvāthaḥ| kuḍyaṃ bhittiḥ| eteṣāmeva
kalkakvāthābhyāmupaliptabhittike| ‘upadigdhakuḍye’ ityanye; tatrāpyeka
evārthaḥ| jātī prasiddhā, utpalaṃ nīlotpalaṃ, priyako bījakaḥ, keśaro bakulaḥ,
puṇḍarīkaṃ śvetapadmaṃ, punnāgo devavallabhaḥ svanāmaprasiddhaḥ, nāgaṃ
nāgakeśaraṃ, karavīro'tra raktakaravīraḥ, atraiteṣāṃ puṣpāṇi grāhyāṇi; taiḥ
kṛtopacāre kṛtaracanāviśeṣe dhāragṛhe| anye tvevaṃ paṭhanti-
‘māṃsītamālatṛṇakuṅkumapadmapatrajātyutpalāgrakaravīrakṛtopakāre’ iti| tamālaṃ
patrakaṃ, tṛṇaṃ sugandhitṛṇaṃ, padmapatrakaṃ kamalapatraṃ, jātyutpale
pūrvavat, agrakaravīro raktakaravīraḥ, śeṣaṃ samamiti| tasmin gṛhe dhārāgṛhe|
kamalareṇvaruṇe kamaladhūlīvadraktāṅge iti dhārāgṛhaviśeṣaṇam|
yatnāhṛtānilavikampitapuṣpadāmni prakārāntarānītavacālitapuṣpamālāyukte
27||60-61||-
hemantavindhyahimavanmalayācalānāṃ śītāmbhasāṃ sakadalīharitadrumāṇām
||62|| udbhinnanīlanalināmburuhākarāṇāṃ
candrodayasya ca kathāḥ śṛṇuyānmanojñāḥ | mlānaṃ pratāntamanasaṃ
manaso'nukūlāḥ pīnastanorujaghanā haricandanāṅgyaḥ
28||63|| tā enamārdravasanāḥ saha saṃviśeyuḥ
śliṣṭvā'balāḥ śithilamekhalahārayaṣṭyaḥ
||64||
evaṃvidhe dhārāgṛhe śayānaḥ kiṃ kuryādityāha- hemantetyādi| hemantaḥ ṛtuḥ;
malayāntairacalaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate, tenātra vindhyavanādiparihāraḥ
29| teṣāṃ viśeṣaṇatrayamāha- śītāmbhasāṃ śītapānīyānām| sakadalīharitadrumāṇāṃ
kadalīharitavṛkṣasahitānām| udbhinnanīlanalināmburuhākarāṇām udbhinnāni
vikasitāni nīlanalināni nīlotpalāni amburuhāṇi puṇḍarīkaraktotpalādīni
teṣāmākarāḥ tadyuktajalāśayāḥ te ut ūrdhvapradeśe yeṣāmityarthaḥ;
teṣāmevaṃvidhānāṃ parvatānāṃ manojñāḥ kathāḥ śṛṇuyāt| candrodayasya ceti
kathāḥ śṛṇuyādityarthaḥ| manojñā manonukūlāḥ| evamapi sukhamanāpnuvantaṃ
kathamupācaredityāha- mlānamityādi| mlānaṃ glāniyuktam| pratāntamanasaṃ
dīnamanaskam| pīnāni māṃsalāni stanorujaghanāni yāsāṃ tāstathā; jaghanaṃ
strīkaṭyagrabhāgaḥ| haricandanāṅgyaḥ raktacandanānuliptāḥ; anye
‘ghanasāradigdhā’ iti paṭhanti, tatra candanānuliptāḥ| tā iti abalā ityarthaḥ|
enaṃ dāhārtimantam| ārdravasanā ārdravastrāḥ
30| saha saṃviśeyuriti dāhārtena saha viśrāmaṃ kuryurityarthaḥ| śliṣṭvā
āliṅgya| abalāḥ striyaḥ| kimbhūtāḥ? śithilamekhalahārayaṣṭya iti śithilā
lambamānā mekhalā kṣudrasuvarṇaghaṇṭikāyuktaḥ kaṭidorakaḥ, hārayaṣṭiḥ
mauktikamālā yāsāṃ tāstathā| tā abalāḥ manaso'nukūlā ityādiviśeṣaṇaviśiṣṭāḥ,
glānaṃ pratāntamanasamāturaṃ śliṣṭvā tenaiva saha saṃviśeyuriti sambandhaḥ|
kecit ‘śliṣṭvā’ ityatra ‘śliṣya’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- śliṣya
āśliṣya; chandonurodhena āṅśabdalopaḥ||62-64||
harṣayeyurnaraṃ nāryaḥ svaguṇai rahasi sthitāḥ | tāḥ śaityācchamayeyuśca
pittapānātyayāntaram
31||65||
harṣayeyurityādi| harṣayeyuḥ tuṣṭiṃ nayeyuḥ| naramiti dāhārtam| nāryaḥ
striyaḥ| kairharṣayeyuḥ? svaguṇaiḥ mṛdubhāṣaṇādibhiḥ| rahasisthitā ekānte
sthitāḥ| tā nāryaḥ| śaityāt ‘ātmana’ iti śeṣaḥ| śamayeyuḥ śāntiṃ nayeyuḥ| kiṃ
śamayeyuḥ? pittapānātyayāntaraṃ pittapānātyayabhedam||65||
tṛḍdāharaktapitteṣu
32
kāryo'yaṃ bheṣajakramaḥ | sāmānyato... |66|
imaṃ vidhimanyatrāpyatidiśannāha- tṛḍityādi| tṛṭ pipāsā, dāho nānāprakāro
vakṣyamāṇaḥ| ayam anantaroktaḥ| bheṣajakrama auṣadhavidhiḥ kāryaḥ|66|-
... viśeṣaṃ tu śṛṇu dāheṣvaśeṣataḥ ||66||
tṛḍādiṣu sāmānyato vidhimuddiśya dāheṣu viśeṣavidhimāha- viśeṣamityādi|
dāheṣviti bahuvacanaṃ nānāprakāratvena dāhasyābhidhāsyamānatvāt; ata eva
aśeṣata ityuktam, aśeṣeṣvityarthaḥ||66||
kṛtsnadehānugaṃ raktamudriktaṃ
33
dahati hyati | sañcūṣyate dahyate ca tāmrābhastāmralocanaḥ
||67|| lohagandhāṅgavadano
vahninevāvakīryate | taṃ vilaṅghya vidhānena saṃsṛṣṭāhāramācaret
||68|| apraśāmyati dāhe ca rasaistṛptasya
jāṅgalaiḥ | śākhāśrayā yathānyāyaṃ rohiṇīrvyadhayet sirāḥ
||69||
idānīṃ raktādidāhalakṣaṇaṃ
34
teṣāmeva viśiṣṭaṃ cikitsitaṃ cāha- kṛtsnadehānugamityādi| kṛtsnadehānugaṃ
sakaladehavyaptam| udriktaṃ pravṛddham| hiśabda evārthe| sañcūṣyate ākṛṣyata
iva vedanāviśeṣaḥ| ‘dahyate’ ityatra 'uṣyate' ityanye; tatra uṣyate dahyata
ityarthaḥ| tāmrābhaḥ tāmraprabhaḥ| tāmralocano lohitākṣaḥ|
lohagandhaśabdo'ṅgavadanābhyāṃ sambadhyate| vahninevāvakīryate
jvalitāṅgārairivātmānamācitaṃ manyate, anena dāhātiśayaḥ pratipāditaḥ| tamiti
raktadāhārtam
35| vilaṅghayeti vividhaprakāraṃ laṅghayitvā| vidhānena krameṇa, saṃsṛṣṭāhāraṃ
kṛtatarpaṇādikramaṃ, ācarediti kuryāt, ‘vaidyaprayuktaṃ’ iti śeṣaḥ|
evamapyapraśāmyati dāhe kiṃ kuryādityāha- apraśāmyatītyādi| apraśāmyati dāhe
jāṅgalai rasaistṛptasya śākhāśrayā bāhujaṅghāśrayāḥ rohiṇīḥ lohitāḥ sirā
yathānyāyaṃ vyadhayediti sambandhaḥ; yathānyāyaṃ sirāvyadhavidhānoktena
36
nyāyenetyarthaḥ||67-69||
pittajvarasamaḥ pittāt sa cāpyasya vidhirhitaḥ |70|
ataḥ paraṃ dāhasya pittajvareṇa saha samatvaṃ taccikitsitaṃ cāha-
pittajvarasama ityādi|70|
tṛṣṇānirodhādabdhātau kṣīṇe tejaḥ samuddhatam
37||70|| sabāhyābhyantaraṃ dehaṃ dahedvai
mandacetasaḥ | saṃśuṣkagalatālvoṣṭho jihvāṃ niṣkṛṣya ceṣṭate
38||71||
tṛṇṇirodhaje dāhe cikitsitaṃ nirdiśannāha- tṛṣṇānirodhādityādi| abdhātau
pānīyadhātau| tejaḥ pittoṣmā| samuddhatam atyarthavṛddham| evaṃvidhaṃ tejo
dehaṃ sabāhyābhyantaraṃ mandacetasa āturasya vai sphuṭaṃ dahedityarthaḥ| sa
dahyamānadehaḥ kiṃ kuryādityāha- jihvāṃ niṣkṛṣyetyādi| jihvāṃ niṣkṛṣya
niḥsāryetyarthaḥ| ceṣṭate hastapādādivikṣepaṇaṃ karoti, ‘dāhārtaḥ’ iti śeṣaḥ|
anye ‘jihvā niḥsṛtya vepate’ iti paṭhanti, tatra dāhārtasya jihvā niḥsṛtya
kampate ityarthaḥ||70-71||
tatropaśamayettejastvabdhātuṃ ca vivardhayet | pāyayet kāmamambhaśca
39
śarkarāḍhyaṃ payo'pi vā
||72|| śītamikṣurasaṃ manthaṃ vitarecceritaṃ
40
vidhim |73|
tatretyādi| tatra tṛṣṇānirodhaje dāhe| upaśamayet śāntiṃ nayet
madhuraśītādibhiḥ| tejaḥ pittoṣmāṇam| atrānye ‘tasya tejaḥ praśamayet’ iti
paṭhanti; tatra tasyeti dāhārtasya, śeṣaṃ samam| abdhātuṃ ca vivardhayediti
svayonivardhanaiḥ madhurasnigdhaśītalaiḥ| ambhaḥ pānīyam| taṃ
tṛṣṇānirodhajadāhārtam| kimbhūtamambhaḥ? śarkarāḍhyaṃ prabhūtaśarkarāyuktam|
kimambha eva pāyayedityāha- payo'pi veti|- śarkarāḍhyaṃ dugdhaṃ vetyarthaḥ|
manthaṃ “śaktavaḥ sarpiṣā'bhyaktāḥ śītavāripariplutāḥ” ityādyuktalakṣaṇam|
vitarecceritaṃ vidhimiti pittajvaraharam| kecit ‘vitareccetaraṃ vidhim’ iti
paṭhanti; tatra pittajvaroktāt itaro'nyaḥ pittaharo vidhirityarthaḥ||72||-
asṛjā pūrṇakoṣṭhasya dāho bhavati
41
duḥsahaḥ ||73|| vidhiḥ sadyovraṇīyoktastasya
lakṣaṇameva ca |74|
asṛjā pūrṇakoṣṭhasyetyādi| asṛjā raktena| pūrṇakoṣṭhasya sambhṛtodarasya|
duḥsahaḥ raudraḥ| vidhiḥ cikitsā| tasyeti dāhārtasya| lakṣaṇameveti
sadyovraṇīyoktamityarthaḥ ‘asṛjā’ ityatra ‘asṛjaḥ’ iti ṣaṣṭhyantaṃ kecit
paṭhanti, pūraṇārthe ṣaṣṭhīṃ vyākhyānayanti ca||73||-
dhātukṣayokto yo dāhastena mūrcchātṛṣānvitaḥ
||74|| kṣāmasvaraḥ kriyāhīno bhṛśaṃ
42
sīdati pīḍitaḥ | raktapittavidhistasya hitaḥ snigdho'nilāpahaḥ
||75||
dhātukṣayokto yo dāha ityādi| dhātukṣayokto raktakṣayoktaḥ| yaccātra
raktakṣayokta iti pāṭho na kṛtaḥ, taditaradhātukṣaye'pi dāho bhavatīti
jñāpanārtham| tena dhātukṣayajadāhena| kṣāmasvaro durbalasvaraḥ| kriyāhīnaḥ
kāyikamānasaceṣṭāhīnaḥ| pīḍito ‘dāhena’ iti śeṣaḥ||74-75||
kṣatajenāśnataścānyaḥ śocato vā'pyanekadhā | tenāntardahyate'tyarthaṃ
tṛṣṇāmūrcchāpralāpavān
||76|| tamiṣṭaviṣayopetaṃ
suhṛdbhirabhisaṃvṛtam | kṣīramāṃsarasāhāraṃ vidhinoktena sādhayet
||77||
‘asṛjā pūrṇakoṣṭhasya’ ityādinā koṣṭhasthena raktena dāhamabhidhāyedānīṃ
prakārāntareṇāha- kṣatajenāśnataścānya ityādi| kṣatajena raktena| aśnataḥ
bhojanaṃ kurvataḥ| anyo ‘dāha’ iti śeṣaḥ| śocato vā'pyanekadheti anekaprakāraṃ
śokaṃ kurvataḥ| śokaṃ kurvato bhojanaṃ kurvato vā'pi narasyānyo dāho raktena
bhavatīti sambandhaḥ| tena dāhena, antaḥ abhyantaraṃ dahyate|
mūrcchātṛṣṇāpralāpavān ‘āturo bhavati’ iti śeṣaḥ| tam āturam| iṣṭaviṣayopetam
abhilaṣitaśabdasparśādisaṃyuktam| suhṛdbhiḥ mitraiḥ| abhisaṃvṛtaṃ samantataḥ
parivṛtam| vidhinoktena sādhayet dāhaśāntikareṇa prāguktena vidhānena śāntiṃ
nayet||76-77||
marmābhighātajo'pyasti sa
43
cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ |78|
marmābhighātaja ityādi| marmābhighātajaḥ sadyaḥ kālāntare vā
prāṇaharamarmābhighātajaḥ| yadyevaṃ tarhi asādhyatvaṃ prāptameva, sa
cāsādhyatamaḥ smṛta iti vyartham| naivaṃ, sa cāsādhyatamaḥ smṛta ityasmādeva
sadyaḥkālāntaraprāṇaharamarmajo
44
jñāyata ityadoṣaḥ| ‘sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ’ ityatrānye ‘so'sādhyaḥ saptamo
mata’ iti paṭhanti| ata eva ca dāhagaṇanāṃ kurvanti- tvacaṃ prāptastu
pānoṣmetyādiḥ prathamo dāhaḥ, kṛtsnadehānugaṃ pittamityādirdvitīyaḥ
tṛṣṇānirodhādityādistṛtīyaḥ, asṛjā pūrṇakoṣṭhasyetyādiścaturthaḥ,
dhātukṣayokta ityādiḥ pañcamaḥ, kṣatajenāśnataścānyaḥ śocato vā'pītyādiḥ
ṣaṣṭhaḥ, saptamaśca marmābhighātajaḥ|78|-
sarva eva ca varjyāḥ syuḥ śītagātreṣu dehiṣu
||78|| (evaṃvidho bhavedyastu
madirāmayapīḍitaḥ
45||) |
avasthāyāṃ sarveṣāmapi dāhānāṃ varjanamāha- sarva evetyādi| sarva eva ‘dāhā’
iti śeṣaḥ||78||
praśāntopadrave cāpi śodhanaṃ prāptamācaret
||79||
dāhānāṃ punarāvṛttiniṣedhāya vidhānamāha- evaṃvidho bhavedityādi|
praśāntopadrave nivṛttatṛṣṇādike ‘āture’ iti śeṣaḥ| śodhanaṃ virecanaṃ,
pittaharatvāt| prāptaṃ yathādoṣapratyanīkam| ācaret kuryāt ‘vaidya’ iti śeṣaḥ|
anye śodhanaśabdena vamanamapi kathayanti| tadvamanaṃ dāhakāriṇi pitte
kaphasthānage
46
kāryam| anye ‘praśāntopadravaścāpi’ iti paṭhanti; tatra evaṃvidha āturaḥ
śodhanamācarediti vyākhyānayanti||79||
sajīrakāṇyārdrakaśṛṅgaverasauvarcalānyardhajalaplutāni | madyāni hṛdyānyatha
gandhavanti pītāni sadyaḥ śamayanti tṛṣṇām
||80||
yathā pīyamānaṃ madyaṃ tṛṣṇākaraṃ na bhavati tathā prāha- sajīrakāṇityādi|
sajīrakāṇi jīrakasahitāni| ārdrakaṃ prasiddhaṃ, śṛṅgaveraṃ śuṇṭhī|
ārdrakasyādau sahaśabdo boddhavyaḥ; tena ‘ārdrakaśṛṅgaverasauvarcalāni’ iti
madyānītyasya viśeṣaṇam| ardhajalaplutāni ardhapānīyamiśritāni| hṛdyāni
manaḥpriyāṇi| gandhavanti praśastagandhāni| evaṃvidhāni madyāni pītāni santi
sadyastṛṣṇāṃ śamayantīti piṇḍārthaḥ||80||
jalaplutaścandanabhūṣitāṅgaḥ sragvī sabhaktāṃ piśitopadaṃśām | piban surāṃ
naiva labheta rogān manonuvighnaṃ
47
ca madaṃ na yāti ||81||
kimbhūtaḥ sanmadyapaḥ kimbhūtāṃ surāṃ piban pānajarogān manovidhātakaṃ ca
madaṃ na prāpnotītyāha- jalapluta ityādi| jalapluto jalārdragātraḥ|
candanabhūṣitāṅgaḥ candanānuliptaśarīraḥ| sragvī puṣpamālāyuktaḥ| sabhaktāṃ
bhaktena sahitām| piśitopadaṃśāṃ māṃsabhakṣaṇasahitām| rogān pānajānityarthaḥ|
manonuvighnaṃ ca madaṃ na yāti manovighātakaṃ madaṃ na prāpnoti| etenottarau
madau nādhigacchatītyuktam| anye ‘manomatighnaṃ ca madaṃ na yāti’ iti
paṭhanti; tatra manobuddhipramohalakṣaṇaṃ madaṃ na prāpnotītyarthaḥ||81||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre
madātyayapratiṣedho nāma (navamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) saptacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ
||47||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantre saptacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||47||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `idānīṃ pūrva madyaguṇānāha'- iti pā. ↩
- 2 madyaguṇapratipādanaṃ' iti pā. ↩
- 3 `āśukāri tat' iti pā. ↩
- 4 `harṣaḥ' iti pā. ↩
- 5 `māṃsopasevinaḥ' iti pā. ↩
- 6 `kaphautkaṭyaṃ' iti pā. ↩
- 7 `dhūmodvahanamiva' iti ‘dhūmodgamanamiva’ iti ca pā. ↩
- 8 `dīpyakāḍhyaṃ' iti pā. ↩
- 9 `kārpāsamūlamatha' iti pā. ↩
- 10 `kharjūravetrakaravīraparūṣakeṣu' iti pā. ↩
- 11 `niyojyāḥ' iti pā. ↩
- 12 `bhāvaḥ sattā' iti pā. ↩
- 13 `...svabhāvāt' iti pā. ↩
- 14 `sukhoṣṇam' iti pā. ↩
- 15 `bhraṃśamasau ca gacchati' iti pā. ↩
- 16 `śayānamevaṃ' iti pā. ↩
- 17 `śvetacandanena' iti pā. ↩
- 18 `pavanamāhṛtamiṣṭagandhaṃ' iti pā. ↩
- 19 `śītairvanāntapavanaiḥ' iti pā. ↩
- 20 `prītaḥ' iti pā. ↩
- 21 `vyañjanādinimittatvenetyūhyam' iti pā. ↩
- 22 `pariṣecayettaṃ' iti pā. ↩
- 23 `lāmajjakāmburuhacandanatoyatoyraiḥ' iti, `śītairuśīrajalacandanavāribhistam' iti ca pā. ↩
- 24 `adhivāsitāṃ ca' iti pā. ↩
- 25 `madhuraiḥ' iti `kuśalaiḥ' iti ca pā. ↩
- 26 `...kṛtopakāre' iti pā. ↩
- 27 `prakārāntarapreritavātacālitapuṣpamālāyukte' iti pā. ↩
- 28 `ghanasāradigdhāḥ' iti pā. ↩
- 29 `hemantādibhirmalayāntairacalaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate, tena hemantartuvindhyavanādiparihāraḥ' iti pā. ↩
- 30 `snigdhamitavasanāḥ' iti pā. ↩
- 31 `pittapānātyayaṃ striyaḥ' iti pā. ↩
- 32 raktapittatṛṣādāheṣvayameva vidhiḥ smṛtaḥ' iti pā. ↩
- 33 `raktaṃ' iti hastali. pu.pā. ↩
- 34 `pittādidāhalakṣaṇaṃ' iti hastali. pu.pā. ↩
- 35 `pittadāhārtaṃ' iti ha.li.pu.pāṭhaḥ ↩
- 36 `yathābhyāsaṃ' iti pā. ↩
- 37 `samutthitam' iti pā. ↩
- 38 `vepate' iti pā. ↩
- 39 `icchayā'mbhaśca' iti 'icchāyā'mbhastaṃ' iti pā. ↩
- 40 `vitarattvaritaṃ' iti pā. ↩
- 41 `dāho'nyaḥ syātsudustaraḥ' iti pā. ↩
- 42 `sa sīdedbhṛśapīḍitaḥ' iti pā. ↩
- 43 `so'sādhyaḥ saptamo mataḥ' iti pā. ↩
- 44 `sadyaḥkālāntara' iti hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 45 `ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 46 `kaphāśayasthe' iti pā. ↩
- 47 `manomatighnaṃ ca' iti pā. ↩