athāto hikkāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
chardipratiṣedhānantaraṃ tulyasaṅkhyatvāt katipayanidānasāmyācca
hikkāpratiṣedhaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte,- athāta ityādi||1-2||
vidāhiguruviṣṭambhirūkṣābhiṣyandibhojanaiḥ |
śītapānāsanasthānarajodhūmānilānalaiḥ
||3||
vyāyāmakarmabhārādhvavegāghātāpatarpaṇaiḥ |
āmādoṣābhighātastrīkṣayadoṣaprapīḍanaiḥ
1||4|| viṣamāśanādhyanaśanaistathā
samaśanairapi | hikkā śvāsaśca kāsaśca nṛṇāṃ samupajāyate
||5||
hikkāyā nidānamāha- vidāhiguruviṣṭambhītyādi| vidāhyādibhirhikkādayastrayo
jāyante ityanvayaḥ| vidāhīni marīcasarṣapamadyaprabhṛtīni| gurūṇi guṇataḥ
pākataśca| viṣṭambhīni karīraprabhṛtīni| rūkṣāṇi caṇakādīni| abhiṣyandīni
abhimukhena syandituṃ śīlaṃ yeṣāṃ tāni, abhiṣyandanaśīlāni
matsyamāṣaphāṇitādīni| śītaśabdaḥ pānādibhistribhiḥ sambadhyate| rajo dhūliḥ,
sā ca dhūmavannāsāpraveśāt kāraṇam| vyāyāmakarma dhanurākarṣaṇādivyāpāraḥ|
vegāghāto vegadhāraṇam| apatarpaṇam anaśanādi| prapīḍanaśabda āmadoṣādibhiḥ
pratyekaṃ sambadhyate| amadoṣaḥ “ūṣmaṇo'lpabalatvena dhātumādyamapācitam|
duṣṭamāmāśayagataṃ rasamāmaṃ pracakṣate”- ityuktalakṣaṇaḥ| kāsaścokto'pi
ekanidānapratipādanārthaṃ punarabhihita iti||3-5||
muhurmuhurvāyarudeti sasvano yakṛtplihāntrāṇi mukhādivākṣipan | sa ghoṣavānāśu
hinastyasūn yatastatastu hikketi bhiṣagbhirucyate
||6||
hikkānāṃ svarūpaṃ niruktiṃ cāha- muhurityādi| vāyuratra sodānaḥ prāṇa ityāhuḥ|
muhurmuhurudeti ūrdhvameti| sasvanaḥ śabdavān| ūrdhvagatimeva viśinaṣṭi-
yakṛdityādi| atra plīhno hrasvekāratvaṃ chando'nurodhāt| mukhāditi lyablope
pañcamī, tena yakṛtplīhāntrāṇi mukhamānīya niḥkṣipan niḥsārayannityarthaḥ|
mukhādivetyādi mukhaśabdena prāṇodakānnavāhīni srotāṃsi labhyante| uktaṃ ca,-
‘prāṇodakānnavāhīni srotāṃsi vikṛto'nilaḥ’ iti| sa ghoṣavānityādinā
hikkāniruktiḥ| yataḥ sa vāyuḥ ghoṣavān san āśu śīghramasūn prāṇān hinasti tato
budhaiḥ ‘hikkā’ ityucyate| sasvana ityanena gatatvād ghoṣavānityabhidhānaṃ
niruktipradarśanārtham| hikketi niruktau pṛṣodarāditvādrūpasiddhiḥ| hig iti
kṛtvā kāyati śabdāyate iti ‘hikkā’ iti śābdikāḥ||6||
annajāṃ yamalāṃ kṣudrāṃ gambhīrāṃ mahatīṃ tathā | vāyuḥ kaphenānugataḥ pañca
hikkāḥ karoti hi ||7||
tāsāṃ bhedaṃ samprāptiṃ cāha- annajāmityādi| vāyuḥ kaphenānugataḥ san
annajādibhedena pañca hikkāḥ karoti| yamalaiva carake vyapeteti nāmnā
paṭhyate, annapāne vyapete pariṇate jāyata ityato hetoḥ| ‘kaphenānugataḥ
prāṇaḥ’ iti vā pāṭhaḥ| prāṇo'tra vāyuriti||7||
mukhaṃ kaṣāyamaratirgauravaṃ kaṇṭhavakṣasoḥ | pūrvarūpāṇi hikkānāmāṭopo
jaṭharasya ca ||8||
hikkānāṃ pūrvarūpamāha- mukhamityādi| mukhaṃ kaṣāyaṃ vātāt, natu
kaphānmādhuryaṃ, vyādhiprabhāvāt| aratiḥ na kutracidavasthitiścetasaḥ| kecit
pūrvarūpaṃ na paṭhanti, kaphavātodbhavasya gauravāderanumānagrāhyatvāt||8||
tvaramāṇasya cāhāraṃ bhuñjānasyāthavā ghanam | vāyurannairavastīrṇaḥ
kaṭukairardito bhṛśam
2||9|| hikkayatyūrdhvago bhūtvā tāṃ
vidyādannajāṃ bhiṣak |10|
annajālakṣaṇamāha- tvaramāṇasyetyādi| annajādīnāṃ sādhyatvena prāśastyāt
pūrvamabhidhānam| āhāraṃ tvaramāṇasya athavā dhanaṃ gurumannaṃ
3
bhuñjānasya annairavastīrṇa ācchādito vāyuḥ tathā kaṭukairbhṛśamardito
vāyurūrdhvago bhūtvā hikkayati hikkāṃ karoti, bhiṣak tām annajāṃ vidyāt
jānīyāt; yadyapyannajāyāṃ vāyuḥ kāraṇaṃ, tathā'pyannena
tatpīḍanāttadvyapadeśaḥ||9||-
cireṇa yamalairvegairyā hikkā sampravartate
||10|| kampayantī śirogrīvaṃ yamalāṃ tāṃ
vinirdiśet |11|
yamalālakṣaṇamāha- cireṇetyādi| yā hikkā cireṇa yamalairvegaiḥ sampravartate
sā yamalā, yamalairvegairyugapadvāradvayaṃ hikkate ityarthaḥ
4| kampayantī śirogrīvamityupalakṣaṇaṃ; tena carakoktāḥ
pralāpavamitṛṣṇāvaicittyajṛmbhāviplutākṣatvamukhaśoṣāśca boddhavyā iti
gayadāsaḥ| iyamasādhyā'pi balavataḥ sthiradhātvindriyasya sattvavataśca
siddhyati||10||-
vikṛṣṭakālairyā vegairmandaiḥ samabhivartate
||11|| kṣudrikā nāma sā hikkā jatrumūlāt
pradhāvitā |12|
kṣudrālakṣaṇamāha- vikṛṣṭakālairityādi| vikṛṣṭakālairiti cireṇa vegairjāyate|
kimbhūtā? jatrumūlāt pradhāvitā āgatā, sā kṣudrikākhyā| jatruḥ kaṇṭhorasoḥ
sandhiriti jejjaṭaḥ; jatru grīvāmūlaṃ tadgrahaṇena hṛdayaklomakaṇṭhānāmapi
grahaṇamiti gayadāsaḥ||11||-
nābhipravṛttā yā hikkā ghorā gambhīranādinī
||12||
śuṣkauṣṭhakaṇṭhajihvāsyaśvāsapārśvarujākarī | anekopadravayutā gambhīrā nāma
sā smṛtā ||13||
gambhīrālakṣaṇamāha- nābhipravṛttetyādi| yā hikkā nābhipravṛttā nābhitaḥ
pravṛttiryasyāḥ sā, ata eva asyā gambhīrātvaṃ; ghorā kaṣṭasādhyā| śuṣketyādi
śuṣkaśabda oṣṭhādibhiścaturbhiḥ sambandhanīyaḥ| tathā anekopadravavatī
anekopadravairjvaraśvāsatṛṣṇādibhiryuktā, sā gambhīrā nāma smṛtā;
iyamasādhyā||12-13||
marmāṇyāpīḍayantīva satataṃ yā pravartate | dehamāyamya vegena
ghoṣayatyatitṛṣyataḥ
5| mahāhikketi sā jñeyā sarvagātraprakampinī
||14||
mahāhikkālakṣaṇamāha- marmāṇītyādi| marmāṇi bastihṛdayaśirāṃsi; anye
nābhihṛdayastanamūlānyāhuḥ| āyamya vistārya, ‘āyasya’ iti pāṭhe sa evārthaḥ|
ghoṣavatī saśabdā| iyamapyasādhyā||14||
āyamyate hikkā'toṅgāni yasya dṛṣṭiścordhvaṃ tāmyate yasya gāḍham |
kṣīṇo'nnadviṭ kāsate
6
yaśca hikkī tau dvāvantyau varjayeddhikkamānau
||15||
idānīṃ sādhyānāmapi hikkānāmavasthāviśeṣe'sādhyatvamāha- āyamyata ityādi|
yasya puṃso hikkato hikkāṃ kurvato deha āyamyate dīrghokriyata iva; tathaiva
dṛṣṭiścordhvaṃ ‘bhavati’ iti śeṣaḥ, dṛṣṭiśabdenātra dṛṣṭyadhiṣṭhānaṃ
vivakṣitaṃ, natu darśanendriyaśaktiḥ| gāḍham atiśayena, tāmyate ākuñcate deha
iti sambandha iti jejjaṭagayadāsau; ‘tāmyate yaśca’ iti pāṭhāntaraṃ, tāmyate
muhyati hikkī| kṣīṇastathā annadviṭ tathā kṣauti kṣutaṃ karoti| tau dvāviti
āyamyata ityādinā nityamityantena ekāvastho hikkī, kṣīṇa ityādinā
atimātrāntenāparaḥ| sādhyānāmapi madhye evaṃvidhau varjayedityarthaḥ;
gambhīrāmahatyoḥ svabhāvādevāsādhyatvāttadyuktau hikkinau, antyau
antapaṭhitau, asādhyau| pāṭhāntarāṇi vyākhyāviśeṣāśca vistarabhayānna
likhitāḥ||15||
prāṇāyāmodvejanatrāsanāni sūcītodaiḥ sambhramaścātra śastaḥ |16|
idānīṃ hikkānāṃ cikitsitamāha- prāṇāyāmodvejanetyādi| atra hikkāsu,
prāṇāyāmādi śastamiti sambandhaḥ| prāṇāyāmo vāyornirodhaḥ| yadyapi
recakapūrakakumbhakabhedāt prāṇāyāmastrividhaḥ, tathā'pyūrdhvagatinirodhāt
kumbhaka evātra| trāsanamalpasattvasya bhayotpādakairvākyaiḥ| udvejanaṃ
paruṣavacanaiḥ| sūcītodaiḥ sambhramaḥ sūcīvyathābhirmanasa ākulīkaraṇam|
etacca prāyaḥ kṣudrāyāmannajāyāṃ ca yojanīyam|16|-
yaṣṭyāhvaṃ vā mākṣikeṇāvapīḍe pippalyo vā śarkarācūrṇayuktāḥ
||16||
nasyamāha- yaṣṭyāhvaṃ vetyādi| vāśabdo'tra bhinnakrame| yaṣṭyāhvaṃ yaṣṭīmadhu,
mākṣikeṇa madhunā, avapīḍe śastaṃ; pippalyo vā śarkarācūrṇayuktā avapīḍe śastā
iti yojanīyam||16||
sarpiḥ koṣṇaṃ kṣīramikṣo raso vā nātikṣīṇe chardanaṃ śāntihetoḥ
7|17|
sarpirityādi| sarpiḥprabhṛtikaṃ pānaṃ hitam| chardanaṃ vamanam| ‘śāntihetoḥ’
ityatrānye ‘sraṃsanaṃ ca’ iti paṭhitvā virecanaṃ ceti vyākhyānayanti; taṃ ca
necchanti śrījejjaṭācāryāḥ, samatantreṣvapi hikkāsu virecanasyānuktatvāt|17|-
nārīpayaḥpiṣṭamaśuklacandanaṃ ghṛtaṃ sukhoṣṇaṃ ca sasaindhavaṃ tathā
||17|| cūrṇīkṛtaṃ saindhavamambhasā'thavā
nihanti hikkāṃ ca hitaṃ ca nasyataḥ |18|
nasyatrayamāha- nārīpaya ityādi| nārīpayaḥpiṣṭamaśuklacandanaṃ raktacandanaṃ
nasyato nasyāt hitamityeko yogaḥ| aśuklacandanaṃ sukhoṣṇaṃ ghṛtaṃ ceti
dvitīyaḥ| sukhoṣṇam īṣaduṣṇam| athavā'mbhasā cūrṇīkṛtaṃ saindhavaṃ ceti
tṛtīyaḥ| etāni trīṇi nasyāni doṣādyapekṣayā yojyāni||17||-
yuñjyāddhūmaṃ śālaniryāsajātaṃ naipālaṃ vā goviṣāṇodbhavaṃ vā
||18|| sarpiḥsnigdhaiścarmabālaiḥ kṛtaṃ vā
hikkāsthāne svedanaṃ cāpi kāryam |19|
nasyānantaraṃ līnadoṣanirharaṇārthaṃ dhūmānāha- yuñjyādityādi| śālaniryāsaḥ
sarjarasaḥ| naipālaṃ manaḥśilājātaṃ dhūmam| goviṣāṇodbhavaṃ
gośṛṅgodbhavadhūmaṃ, carmabālairgoreva| svedanamāha- hikketyādi| hikkāsthāne
kaṇṭhastanāntare| keciccarmabālaiḥ svedanamicchanti||18||-
kṣaudropetaṃ gairikaṃ kāñcanāhvaṃ lihyādbhasma grāmyasattvāsthijaṃ vā
||19|| tadvacchvāvinmeṣagośalya(lla)kānāṃ
romāṇyantardhūmadagdhāni cātra | madhvājyāktaṃ barhipatraprasūtamevaṃ
bhasmaudumbaraṃ tailvakaṃ vā
||20|| svarjikṣāraṃ bījapūrādrasena
kṣaudropetaṃ hanti līḍhvā''śu hikkām |21|
lehānāha- kṣaudropetamityādi| kāñcanāhvaṃ gairikaṃ suvarṇagairikaṃ
dākṣiṇātyaprasiddhaṃ kṣaudropetaṃ lihyādityarthaḥ| grāmyasattvā
gavādayasteṣāmasthijaṃ bhasma kṣaudropetaṃ lihyāt| tadvaditi kṣaudropetaṃ
śvāvidhādīnāṃ romajaṃ bhasma lihyāt| śvāvit seḍhikā, tasyāḥ sūcaya eva lomāni|
antardhūmadagdhānīti eteṣāṃ romāṇi ghaṭamadhye nikṣipya mukhaṃ pidhāya
dagdhānītyarthaḥ| atra hikkāsu| ‘atra’ ityatra ‘ārta’ iti kecit paṭhanti|
kimetāvadeva līḍhvā hikkāṃ hantyutānyadapītyāha- madhvityādi|
barhipatraprasūtaṃ mayūrapicchacandrikotpannaṃ bhasma madhughṛtopetaṃ, evaṃ
pūrvoktaguṇam| madhughṛte atra na tulyabhāge; uktaṃ ca,- “bhajato viṣarūpatvaṃ
tulyāṃśe madhusarpiṣī”- iti| audumbaraṃ tailvakaṃ vā bhasma evaṃ
mayūrapatravanmadhughṛtopetaṃ hikkāghnam| svarjikṣāramityādi| yasmāt hikkā
śleṣmāvaruddhamārgavātajā tasmānmārgaviśuddhyarthamete lehā deyāḥ||19-20||-
sarpiḥsnigdhā ghnanti hikkāṃ yavāgvaḥ koṣṇagrāsāḥ pāyaso vā sukhoṣṇaḥ
||21||
idānīmāhārāśritaṃ hikkānāmauṣadhāmāha
8
- sarpirityādi| koṣṇagrāsāḥ sukhoṣṇakavalāḥ| pāyasamāha- pāyaso vā sukhoṣṇa
iti hantītyanuvartate||21||
śuṇṭhītoye sādhitaṃ kṣīramājaṃ tadvat pītaṃ śarkarāsaṃyutaṃ vā | ātṛptervā
sevyamānaṃ nihanyād ghrātaṃ hikkāmāśu mūtraṃ tvajāvyoḥ
||22||
kṣīramāha- śuṇṭhītoye sādhitamityādi| śuṇṭhītoye kṣīrāccaturguṇe
sādhitamajādugdhaṃ pītaṃ tadvat hikkāharaṃ bhavati; śarkarāsaṃyutaṃ vā
sādhitaṃ dugdhamātṛpteḥ sevyamānaṃ hikkāṃ nihanyādityarthaḥ||22||
sapūtikīṭaṃ laśunogragandhāhiṅgvabjamācūrṇya
9
subhāvitaṃ tat |23|
ghreyaprasaṅgena ghreyayogamāha- sapūtikīṭamityādi| laśunādikamabjāntamācūrṇya
taccūrṇa sapūtikīṭaṃ pūtikīṭacūrṇasahitaṃ, pūtikīṭo
10
‘bhondulikā’ iti loke, subhāvitamajāvyoreva mūtreṇa bahūn vārān bhāvitaṃ,
ghrātaṃ hikkāṃ nihanyādityarthaḥ|23|-
kṣaudraṃ sitāṃ vāraṇakeśaraṃ ca pibedrasenekṣumadhūkajena
||23||
hikkāghnaṃ pānamāha- kṣaudramityādi| vāraṇakeśaraṃ nāgakeśaraṃ,
kṣaudrādikamikṣumadhūkajena rasena pibediti sambandhaḥ; atra madhuno
dravatvāccūrṇābhāvaḥ, tena madhunaḥ prakṣepaḥ| madhumātrā tu
“ṣoḍaśāṣṭacaturbhāgaṃ vātapittakaphārtiṣu| kṣaudraṃ kaṣāye dātavyaṃ viparītā
tu śarkarā” iti ikṣurasamadhūkasvarasau tu lehāccaturguṇau| uktaṃ ca-
“karṣaścūrṇasya kalkasya guṭikānāṃ tu sarvaśaḥ| dravaśuktyā'valeḍhavyaḥ
pātavyaśca caturguṇe”||23||
pibet palaṃ vā lavaṇottamasya dvābhyāṃ palābhyāṃ haviṣaḥ samagram |24|
yogāntaramāha- pibet palamityādi| lavaṇottamasya saindhavasya| samagramiti
iyamuttamamātreti bodhārthaṃ, tena hīnabalādikamavekṣya hīnamātramapi
pibedityarthaḥ|24|-
harītakīṃ koṣṇajalānupānāṃ pibedghṛtaṃ kṣāramadhūpapannam
||24|| rasaṃ kapitthānmadhupippalībhyāṃ
śuktipramāṇaṃ
11
prapibet sukhāya ||25||
harītakyādiyogatrayamāha- harītakīmityādi| ghṛtaṃ koṣṇaṃ kṛtvā
kṣīramadhubhyāmupapannaṃ yuktaṃ pibet| śuktipramāṇamiti ardhapala pramāṇam|
prasṛtapramāṇamityarthaḥ| ardhapalamitaṃ madhu, pippalīpramāṇaṃ karṣamātram|
kapitthādrasaṃ svarasaṃ, sukhāya ārogyāya pibet| harītakīmityādyeko yogaḥ,
pibedghṛtamityādirdvitīyaḥ, rasaṃ kapitthādityādistṛtīyaḥ||24-25||
kṛṣṇāṃ sitāṃ cāmalakaṃ ca līḍhaṃ saśṛṅgaveraṃ madhunā'thavā'pi |
kolāsthimajjāñjanalājacūrṇaṃ hikkā nihanyānmadhunā'valīḍham
||26||
kṛṣṇādiyogamāha- kṛṣṇāṃ sitāmityādi| athaveti pūrvayogāpekṣayā parayogāpekṣayā
vā| kṛṣṇāṃ pippalīṃ, sitāṃ śarkarāṃ, śṛṅgaveraṃ śuṇṭhīṃ; kṛṣṇāṃ sitāṃ ca
madhunā lihyādityeko yogaḥ, saśṛṅgaveramāmalakaṃ madhuneti dvitīyaḥ|
kārtikakuṇḍastu kṛṣṇā mityādikamekameva yogamicchati, vikalpaṃ tu
pūrvayogāpekṣayā| kolamajjādiyogamāha- kolāsthimajjetyādi| kolāsthimajjā
badarāsthijātaṃ bījaṃ, añjanaṃ sauvīrāñjanaṃ, lājāḥ puṣpitaṃ
12
dhānyam| madhu cūrṇāddviguṇitaṃ pātavyam||26||
pāṭalāyāḥ phalaṃ puṣpaṃ gairikaṃ kaṭurohiṇī | kharjūramadhyaṃ māgadhyaḥ
kāśīśaṃ dadhināma ca ||27|| catvāra ete
yogāḥ syuḥ pratipādapradarśitāḥ | madhudvitīyāḥ kartavyāste hikkāsu vijānatā
||28||
pāṭalādikayogacatuṣṭayamāha- pāṭalāyāḥ phalaṃ puṣpamityādi| ete catvāro yogāḥ
pratipādaṃ pādikā yogāḥ, pradarśitā uktāḥ| pāṭalyāḥ saphalaṃ puṣpaṃ
kṣaudreṇetyeko yogaḥ| gairikaṃ svarṇagairikaṃ, kaṭurohiṇī tiktā, kṣaudreṇeti
dvitīyo yogaḥ| kharjūramadhyaṃ māgadhyo madhuyuktā iti tṛtīyo yogaḥ;
kharjūramadhyaṃ kharjūramastakamajjā, anye kharjūrāsthīnyāhuḥ| kāśīśaṃ
svanāmakhyātaṃ dadhināma kapitthaṃ, madhuneti caturtho yogaḥ; ‘kāśīśaṃ dadhi
nā saha’ iti kecit paṭhanti; kāśīśaṃ dadhi ca nā puruṣaḥ lihyāditi
vyākhyānayanti||27-28||
kapotapārāvatalāvaśa(lla)kaśvadaṃṣṭragodhāvṛṣadaṃśajān rasān | pibet
phalāmlānahimān sasaindhavān snigdhāṃstathaivarṣyamṛgadvijodbhavān
||29||
rasānāha- kapotapārāvatalāvetyādi| kapotādipakṣiṇāṃ rasān māṃsarasān,
phalāmlān dāḍimādisaṃskṛtān
13, ahimān uṣṇān, saindhavayuktān snigdhān ghṛtāḍhyān pibet| vṛṣadaṃśo
vanamārjāraḥ, godhā pañcanakhā| tathaiva ṛṣyādijān rasān pibet| mṛgadvijā
14
jaṅghālaviṣkirāḥ| ṛṣyalāvakayoḥ pṛthagupādānaṃ viśeṣeṇa
tayorhikkāharatvapratipādanārtham||29||
virecanaṃ pathyatamaṃ sasaindhavaṃ ghṛtaṃ sukhoṣṇaṃ ca sitopalāyutam |
sadāgatāvūrdhvagate'nuvāsanaṃ vadanti kecicca hitāya hikkinām
||30||
vistaroktāṃ cikitsāṃ saṅkṣepeṇāha- virecanaṃ pathyatamamityādi| virecanaṃ
vāyoranulomārthaṃ balavata āturasya yojyam| sadāgatau vāyau|
paramatamapyanumatamaniṣedhāt| yadyapi hikkāsu bastirniṣiddhaḥ,
tathā'pyūrdhvagate vāyau prayujyate, avasthāvaśāt| yadyapyete yogāḥ
sāmānyenoktāḥ, tathā'pi doṣocchrāyamavekṣya yathāvasthaṃ prayojyāḥ||30||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre hikkāpratiṣedho
nāma (dvādaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) pañcāśattamo'dhyāyaḥ
||50||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
nibandhasaṅgrahākhyāyāmuttaratantre hikkāpratiṣedho nāma
pañcāśattamo'dhyāyaḥ||50||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `... kṣayarogaprapīḍanaiḥ' iti pā. ↩
- 2 `pānānnairatisaṃyuktaiḥ sahasā pīḍito'nilaḥ' iti pā. ↩
- 3 `ghanaṃ sāndraṃ' iti pā. ↩
- 4 `yamalairvegairbhūyo vegadvayaṃ karotītyarthaḥ' iti pā. ↩
- 5 `tṛṣṇārtasya mahāsvanā' iti pā. ↩
- 6 `kṣauti yaścātimātraṃ' iti pā. ↩
- 7 `sraṃsanaṃ ca' iti pā. ↩
- 8 `yavāgva āha' iti pā. ↩
- 9 `hiṅgvambunā''cūrṇya' iti pā. ↩
- 10 `pūtikīṭo varṣākālodbhavaḥ pīlindiketi prasiddhaḥ' iti pā. ↩
- 11 `picupramāṇaṃ' iti pā. ↩
- 12 `bharjitataṇḍulāḥ' iti pā. ↩
- 13 `bījapūrādirasayuktān' iti pā. ↩
- 14 `ṛkṣo bhallūkaḥ, dvijā lāvādayaḥ' iti pā. ↩