51. śvāsapratiṣedhādhyāyaḥ

athātaḥ śvāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| yaireva kāraṇairhikkā bahubhiḥ sampravartate | taireva kāraṇaiḥ śvāso ghoro bhavati dehinām ||3||

hikkāpratiṣedhānantaraṃ tulyahetvādisāmyāt śvāsapratiṣedhārambhaḥ; ata eva vegavadūrdhvāgatavātayogitvasādharmyāt hikkāśvāsacikitsitamekamevoktaṃ carake| śvāsanidānamāha- yairevetyādi| yaireveti vidāhyādibhiḥ| kāraṇaiḥ hetubhiḥ| bahubhiḥ anekaiḥ, bahubhiriti kathanaṃ śvāsasya bahuprakāratvasūcanārtham| hikkā sampravartate jāyate, taireva kāraṇaiḥ śvāso dehināṃ prāṇinaṃ bhavati| kiṃviśiṣṭaḥ? ghoraḥ| kārtikakuṇḍastu amuṃ pāṭhamayuktaṃ vadati, hikkāpratiṣedha eva hikkāśvāsayostulyahetutvapratipāditatvāt; mayā punaḥ śrījejjaṭapaṭhitatvāt paṭhitaḥ||1-3||

vihāya prakṛtiṃ vāyuḥ prāṇo'tha kaphasaṃyutaḥ | śvāsayatyūrdhvago bhūtvā taṃ śvāsaṃ paricakṣate ||4||

idānīṃ śvāsasamprāptimāha- vihāyetyādi| prāṇo vāyuḥ, prakṛtiṃ vihāya viguṇo bhūtvetyarthaḥ, ūrdhvago bhūtvā tathā kaphasaṃyutaḥ san yadā śvāsayati taṃ budhāḥ śvāsaṃ paricakṣate kathayanti| prāṇo vāyuḥ kaphasaṃyuta ityukte'pi tatrānye'pi ¹ doṣāḥ samuccīyante; yaduktaṃ tantrāntare- “kṣudrako vātikaḥ śleṣmabhūyiṣṭhastamakaḥ smṛtaḥ| chinnaḥ pittapradhānaḥ syādanyau mārutakopajau”- iti||4||

kṣudrakastamakaśchinno mahānūrdhvaśca pañcadhā | bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvāsa eko viśeṣataḥ ||5||

śvāsabhedānāha- kṣudraka ityādi| sa śvāsa eko'pi kṣudrakādibhedāt pañcadhā bhidyate| saṅkhyeyanirdeśādeva pañcaprakāratve siddhe pañcavacanaṃ tamakabhedasya pratamakasya pṛthaksaṅkhyāniṣedhārtham||5||

prāgrūpaṃ tasya hṛtpīḍā bhaktadveṣo'ratiḥ parā | ānāhaḥ pārśvayoḥ śūlaṃ vairasyaṃ vadanasya ca ||6||

pūrvarūpamāha- prāgrūpaṃ tasyetyādi| tasya śvāsasya hṛtpīḍādikaṃ prāgrūpaṃ bhavati||6||

kiñcidārabhamāṇasya yasya śvāsaḥ pravartate | niṣaṇṇasyaiti śāntiṃ ca sa kṣudra iti sañjñitaḥ ||7||

kṣudraśvāsaṃ lakṣayati- kiñcidārabhamāṇasyetyādi| yasya kiñcit karma ārabhamāṇasya puruṣasya yaḥ śvāsaḥ pravartate niṣaṇṇasya ca śāntimeti sa kṣudraḥ śvāsa iti sañjñitaḥ||7||

tṛṭsvedavamathuprāyaḥ kaṇṭhaghurghurikānvitaḥ | viśeṣāddurdine tāmyecchvāsaḥ sa tamako mataḥ ||8|| ghoṣeṇa mahatā''viṣṭaḥ sakāsaḥ sakapho naraḥ | yaḥ śvasityabalo'nnadviṭ suptastamakapīḍitaḥ ²||9|| sa śāmyati kaphe hīne svapataśca vivardhate | mūrcchājvarābhibhūtasya jñeyaḥ pratamakastu saḥ ||10||

tamakalakṣaṇamāha- tṛṭsvedetyādi| saḥ tamakaḥ śvāso mataḥ| kiṃviśiṣṭaḥ? tṛṭsvedavamathuprāyaḥ| tṛṭ tṛṣṇā, svedaḥ prasvedaḥ, vamathuḥ thūtkṛtiḥ, kaṇṭhe ghurghurikayā anvito yuktaḥ| pratamakalakṣaṇamāha- mūrcchetyādi||8-10||

ādhmāto dahyamānena bastinā sarujaṃ naraḥ | sarvaprāṇena vicchinnaṃ śvasyācchinnaṃ tamādiśet ||11||

chinnalakṣaṇamāha- ādhmāto dahyamānenetyādi||11||

niḥsañjñaḥ pārśvaśūlārtaḥ śuṣkakaṇṭho'tighoṣavān | saṃrabdhanetrastvāyamya yaḥ śvasyāt sa mahān smṛtaḥ ||12||

mahāśvāsalakṣaṇamāha- niḥsañjña ityādi| niḥsañjñaḥ cetanārahitaḥ, saṃrabdhanetraḥ saśothalocanaḥ, āyamya dvidhībhūyeva, śvasyāt śvāsaṃ kuryāt, sa mahān mahāśvāsaḥ| atra āśrayāśrayiṇorabhedāt mahāśvāsa eva ‘mahān’ śabdenocyate; evaṃ sarvatra||12||

marmasvāyamyamāneṣu śvasanmūḍho muhuśca yaḥ | ūrdhvaprekṣī hataravastamūrdhvaśvāsamādiśet ||13||

ūrdhvaśvāsalakṣaṇamāha- marmasvityādi| marmasu hṛdbastiśiraḥsu| āyamyamāneṣu ākṛṣyamāṇeṣu| mūḍho niśceṣṭaḥ| muhuḥ anavaratam| ūrdhvaprekṣī ūrdhvaprekṣaṇaśīlaḥ| hataravo hatasvanaḥ||13||

kṣudraḥ sādhyatamasteṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate | trayaḥ śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca ||14||

idānīṃ śvāsānāṃ sādhyāsādhyatvamāha- kṣudra ityādi| kṛcchraḥ kṛcchrasādhyaḥ| trayaḥ śvāsāḥ chinnaśvāsamahāśvāsordhvaśvāsāḥ| tamako durbalasya ceti durbalasya puṃsastamakaśvāso na sidhyatītyarthaḥ; cakārāt tantrāntaroktaṃ ‘jvaramūrcchādiyuktasya’ ityapi labhyate||14||

snehabastiṃ vinā ³ kecidūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam | mṛdu prāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsināmādiśanti hi ||15||

idānīṃ cikitsāmāha- snehabastiṃ vinetyādi| yadyapi śvāse snehabastiḥ prāṅniṣiddhaḥ, tathā'pyatra punarniṣedhakaraṇaṃ śvāse'vasthāvaśenāpi tasyāprayogārtham| vinā ṛte| ūrdhvaṃ śodhanaṃ vamanam, adhaḥ śodhanaṃ virekaḥ; mṛdu apīḍākaram, etadvamanavirekayorviśeṣaṇam| prāṇavatāṃ balavatām| ādiśanti kathayanti| paramatamapratiṣiddhamanumatameva||15||

śvāse kāse ca hikkāyāṃ hṛdroge cāpi pūjitam | ghṛtaṃ purāṇaṃ saṃsiddhamabhayāviḍarāmaṭhaiḥ ||16||

śvāse nityopayogikaṃ ghṛtamāha- śvāse ityādi| abhayādibhiḥ saṃsiddhaṃ purāṇaṃ ghṛtaṃ śvāsādiṣu pūjitamiti sambandhaḥ| purāṇaṃ daśavarṣasthitam| rāmaṭhaṃ hiṅgu||16||

sauvarcalābhayābilvaiḥ saṃskṛtaṃ ⁴ vā'navaṃ ghṛtam | pippalyādipratīvāpaṃ siddhaṃ vā prathame gaṇe ||17|| sapañcalavaṇaṃ sarpiḥ śvāsakāsau vyapohati |18|

sauvarcalābhayābilvairityādi| sauvarcalādibhiḥ siddhamanavaṃ purāṇaṃ ghṛtaṃ śvāsādiṣu saṃyojyamiti sambandhaḥ| pippalyādipratīvāpamityādi|- pippalyādipratīvāpaṃ pippalyādikalke siddham| prathamo gaṇo vidārigandhādiḥ, tasya kvāthena siddham| sapañcalavaṇamiti siddhaṃ sat pañcalavaṇaprakṣepaṃ pātavyamityarthaḥ| vikalpābhidhānaṃ pūrvayogāpekṣayā| kecit pañcalavaṇena saha siddhamiti manyante; tannecchanti nibandhakārāḥ, samānatantravirodhāt||17||-

hiṃsrāviḍaṅgapūtīkatriphalāvyoṣacitrakaiḥ ||18|| dvikṣīraṃ sādhitaṃ sarpiścaturguṇajalāplutam | kolamātraiḥ pibettaddhi ⁵ śvāsakāsau vyapohati ||19|| arśāṃsyarocakaṃ gulmaṃ śakṛdbhedaṃ kṣayaṃ tathā | kṛtsne vṛṣakaṣāye vā pacet sarpiścaturguṇe ||20|| tanmūlakusumāvāpaṃ śītaṃ kṣaudreṇa yojayet |21|

hiṃsrāviḍaṅgetyādi| hiṃsrā bṛhadahiṃsrā, pūtīkaḥ cirabilvaḥ| dvikṣīraṃ dviguṇakṣīram| sarpiḥ prasthapramāṇam| kolamātraiḥ ardhakarṣapramāṇaiḥ; anye kalkasyālpīyastvāt kolaśabdena karṣamicchanti| kecidasyāgre ‘kṛtsne vṛṣakaṣāye vā pacet’ ityādi paṭhanti; tannecchati śrījejjaṭaḥ, ‘vāsāghṛtaṃ ṣaṭpalaṃ ca ghṛtaṃ cātra hitaṃ bhavet’ iti vakṣyamāṇavacanena vāsāghṛtasya kathanāt||18-20||-

śṛṅgīmadhūlikābhārgīśuṇṭhītārkṣyasitāmbudaiḥ ||21|| saharidraiḥ sayaṣṭyāhvaiḥ samairāvāpya yogataḥ | ghṛtaprasthaṃ paceddhīmān śītatoye caturguṇe ||22|| śvāsaṃ kāsaṃ tathā hikkāṃ sarpiretanniyacchati |23|

śṛṅgītyādi| śṛṅgī karkaṭaśṛṅgī| madhūlikā tṛṇajātiḥ ‘markaṭa’ iti loke| tārkṣyaṃ rasāñjanam| ambudo mustā| āvāpya prakṣipya| yogataḥ yuktitaḥ, yāvatpramāṇena kalkena utkaṭagandhādikaṃ na syāttāvatpramāṇaḥ kalko deyo na tu snehacaturthāṃśena, yogata ityabhidhānamantareṇaiva tathā siddheḥ| yadyapi snehāccaturguṇo drava iti sāmānyaparibhāṣāvaśādeva jalacāturguṇyaṃ siddhaṃ, tathā'pi caturguṇe iti karaṇaṃ sāhacaryādvakṣyamāṇasuvahādiyogoktajaladvaiguṇyamatrāpi mā bhūditi darśanārtham| niyacchati nivārayati||21-22||-

suvahā kālikā bhārgī śukākhyā naiculaṃ phalam ||23|| kākādanī śṛṅgaveraṃ varṣābhūrbṛhatīdvayam | kolamātrairghṛtaprasthaṃ pacedebhirjaladvikam ||24|| kaṭūṣṇaṃ pītametaddhi śvāsāmayavināśanam |25|

suvahā kālikā bhārgītyādi| suvahā godhāpadī, kālikā kāleyakaṃ, śukākhyā carmakāravaṭaḥ, śukaśimbāmapare, naiculaṃ phalaṃ jalavetasaphalaṃ, kākādanī vāyasatindukaḥ, varṣābhūḥ śvetapunarnavā, bṛhatīdvayaṃ sthūlaphalā caṇakaphalā ca, kolamātraiḥ ardhakarṣapramāṇaiḥ suvahādibhirityarthaḥ; anye karṣapramāṇairiti manyante; tanna, samānatantravirodhāt| jaladvikaṃ dviguṇajalamityarthaḥ||23-24||-

sauvarcalayavakṣārakaṭukāvyoṣacitrakaiḥ ||25|| vacābhayāviḍaṅgaiśca ⁶ sādhitaṃ śvāsaśāntaye | gopavallyudake siddhaṃ syādanyaddviguṇe ghṛtam ||26||

sauvarcalayavakṣāretyādi| vyoṣaṃ trikaṭukam| sauvarcalādīnāṃ viḍaṅgāntānāṃ kalkena draveṇa vā anuktenāpi jalena sādhitaṃ ghṛtaṃ pītaṃ sat śvāsaśāntaye bhavatīti yojyam| gopavallyudake siddhamityādi| gopavallyudake sārivākvāthe| anyaditi ghṛtaviśeṣaṇam| dviguṇe ghṛtadviguṇe gopavallīkvāthe||25-26||

pañcaitāni havīṃṣyāhurbhiṣajaḥ śvāsakāsayoḥ |27|

idānīṃ hiṃsrādipañcaghṛtānāmatyarthaṃ śvāsahitatamatvapratipādanārthamupasaṃhāramāha- pañcaitāni havīṃṣyāhurityādi| pañcaitānīti hiṃsrādiśṛṅgyādisuvahādisauvarcalādigopavallyādīni|27|-

tālīśatāmalakyugrājīvantīkuṣṭhasaindhavaiḥ ||27|| bilvapuṣkarabhūtīkasauvarcalakaṇāgnibhiḥ | pathyātejovatīyuktaiḥ sarpirjalacaturguṇam ||28|| hiṅgupādayutaṃ siddhaṃ sarvaśvāsaharaṃ param | vāsāghṛtaṃ ṣaṭpalaṃ vā ghṛtaṃ cātra hitaṃ bhavet ||29||

tālīśatāmalakītyādi| tāmalakī dalaphalikā, ugrā vacā, jīvantī paṭolasamānapatrā kandavatī paścimadeśe prasiddhā, lāṭadeśe sthūlavallī vilakṣaṇaiva, puṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ, bhūtīkaṃ rohiṣaṃ, kaṇā pippalī, agniḥ citrakaḥ, tejovatī kākamardanikā| hiṅgupādayutamiti ekadravyacaturthāṃśena hiṅgvityarthaḥ| kecidamuṃ pāṭhamanyathā paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ| vāsāghṛtaṃ ṣaṭpalaṃ cetyādi vāsāghṛtaṃ ‘kṛtsne vṛṣe tatkusumaiḥ’ ityādinā raktapittoktaṃ, pittapradhāne śvāse hitaṃ; ṣaṭpalaṃ vātavyādhyuktaṃ, tacca vātapradhāne śvāse||27-29||

tailaṃ daśaguṇe siddhaṃ bhṛṅgarājarase śubhe | sevyamānaṃ yathānyāyaṃ śvāsakāsau vyapohati ||30||

pittavātapradhānayoḥ śvāsayoḥ snehamabhidhāyedānīṃ kaphapradhāne snehamāha- tailamityādi| yathānyāyaṃ yo yo yathā nyāyyastathā; etena yathāyogyatayā vicāraṇātsnehamacchapānaṃ vā yojyamityuktam| anye yathānyāyaṃ yathāvyādhītyāhuḥ| vyapohati nāśayati||30||

phalāmlā viṣkirarasāḥ snigdhāḥ pravyaktasaindhavāḥ | eṇādīnāṃ śirobhirvā kaulatthā vā susaṃskṛtāḥ ||31|| hanyuḥ śvāsaṃ ca kāsaṃ ca saṃskṛtāni payāṃsi ca |32|

phalāmlā viṣkirarasā ityādi| phalāmlā dāḍimabījapūrādinā amlīkṛtāḥ| viṣkirarasā lāvādimāṃsarasāḥ| pravyaktasaindhavā utkaṭasaindhavāḥ| eṇādīnāṃ śirobhirveti kṛṣṇahariṇādimastakairvā kṛtā māṃsarasā vātaharā ityarthaḥ| ādiśabdāt gaurahariṇādayaḥ| kaulatthā vā susaṃskṛtāḥ kulatthasaṃskṛtā yūṣāḥ| saṃskṛtāni payāṃsi ‘vātaharaiḥ pañcamūlaprabhṛtibhiḥ’ iti śeṣaḥ||31||-

timirasya ⁷ ca bījāni karkaṭākhyā ca cūrṇitā ||32|| durālabhā'tha pippalyaḥ kaṭukākhyā harītakī | śvāvinmayūraromāṇi kolā māgadhikākaṇāḥ ||33|| bhārgītvak śṛṅgaveraṃ ca śarkarā śallakāṅgajam | nṛttakauṇḍakabījāni ⁸ cūrṇitāni tu kevalam ||34|| pañca ślokārdhikāstvete lehā ye samyagīritāḥ | sarpirmadhubhyāṃ te lehyāḥ kāsaśvāsārditairnaraiḥ ||35||

timirasyetyādi|timiro nakharāgipatraḥ ‘tivariyā’ iti prasiddhaḥ, karkaṭākhyaḥ karkaṭaśṛṅgīḥ, kecit ‘karkaṭākhyā’ ityatra ‘karkaṭākhyaśca’ iti paṭhanti, tatra karkaṭākhyaḥ tṛṇajātiḥ| śvāvit seḍhikā, tasyāḥ sūcaya eva romāṇi| kolā cavyam| māgadhikākaṇā pippalītaṇḍulāḥ| śallakāṅgajaṃ śallakaśakalaṃ; anye ‘śallakā gajaṃ’ iti paṭhanti, tatra śallakā śallakī, gajaṃ nāgakeśaram| nṛttakauṇḍako markaṭakaḥ; kecit ‘nṛttakauṇḍakabījāni’ ityatra ‘nīcaiḥkadambabījāni’ iti paṭhanti, tatra nīcaiḥkadambabījāni laghukadambabījāni| ślokārdhikā ardhaślokanirdiṣṭāḥ||32-35||

saptacchadasya puṣpāṇi pippalīścāpi mastunā | pibet sañcūrṇya madhunā dhānāścāpyatha bhakṣayet ||36||

saptacchadasyetyādi| saptacchadasya puṣpāṇi pippalīśca sañcūrṇya mastunā saha pibediti yojyam| saptacchadaḥ saptaparṇaḥ| dhānā bhṛṣṭayavāḥ| kecit madhuneti padaṃ dhānāścāpyatha bhakṣayedityatra sambadhnanti||36||

arkāṅkurairbhāvitānāṃ yavānāṃ sādhvanekaśaḥ | tarpaṇaṃ vā pibedeṣāṃ sakṣaudraṃ śvāsapīḍitaḥ ||37|| śirīṣakadalīkundapuṣpaṃ māgadhikāyutam | taṇḍulāmbuyutaṃ pītvā jayecchvāsānaśeṣataḥ ||38||

yādṛśānāṃ yavānāṃ dhānā bhakṣayettādṛśānāha- arkāṅkurairbhāvitānāmityādi| arkāṅkuraiḥ arkapallavapuṣpakṛtaiḥ kvāthaiḥ| sādhu śobhanaṃ yathā bhavatītyarthaḥ| anekaśa iti bhāvitānāmityatra yojyam| tarpaṇaṃ vā pibedeṣāmityādi| tarpaṇaṃ saktavaḥ| eṣāṃ pūrvoktānāmarkāṅkurairbhāvitayavānāmityarthaḥ| śirīṣetyādi| śirīṣādipuṣpaṃ pippalīyutaṃ taṇḍulāmbunā pītvā aśeṣato niḥśeṣān ⁹ śvāsān jayediti sambandhaḥ| kundo nirgandhaṃ śvetapuṣpam| taṇḍulāmbu taṇḍulaprakṣālanodakam||37-38||

kolamajjāṃ tālamūlamṛṣyacarmamasīmapi | lihyāt kṣaudreṇa bhārgīṃ vā sarpirmadhusamāyutām ||39|| nīcaiḥkadambabījaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā |40|

kolamajjāmityādi| kolamajjā badaramajjā, majjāśabda ākārānto'pyasti, tena majjāmiti sādhupāṭhaḥ| ‘tālamūlam’ ityatra ‘tālamūlīm’ iti kecit paṭhanti; tatra tālamūlīmuṣalī| nīcaiḥkadambabījamityādi| nīcaiḥkadambabījaṃ laghukadambabījam| ‘taṇḍulāmbunā’ ityatra ‘peyam’ ityadhyāhāryam| kecit ‘nīpaṃ kadambaṃ raktaṃ ca tat pītaṃ taṇḍulāmbunā’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- nīpaṃ bṛhatkadambaphalaṃ, kadambaṃ laghukadambavṛkṣaphalaṃ, raktamiti viśeṣaṇādanayoḥ pakvayorgrahaṇaṃ yataḥ paripakvaṃ raktaṃ bhavati, piṣṭaṃ pāne deyamiti yāvat| apare tu taṇḍulāmbunā pītaṃ sudāruṇān śvāsān hantīti yojayanti| ye pūrvaṃ pañcalehaprastāve ‘nīcaiḥkadambabījāni’ iti paṭhanti tanmate'pyatra na punaruktatā, yataḥ pūrvaṃ madhusarpirbhyāṃ vilihan śvāsān hantīti lehaḥ, atra tu taṇḍulāmbunā pānam||39||-

drākṣāṃ harītakīṃ kṛṣṇāṃ karkaṭākhyāṃ durālabhām ||40|| sarpirmadhubhyāṃ vilihan hanti śvāsān sudāruṇān |41|

drākṣāṃ harītakīmityādi| kṛṣṇā pippalī| karkaṭākhyā karkaṭaśṛṅgī||40||-

haridrāṃ maricaṃ drākṣāṃ guḍaṃ rāsnāṃ kaṇāṃ śaṭīm ||41|| lihyāttailena ¹⁰ tulyāni śvāsārto hitabhojanaḥ |42|

haridrāmityādi| kaṇā pippalī| kecidamuṃ pāṭhamanyathā paṭhanti, sa cābhāvānna darśitaḥ||41||-

gavāṃ purīṣasvarasaṃ madhusarpiḥkaṇāyutam ¹¹||42|| lihyācchvāseṣu kāseṣu vājināṃ vā śakṛdrasam |43|

gavāṃ purīṣasvarasamityādi| gośakṛdrasapippalyau madhughṛtābhyāṃ lihyāt, aśvaśakṛdrasapippalyau vā madhughṛtābhyāṃ lihyāt||42||-

pāṇḍurogeṣu śotheṣu ye yogāḥ samprakīrtitāḥ ||43|| śvāsakāsāpahāste'pi kāsaghnā ye ca kīrtitāḥ |44|

idānīṃ pāṇḍurogādyuktayogānatrāpyatidiśannāha- pāṇḍurogeṣvityādi pāṇḍurogādipratiṣedheṣu ye yogāḥ kathitāste'pi śvāsakāsāpahāḥ, kāsaghnā ye ca kīrtitāste'pi| kecidamuṃ pāṭhaṃ na ¹² paṭhanti||43||-

bhārgītvak tryūṣaṇaṃ tailaṃ haridrāṃ kaṭurohiṇīm ||44|| pippalīṃ maricaṃ caṇḍāṃ gośakṛdrasameva ca |45|

bhārgītvagityādi| atra lihyāditi sambandhanīyam||44||-

talakoṭasya bījeṣu pacedutkārikāṃ śubhām ||45|| sevyamānā nihantyeṣā śvāsānāśu sudustarān |46|

talakoṭasyetyādi| talakoṭaḥ aṅkoṭhaḥ| utkārikā lapsikā| kecit ‘bhārgītvak’ ityādikaṃ ‘talakoṭasya bījeṣu’ itiparyantamutkārikāryaṃ manyante||45||-

purāṇasarpiḥ pippalyaḥ kaulatthā jāṅgalā rasāḥ ||46|| surā sauvīrakaṃ hiṅguḥ mātuluṅgaraso madhu | drākṣāmalakabilvāni śastāni śvāsihikkinām ||47||

idānīṃ śvāse hikkāyāṃ cānyadapi yaddhitaṃ tadāha- purāṇasarpirityādi| kaulatthāḥ kulatthaiḥ saṃskṛtāḥ| jāṅgalā rasā eṇādīnāmeva māṃsarasāḥ| sauvīrakaṃ virecanakalpoktam||46-47||

śvāsahikkāparigataṃ snigdhaiḥ svedairupācaret | āktaṃ ¹³ lavaṇatailābhyāṃ tairasya grathitaḥ kaphaḥ ||48|| khastho vilayanaṃ yāti mārutaśca praśāmyati |49|

śvāse tatprasaṅgena ca hikkāyāmapi tulyaṃ pratīkāramāha- śvāsahikkāparigatamityādi| śvāsahikkāparigataṃ śvāsahikkāvyāptam| snigdhaiḥ svedaiḥ sālvaṇaprabhṛtibhiḥ| āktaṃ lavaṇatailābhyāṃ saindhavatilatailābhyāṃ cuppaṭitam āturamityarthaḥ| taiḥ snigdhasvaideḥ| grathitaḥ ghanībhūtaḥ| khasthaḥ srotaḥsthitaḥ| vilayanaṃ dravabhāvam||48||-

svinnaṃ ¹⁴ jñātvā tataścaiva bhojayitvā rasaudanam ||49|| vātaśleṣmavibandhe vā bhiṣag dhūmaṃ prayojayet | manaḥśilādevadāruharidrācchadanāmiṣaiḥ ||50|| lākṣorubūkamūlaiśca kṛtvā vartīrvidhānataḥ |51|

svede kṛte'pi yadā vātakaphānubandho nopaśāmyati tadā kiṃ kartavyamityāha- svinnamityādi| svinnaṃ jñātvā rasaudanaṃ bhojayitvā vātakaphānubandhe sati yuktaṃ dhūmaṃ prayojayediti piṇḍārthaḥ| keṣāṃ dhūmaṃ prayojayedityāha- manaḥśiletyādi| chadanaṃ patrakam, āmiṣaṃ gugguluḥ| urubūkamūlaṃ raktairaṇḍamūlam| vidhānataḥ dhūmanasyakavalagrahacikitsitoktavidhānena||49-50||-

sarpiryavamadhucchiṣṭaśālaniryāsajaṃ ¹⁵ tathā ||51||

aparamapi dhūmamāha- sarpirityādi| madhūcchiṣṭaṃ madanam| śālaniryāso rālā| sarpiryavādijaṃ dhūmaṃ tathā tenaiva prakāreṇa prayojayediti piṇḍārthaḥ||51||

śṛṅgabālakhurasnāyutvak samastaṃ gavāmapi |52|

aparāṇyapi dhūmadravyāṇyāha- śṛṅgabālakhuretyādi| gavāṃ śṛṅgādikaṃ tvakparyantaṃ samastamapi dhūmārthaṃ prayojayet| snāyuḥ dhanurjyābandhanārthaṃ dravyaṃ ‘nahāru’ iti loke|52|-

turuṣkaśallakīnāṃ ca gugguloḥ padmakasya ca ||52||

turuṣketyādi| turuṣkaḥ sihlakaḥ| turuṣkādipadmakāntānāṃ vā dhūmaṃ prayojayet||52||

ete sarve sasarpiṣkā dhūmāḥ kāryā vijānatā |53|

pūrvoktadhūmānāmupasaṃhāramāha- eta ityādi| ete pūrvoktā dhūmāḥ sasarpiṣkāḥ saghṛtā vijānatā vaidyena kāryāḥ|53|-

balīyasi kaphagraste vamanaṃ savirecanam ||53||

śvāsihikkināmavasthāyāṃ virecanamāha- balīyasītyādi| balīyasi balayukte puruṣe, vamanaṃ savirecanaṃ ‘mṛdu hitam’ ityatrādhyāhāryam||53||

durbale caiva rūkṣe ca tarpaṇaṃ hitamucyate | jāṅgalorabhrajairmāṃsairānūpairvā susaṃskṛtaiḥ ||54||

durbale ityādi| tarpaṇaṃ santarpaṇam| kaistarpaṇaṃ prayoktavyamityāha- jāṅgalorabhrajairityādi| jāṅgalā eṇādayo lāvādayaśca| urabhro meṣaḥ| ānūpāḥ kacchapādayaḥ| susaṃskṛtaiḥ sūdaśāstroktavidhinā||54||

nidigdhikāṃ cāmalakapramāṇāṃ hiṅgvardhayuktāṃ madhunā suyuktām | lihannaraḥ śvāsanipīḍito hi śvāsaṃ jayatyeva balātryaheṇa ||55||

idānīṃ śvāse siddhatamaṃ yogamāha- nidigdhikāmityādi| nidigdhikā kaṇṭakārī, tāṃ kalkīkṛtāmāmalakapramāṇāṃ tadardhapramāṇena hiṅgunā madhunā ca yuktāṃ śvāsapīḍito naraḥ puruṣo lihan balāt śvāsamāśu tryahājjayediti sambandhaḥ| etat sarvaśvāsacikitsitaṃ sāmānyamapi dravyasvarūpamabhisamīkṣya viśeṣādūhyamiti||55||

yathā'gniriddhaḥ pavanānuviddho ¹⁶ vajraṃ yathā vā surarājamuktam | rogāstathaite khalu durnivārāḥ śvāsaśca kāsaśca vilambikā ca ||56||

śvāsasya tatprasaṅgena ca kāsādīnāmapi duḥkhopacaryatvakhyāpanārthamāha- yathā'gniriddha ityādi| iddhaḥ dīptaḥ| pavanānuviddho vātasahitaḥ||56||

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre hikkāśvāsapratiṣedho nāma (trayodaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) ekapañcāśattamo'dhyāyaḥ ||51||

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantre hikkāśvāsapratiṣedho nāmaikapañcāśattamo'dhyāyaḥ||51||

pāṭhāntarāḥ

1 tantrāntare doṣautkaṭhyamucyate| yathā-' iti pā. ↩
2 `sa vai tamakapīḍitaḥ' iti pā. ↩
3 `snehabastimṛte iti pā. ↩
4 `saṃyojyaṃ' iti pā. ↩
5 `pacettaddhi' iti pā. ↩
6 `ghṛtaṃ vacāviḍaṅgaiśca' iti pā. ↩
7 `tiniśasya' iti pā. ↩
8 `trikaṇṭakasya bījāni' iti pā. ↩
9 `niravaśeṣān' iti pā. ↩
10 `tailena vilihan hanyācchvāsān pāṇaharānapi' iti pā. ↩
11 `madhumāgadhikāyutam' iti pā. ↩
12 `anyathā paṭhanti' iti pā. ↩
13 `yuktaiḥ' iti `yuktaṃ' iti ca pā. ↩
14 `snigdhaṃ' iti pā. ↩
15 `sarpirnavamadhūcchiṣṭa ...' iti pā. ↩
16 `khalu kāṣṭhasaṅghaiḥ' iti pā. ↩