athātaḥ kāsapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
śvāsapratiṣedhānantaraṃ vātakaphaprādhānyatvasāmyāttulyacikitsitatvācca
kāsapratiṣedhārambhaḥ- athāta ityādi||1-2||
uktā ye hetavo nṝṇāṃ rogayoḥ śvāsahikkayoḥ | kāsasyāpi ca vijñeyāsta
evotpattihetavaḥ ||3||
idānīmatideśena kāsahetūnāha- uktā ityādi||3||
dhūmopaghātādrajasastathaiva vyāyāmarūkṣānnaniṣevaṇācca | vimārgagatvādapi
bhojanasya vegāvarodhāt kṣavathostathaiva
||4|| prāṇo hyudānānugataḥ praduṣṭaḥ
sambhinnakāṃsyasvanatulyaghoṣaḥ | nireti vaktrāt sahasā sadoṣaḥ kāsaḥ sa
vidvadbhirudāhṛtastu ||5||
kāsasya samprāptiniruktī āha- prāṇa ityādi| prāṇo vāyuḥ, udānānugata
udānavāyumilitaḥ, ūrdhvagatitvādudānasya, praduṣṭaḥ kopamāpannaḥ san,
sambhinnakāṃsyasvaratulyaghoṣa iti jarjaritakāṃsyaśabdānukārī svaraḥ, nireti
nirgacchati| sadoṣaḥ saduṣṭirityarthaḥ; duṣṭiścātra
tādṛgvidhaśabdaprāṇavāyunirgamanātmikaiva; kecit ‘sadoṣa’ ityatra ‘saghoṣa’
iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- saghoṣaḥ
tādṛgvidhaprāṇanirgamanotthasvarayuktaḥ| sa prāṇo vāyuḥ ‘kāsa’
ityudāhṛtaḥ||4-5||
sa vātapittaprabhavaḥ kaphācca kṣatāttathā'nyaḥ kṣayajo'paraśca |
pañcaprakāraḥ kathito bhiṣagbhirvivardhito yakṣmavikārakṛt syāt
||6||
kāsasaṅkhyāmāha- sa vātapittaprabhava ityādi| sa iti kāsaḥ| kṣatāt kṣatajaḥ|
kṣayajaḥ śukrakṣayajaḥ| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ siddhāyāṃ pañcaprakāra
iti saṅkhyākaraṇaṃ niyamārtham| tena vātādikṛtakāsasya pañcaprakārāḥ, na
punarnimittāntarabhedādbhedaḥ| yakṣmavikārakṛt rājayakṣmakṛt, rogasyāpi
vyādhikāraṇatvāt| yadyapi kṣayādutpannakāsasya kṣayakartṛtvaṃ na sambhavati,
tathā'pi pūrvāvasthāto'dhikaṃ kṣayaṃ karoti, ataḥ kṣayajakāsasyāpi
kṣayakartṛtvam, athavā bahuṣu chatriṣu gacchatsu keṣucidacchatriṣvapi chatriṇo
yāntīti vyapadeśavat kṣayajakāsasyāpi kṣayakartṛtvavyapadeśaḥ| kecit
‘pañcaprakāraḥ paṭhito bhiṣagbhirviśeṣato lakṣaṇataḥ purāṇaiḥ’ iti
paṭhanti||6||
bhaviṣyatastasya tu kaṇṭhakaṇḍūrbhojyoparodho galatālulepaḥ |
svaśabdavaiṣamyamarocako'gnisādaśca
1
liṅgāni bhavantyamūni ||7||
kāsapūrvarūpamāha- bhaviṣyatastasyetyādi| bhojyoparodhaḥ grāsasya gale saṅgaḥ|
svaśabdavaiṣamyamiti īṣatprakṛtisvaravaikṛtam| agnisādaḥ agnimāndyam| kecit
kāsapūrvarūpaṃ na paṭhanti, rūpāṇāmevāvyaktānāṃ prāgrūpasadbhāvāt; tanna,
samānatantravirodhāt||7||
hṛcchaṅkhamūrdhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇabalasvaraujāḥ |
prasaktamantaḥkaphamīraṇena
2
kāsettu śuṣkaṃ svarabhedayuktaḥ ||8||
vātakāsalakṣaṇamāha- hṛcchaṅkhamūrdhodaretyādi| kṣāmānanaḥ kṣīṇamukhakriyaḥ|
kṣīṇabalasvaraujā iti balaṃ karmanirvartanakṣamatā, ojo hṛdi sthitaṃ
prasiddhameva| prasaktamityādi| prasaktaṃ yathā bhavati tathā'ntaḥkaphaṃ yathā
bhavati śuṣkaṃ ca yathā bhavati tathā kāsedityarthaḥ; prasaktaṃ nirantaraṃ,
antaḥkapham abhyantarakaphaṃ, śuṣkaṃ śleṣmarahitam| īraṇena vāyunā|
svarabhedayukto bhinnasvara ityarthaḥ| ‘hṛcchaṅkhamūrdhodarapārśvaśūlam’ iti
kecit paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ||8||
urovidāhajvaravaktraśoṣairabhyarditastiktamukhastṛṣārtaḥ | pittena pītāni
vamet kaṭūni kāset sa pāṇḍuḥ paridahyamānaḥ
||9||
pittakāsalakṣaṇamāha- urovidāhajvaretyādi| abhyarditaḥ pīḍitaḥ| tiktamukho
nimbādibhakṣaṇeneva| pāṇḍutvamatra pittakṛtaṃ boddhavyaṃ, tena pāṇḍuḥ
pītavarṇaḥ| paridahyamāno dāhayuktaḥ||9||
pra(vi)lipyamānena mukhena sīdan śirorujārtaḥ kaphapūrṇadehaḥ |
abhaktaruggauravasādayuktaḥ kāseta
3
nā sāndrakaphaṃ kaphena ||10||
kaphakāsalakṣaṇamāha- pralipyamānenetyādi| pralipyamānena mukhena śleṣmaṇā
lipyamānena mukhena| sīdan patan| śirorujārtaḥ śirovyathāpīḍitaḥ; yadyapi
śirorujā vātajanyā ato vātika eva kāse sambhavati, tathā'pi kaphaje'pi kāse
vāyusadbhāvāt śirorujā yuktaiva| kaphapūrṇadehaḥ guruśarīra ityarthaḥ|
abhaktaruk bhojanāruciḥ| sādaḥ aṅgaglāniḥ| nā puruṣaḥ||10||
vakṣo'timātraṃ vihataṃ tu yasya vyāyāmabhārādhyayanābhighātaiḥ |
viśliṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvatyabhīkṣṇaṃ kṣatajaṃ
4
tamāhuḥ ||11||
uraḥkṣatakāsalakṣaṇamāha- vakṣo'timātramityādi| vakṣaḥ stanayorantarālaṃ, anye
tu jatrukroḍapārśvānāmantarālaṃ vakṣa ityāhuḥ| vihataṃ viśeṣeṇa pīḍitam|
abhighāto laguḍaprahārādiḥ| viśliṣṭavakṣāḥ avasannavakṣāḥ| saraktaṃ ṣṭhīvati
‘kaphaṃ’ iti śeṣaḥ| tasyāvasthāyāmasādhyatvamāha- sa ityādi| sa kṣatajakāsī|
uraḥkṣatasya uraḥkṣatajakāsasya cāyaṃ bhedaḥ- uraḥkṣatī pūrvameva saraktādikaṃ
kaphaṃ ṣṭhīvati, uraḥkṣatajakāsī tu pūrvaṃ śuṣkaṃ kāsate paścāt saśoṇitaṃ
ṣṭhīvati| tathā coktaṃ- “rūkṣasyoraḥkṣataṃ vāyurgṛhītvā kāsamāvahet| sa pūrvaṃ
kāsate śuṣkaṃ tataḥ ṣṭhīvet saśoṇitam” (ca. ci. 18) iti| kiñca uraḥkṣate
gātraśūlādīni lakṣaṇāni pūrvameva bhavanti, tajjakāse
tvasādhyāvasthāyāmevetyato'pi bhedaḥ||11||
sa gātraśūlajvaradāhamohān prāṇakṣayaṃ copalabheta kāsī | śuṣyan viniṣṭhīvati
durbalastu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyam
||12|| sasarvaliṅgaṃ
5
bhṛśaduścikitsyaṃ cikitsitajñāḥ kṣayajaṃ vadanti
6|13|
kṣayajakāsalakṣaṇamāha- śuṣyannityādi| ‘viniṣṭhīvati’ iti padaṃ rudhiraṃ
sapūyamityatra sambadhyate| sasarvaliṅgamiti saha sarvairliṅgairvartate yaḥ sa
sasarvaliṅgaḥ sarvadoṣaliṅgayukta ityarthaḥ| cikitsitajñāḥ kāyacikitsāvidaḥ|
kṣayajaṃ śukrakṣayajam| yadyapi sāmānyakṣayaśabdena rasādikṣayaḥ
prāptastathā'pyatra śukrakṣayo grāhyaḥ, tajjanitatvāt kṣayakāsasya
sarvadhātukṣayasya ca| yadyapi kṣayasya kṣayakāsasya ca bhedo nopalabhyate,
tathā'pi kṣaye yāni kāsajvarādīni lakṣaṇāni bhavanti tānyekadoṣārabdhāni,
kṣayajakāse punastāni tridoṣārabdhānītyato bhedaḥ| tathā ca tantrāntaram,-
“kṣaye kāsādikaṃ liṅgamekadoṣakṛtaṃ matam| tadeva tatkṛte kāse sarvadoṣānvitaṃ
budhaiḥ”- iti||12||-
vṛddhatvamāsādya bhavettu
7
yo vai yāpyaṃ tamāhurbhiṣajastu kāsam ||13||
idānīṃ kāsasyāvasthāyāṃ yāpyatvamāha- vṛddhatvamityādi| vṛddhatvaṃ
sthaviratvam||13||
śṛṅgīvacākaṭphalakattṛṇābdadhānyābhayābhārgyamarāhvaviśvam | uṣṇāmbunā
hiṅguyutaṃ tu pītvā baddhāsyamapyāśu jahāti kāsam
||14||
idānīṃ sāmānyaṃ kāsacikitsitamāha- śṛṅgīvacākaṭphalakattṛṇābdetyādi| śṛṅgī
karkaṭaśṛṅgī| abdaṃ mustā| amarāhvo devadāruḥ| baddhāsyaṃ cirakālaṃ
8
vyāpya āsye sthitikaraṃ, cirakālānubaddhamiti tātparyārthaḥ| atra pūrvaṃ
sāmānyacikitsākaraṇaṃ kāse āśu cikitsā kartavyeti dyotanārtham| madhuparpaṭaka
rahitaḥ kaṭphalādirayam||14||
phalatrikavyoṣaviḍaṅgaśṛṅgīrāsnāvacāpadmakadevakāṣṭhaiḥ
9| lehaḥ samaiḥ kṣaudrasitāghṛtāktaḥ kāsaṃ nihanyādacirādudīrṇam
||15||
phalatrikavyoṣaviḍaṅgetyādi| phalatrikaṃ triphalā, vyoṣaṃ trikaṭu, devakāṣṭhaṃ
devadāru||15||
pathyāṃ sitāmāmalakāni lājāṃ samāgadhīṃ cāpi vicūrṇya śuṇṭhīm |
sarpirmadhubhyāṃ vilihīta kāsī sasaindhavāṃ voṣṇajalena kṛṣṇām
||16||
pathyāmityādi| pathyādīni cūrṇayitvā madhughṛtābhyāṃ kāsī vilihītetyarthaḥ|
kecit pathyādikaṃ lājaparyantamekaṃ yogaṃ, samāgadhīṃ vā'pi vicūrṇya
śuṇṭhīmiti dvitīyaṃ yogaṃ manyante| sasaindhavāmityādi| kṛṣṇā pippalī;
‘uṣṇajalena’ ityatra ‘pibet’ ityadhyāhāryaṃ, samānatantradarśanāt| tathā ca-
“pibet sasaindhavāṃ kṛṣṇāṃ kāsaghnīṃ koṣṇavāriṇā”- iti||16||
khādedguḍaṃ nāgarapippalībhyāṃ drākṣāṃ ca sarpirmadhunā'valihyāt | drākṣāṃ
sitāṃ māgadhikāṃ ca tulyāṃ saśṛṅgaveraṃ madhukaṃ tugāṃ ca
||17|| lihyādghṛtakṣaudrayutāṃ samāṃśāṃ
sitopalāṃ vā maricāṃśayuktām | dhātrīkaṇāviśvasitopalāśca sañcūrṇya maṇḍena
pibecca dadhnaḥ ||18||
yogadvayamāha- khādedguḍamityādi| nāgarapippalībhyāṃ ‘yuktaṃ’ iti śeṣaḥ|
drākṣāṃ sitāmityādi| drākṣāmityādiko māgadhikāṃ ca tulyāmityetatparyanta eko
yogaḥ| atra ca ‘khādet’ iti sambandhanīyaṃ, samānatantradarśanāt| tathā ca,-
“śarkarāmāgadhīdrākṣāḥ kāsī khādet samāṃśikāḥ”-iti| saśṛṅgaveramityādikaḥ
ghṛtakṣaudrayutaṃ samāṃśamityanto dvitīyo yogaḥ| tugā vaṃśalocanā, anye
vaṃśalocanānukāri pārthivaṃ dravyamāhuḥ|
sitopalāmityādirmaricāṃśayuktāmitiparyantastṛtīyaḥ| sitopalāṃ śarkarāṃ,
maricāṃśayuktāṃ maricabhāgayuktām| atrāpi lihyāditi sambandhanīyam|
dhātrīkaṇetyādi| dhātrī āmalakīphalaṃ, kaṇā pippalī, viśvaṃ śuṇṭhī, sitopalā
śarkarā| dadhno maṇḍena mastunā||17-18||
hareṇukāṃ māgadhikāṃ ca tulyāṃ
10
dadhnā pibet kāsagadābhibhūtaḥ | ubhe haridre suradāruśuṇṭhīṃ gāyatrisāraṃ ca
pibet samāṃśam ||19|| bastasya mūtreṇa
sukhāmbunā vā dantīṃ dravantīṃ ca satilvakākhyām
11| bhṛṣṭāni sarpīṃṣyatha bādarāṇi khādet palāśāni sasaindhavāni
||20||
hareṇukāmityādi| gāyatrisāraḥ khadirasāraḥ| ubhe haridre ityādirbastasya
mūtreṇeti paryantameko yogaḥ| sukhāmbunā vetyādirdvitīyaḥ; sukhāmbu uṣṇodakam|
dravantī cīritapatrā dantībhedaḥ| satilvakākhyāmiti
paṭṭikālodhrasahitāmityarthaḥ| bhṛṣṭāni sarpīṃṣītyādi| bādarāṇi palāśāni
badarīpatrāṇi||19-20||
kolapramāṇaṃ prapibeddhi hiṅgu sauvīrakeṇāmlarasena vā'pi |21|
kolapramāṇamityādi| kolapramāṇaṃ karṣapramāṇam| sauvīrakeṇa kāñjikena|
amlarasena bījapūrakarasena| yadyapi hiṅgu alpapramāṇameva hitaṃ,
tathāpyardhakarṣapramāṇaṃ hiṅgu prayujyate, rogaviśeṣeṇādhikapramāṇasyāpi
hitatvāt| kecit ‘sauvīrakeṇāmlarasena vā'pi’ ityatra ‘sauvīrakeṇāpi
samātuluṅgam’ iti paṭhitvā bījapūrakeṇa saha hiṅgu pibediti
vyākhyānayanti|21|-
kṣaudreṇa lihyānmaricāni vā'pi bhārgīvacāhiṅgukṛtā ca vartiḥ
||21|| dhūme praśastā ghṛtasamprayuktā
veṇutvagelālavaṇaiḥ kṛtā vā |22|
kṣaudreṇetyādi| dhūme dhūmaviṣaye, praśastā hitā, vartiḥ
‘ṣoḍaśāṅgulanetranyastā pītā satī’ iti śeṣaḥ| veṇutvak vaṃśacchallī| lavaṇaiḥ
saindhavaiḥ||21||-
musteṅgudītvaṅmadhukāhvamāṃsīmanaḥśilālaiśchagalāmbupiṣṭaiḥ
||22|| vidhāya vartīśca payo'nupānaṃ dhūmaṃ
pibedvātabalāsakāsī |23|
aparāṇyapi dhūmadravyāṇyāha- mustetyādi| iṅgudītvak iṅgudīvalkalam| ālaṃ
haritālam| chagalāmbu chāgamūtram| vidhāya kṛtvā| payonupānaṃ dugdhānupānam|
dhūmaṃ pibet pūrvoktavidhānena| yadyapi pūrvoktayogānāṃ doṣāpekṣayā viṣayo
noktaḥ, tathā'pi yogānāṃ rasādīn buddhvā yathādoṣaṃ vaidyaḥ pūrvoktayogān
prayojayet||22||-
pibecca sīdhuṃ maricānvitaṃ vā tenāśu kāsaṃ jayati prasahya
||23||
pibecca sīdhumityādi| sīdhuḥ śasyakaḥ| tena maricānvitasīdhunā| jayati ‘ātura’
iti śeṣaḥ| prasahya haṭhāt||23||
drākṣāmbumañjiṣṭhapurāhvayābhiḥ kṣīraṃ śṛtaṃ
12
mākṣikasamprayuktam |24|
drākṣāmbumañjiṣṭhetyādi| ambu vālakam| purāhvayā śallakī, guggulumapare|
kṣīramityatra ‘pibet’ iti śeṣaḥ| ‘kecit mañjiṣṭhaśuṇṭhījalagostanībhiḥ kṣīraṃ
ghṛtaṃ mākṣikasaṃyutaṃ vā’ itīdṛśaṃ pāṭhaṃ paṭhanti|24|-
nidigdhikānāgarapippalībhiḥ khādecca mudgānmadhunā susiddhān
||24||
nidigdhiketyādi| susiddhān supakvān mudgān nidigdhikādibhiścūrṇitābhiḥ sārdhaṃ
madhunā ca khādediti| tathā ca,- “kṣudrāmṛtānāgarapippalībhiḥ khādecca
mudgānatha
13
sādhusiddhān” iti| kecit ‘nidigdhikāmūlasamāṃśasiddhān’ iti paṭhanti, tatra
kaṇṭakārīmūlatulyabhāgena saha svinnānityarthaḥ| apare ‘kaṭukopagāḍhān’ iti
paṭhitvā trikaṭupragāḍhāniti vyākhyānayanti||24||
utkārikāṃ sarpiṣi nāgarāḍhyāṃ paktvā samūlaistruṭikolapatraiḥ | ebhirniṣeveta
kṛtāṃ ca peyāṃ tanvīṃ suśītāṃ madhunā vimiśrām
||25||
utkārikāmityādi| utkārikāṃ lapsikām| nāgarāḍhyāṃ śuṇṭhyadhikām| atrāpi
‘khādet’ iti sambandhanīyam| ‘truṭikolapatraiḥ’ ityatra ‘vaṭakolapatraiḥ’
ityanye paṭhanti| ebhirityādi| ebhiriti pūrvoktaiḥ utkārikādidravyaiḥ| tanvīm
14
alpasikthāṃ bahudravām||25||
yat plīhni sarpirvihitaṃ ṣaḍaṅgaṃ tadvātakāsaṃ jayati prasahya |
vidārigandhādikṛtaṃ ghṛtaṃ vā rasena vā vāsakajena pakvam
||26||
sāmānyacikitsitamabhidhāyedānīmatideśena vātakāsacikitsitamāha- yat plīhni
sarpirityādi| ṣaḍaṅgaṃ ṣaṭpalaṃ ṣaṭpalasya ṣaḍaṅgākhyā dvitīyā sañjñeti
pratipādanārthaṃ ṣaḍaṅgakathanam| tacca ṣaṭpalapramāṇaṃ paktavyam|
vidārigandhādigaṇakvāthakalkasaṃskṛtam| rasena kvāthena||26||
virecanaṃ snaihikamatra coktamāsthāpanaṃ cāpyanuvāsanaṃ ca | dhūmaṃ pibet
snaihikamapramattaḥ pibet sukhoṣṇaṃ ghṛtameva cātra
||27|| hitā yavāgvaśca raseṣu siddhāḥ
payāṃsi lehāḥ saghṛtāstathaiva |28|
virecanamityādi| atra vātakāse| āsthāpanaṃ nirūhaṇam| nanu, kāse bastiniṣedhāt
kathamatrāsthāpanamucyate? satyaṃ; niṣiddhamapyāsthāpanaṃ vātakāse prayujyate,
doṣapratyanīkatvāt| dhūmaṃ pibedityādi| atra ‘yathoktavidhinā’ iti śeṣaḥ|
snaihikaṃ madhūcchiṣṭasarjarasavasādibhiḥ kṛtam| apramattaḥ sāvadhānaḥ|
sukhoṣṇam īṣaduṣṇam| ghṛtam asaṃskṛtam| atra vātakāse'nyadapi yaddhitaṃ
tadāha- hitā yavāgvaścetyādi| raseṣu siddhāḥ māṃsaraseṣu siddhāḥ| payāṃsi
vātaharadravyasiddhāni| lehāḥ pūrvoktāḥ||27||-
pracchardanaṃ kāyaśirovirekāstathaiva dhūmāḥ kavalagrahāśca
||28|| uṣṇāśca lehāḥ kaṭukā nihanyuḥ kaphaṃ
viśeṣeṇa viśoṣaṇaṃ ca | kaṭutrikaṃ cāpi vadanti pathyaṃ ghṛtaṃ kṛmighnasvarase
vipakvam ||29|| nirguṇḍipatrasvarase ca
pakvaṃ sarpiḥ kaphotthaṃ vinihanti kāsam |
pāṭhāviḍavyoṣaviḍaṅgasindhutrikaṇṭarāsnāhutabhugbalābhiḥ
||30||
śṛṅgīvacāmbhodharadevadārudurālabhābhārgyabhayāśaṭībhiḥ | samyagvipakvaṃ
dviguṇena sarpirnidigdhikāyāḥ svarasena caitat
||31||
śvāsāgnisādasvarabhedabhinnānnihantyudīrṇānapi
15
pañca kāsān |32|
kaphakāsacikitsitamāha- pracchardanamityādi| pracchardanaṃ vamanam|
kāyaśirovirekā iti kāyavireko virecanaṃ, śirovireko nasyabhedaḥ; sa ca
pippalyādikṛtaḥ| tathaiva dhūmā virecanā ityarthaḥ| uṣṇā lehāḥ kaṭudravyakṛtā
ityarthaḥ| kaṭukāḥ kaphaharakaṭukadravyakṛtāḥ| kaphaṃ kaphakāsaṃ, kāraṇe
kāryopacārāt| viśoṣaṇaṃ laghurūkṣālpabhojanam, anye nānāprakāralaṅghanamāhuḥ;
tathā coktam,- “catuḥprakārā saṃśuddhiḥ pipāsā mārutātapau| pācanānyupavāsaśca
vyāyāmaśceti laṅghanam”- iti| pathyaṃ hitam| kṛmighnasvarase
vipakvamārdraviḍaṅgasvarasavipakvaṃ, svarasālābhe ca pūrvoktakalpanayā
saviḍaṅgacūrṇaṃ rātriparyuṣitaṃ jalaṃ grāhyam| anye tu kṛmighnaśabdena
kṛmighnāni yāni dravyāṇi surasādīni tānyāhuḥ| nirguṇḍipatrasvarase ca
pakvamityādi nirguṇḍipatrasvarase nīlasindhuvārasvarase, nīlasindhuvāraśca
śephāliketi loke| pāṭhetyādi| vyoṣaṃ trikaṭukam| sindhu saindhavam| trikaṇṭo
gokṣurakaḥ| hutabhuk citrakaḥ| ambhodharaḥ mustam| svarabhedabhinnān
kāṃsyapātrādisvarabhedena bhinnān| pañca kāsān hantīti stutivākyaṃ, tasmāt
kaphakāsaṃ hantīti jñātavyaṃ, kaphakāsaprastāvāt| yadyapi vātakāsānantaraṃ
pittakāsābhidhānaṃ yuktaṃ na kaphakāsābhidhānaṃ
16, tathā'pi kaphakāsapratikārasyobhayahitatvapratipādanārthaṃ kathanam||28-31||-
vidārigandhotpalasārivādīn niṣkvāthya vargaṃ
17
madhuraṃ ca kṛtsnam ||32|| ghṛtaṃ
pacedikṣurasāmbudugdhaiḥ kākolivarge ca saśarkaraṃ tat | prātaḥ pibet
pittakṛte ca kāse ratiprasūte kṣataje ca kāse
||33||
idānīṃ pittajakṣayajakṣatakāsānāṃ cikitsitamāha- vidārigandhetyādi| ādiśabdo
vidārigandhādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate; tena vidārigandhādiḥ,
utpalādiḥ, sārivādiśca| madhuraṃ vargaṃ kākolyādikam| kṛtsnaṃ samagram| atrāpi
niṣkvāthyeti sambadhyate| dravapramāṇaṃ ca pratyekaṃ snehasamam| tathā ca
paribhāṣā- “pañcaprabhṛti yatra syurdravāṇi snehasaṃvidhau| tatra
snehasamānyāhurarvākca syāccaturguṇam”- iti| kākolivarge ‘kalkīkṛte’ iti
śeṣaḥ| saśarkaraṃ śarkarāprakṣepam| prātaḥ pūrvāhṇe, pittādikāse pibet||32-33||
kharjūrabhārgīmagadhāpriyālamadhūlikailāmalakaiḥ samāṃśaiḥ | cūrṇaṃ
sitākṣaudraghṛtapragāḍhaṃ trīn hanti kāsānupayujyamānam
||34||
kharjūrabhārgītyādi| priyālaḥ cāraḥ| madhūlikā markaṭakaḥ| samāṃśaiḥ
tulyapramāṇaiḥ| trīn kāsān pittoraḥkṣatakṣayajān| kharjūrādibhistulyabhāgaiḥ
kṛtaṃ cūrṇaṃ sitākṣaudraghṛtapragāḍhaṃ lehatvenopayujyamānaṃ trīn kāsān
hantīti piṇḍārthaḥ| pittakāsacikitsitaṃ yadatroraḥkṣatakṣayakāsābhyāṃ sahaiva
kathitaṃ tadubhayatulyacikitsitakhyāpanārtham||34||
raktāharidrāñjanavahnipāṭhāmūrvopakulyā vilihet samāṃśāḥ | kṣaudreṇa kāse
kṣataje kṣayotthe pibedghṛtaṃ cekṣurase vipakvam
||35||
raktetyādi| raktā mañjiṣṭhā, añjanaṃ sauvīrāñjanaṃ, samānatantradarśanāt,
vahniḥ ajamodā, mūrvā corasnāyuḥ, upakulyā pippalī| samāṃśāḥ tulyabhāgāḥ|
mañjiṣṭhādīni pippalyantāni dravyāṇi tulyabhāgāni cūrṇīkṛtāni kṣataje
kṣayotthe ca kāse madhunā vilihet, cakārāt pittakāse'pi; ikṣurase vipakvaṃ vā
ghṛtaṃ pibediti piṇḍārthaḥ||35||
cūrṇaṃ pibedāmalakasya vā'pi kṣīreṇa pakvaṃ saghṛtaṃ hitāśī |36|
teṣāmaparamapi cikitsitamāha- cūrṇamityādi| āmalakasya cūrṇaṃ saghṛtaṃ
vipakvaṃ hitāśī kṣīreṇa saha pibediti sambandhaḥ| ‘hitāśī’ ityatra ‘hitāya’
iti kecit paṭhanti; tatra kāsaśāntaye iti vyākhyānam|36|-
cūrṇāni godhūmayavodbhavāni kākolivargaśca kṛtaḥ susūkṣmaḥ
||36|| kāseṣu peyastriṣu kāsavadbhiḥ kṣīreṇa
sakṣaudraghṛtena vā'pi |37|
pittajādikāsatraye'paramapi cikitsitamāha- cūrṇānītyādi| godhūmādicūrṇāni
cūrṇīkṛtaḥ kākolyādigaṇaśca madhughṛtayuktena dugdhena
pittoraḥkṣatakṣayajakāsavadbhiḥ puruṣaiḥ peya ityarthaḥ|
kecidgodhūmacūrṇādicūrṇatrayaṃ yathākramaṃ triṣu kāseṣu tribhireva
kṣīrādibhirdravaiḥ peyamicchanti||36||-
guḍodakaṃ vā kvathitaṃ pibeddhi kṣaudreṇa śītaṃ maricopadaṃśam
||37||
guḍodakamityādi| guḍodakaṃ śītakaṣāyavidhinā gṛhītaṃ, kvathitamiti
pakvamityarthaḥ; etena śītakaṣāyīkṛtasya guḍodakasya paścātkiñcitpakvasya
śītībhūtasya kṣaudreṇa saha pānamityarthaḥ| veti vikalpastu pūrvayogāpekṣayā|
maricopadaṃśaṃ samaricabhakṣaṇam||37||
prasthatrayeṇāmalakīrasasya śuddhasya dattvā'rdhatulāṃ guḍasya |
cūrṇīkṛtairgranthikacavyajīravyoṣebhakṛṣṇāhapuṣājamodaiḥ
||38||
viḍaṅgasindhutriphalāyavānīpāṭhāgnidhānyaiśca picupramāṇaiḥ | dattvā
trivṛccūrṇapalāni cāṣṭāvaṣṭau ca tailasya pacedyathāvat
||39|| taṃ bhakṣayedakṣaphalapramāṇaṃ
yatheṣṭaceṣṭastrisugandhiyuktam | anena sarve grahaṇīvikārāḥ
saśvāsakāsasvarabhedaśothāḥ ||40|| śāmyanti
cāyaṃ ciramantaragnerhatasya puṃstvasya ca vṛddhihetuḥ | strīṇāṃ ca
vandhyāmayanāśanaḥ syāt kalyāṇako nāma guḍaḥ pratītaḥ
||41||
kalyāṇaguḍamāha- prasthatrayeṇetyādi| śuddhasya nirmalasya| ardhatulāṃ
pañcāśatpalāni| granthikaṃ pippalīmūlaṃ, vyoṣaṃ trikaṭu, ibhakṛṣṇā
hastipippalī, sindhu saindhavaṃ, agniḥ citrakaḥ| picupramāṇaiḥ karṣapramāṇaiḥ;
‘palapramāṇaiḥ’ ityanye paṭhanti; tanna, samānatantravirodhāt| ‘dattvā
trivṛccūrṇapalāni cāṣṭau’ ityatra ‘īṣattailabhṛṣṭāni’ iti śeṣaḥ, trivṛto
recanīyatāsphoṭanārthaṃ vṛddhapāramparyasmaraṇāt| yathāvat
mṛdumadhyakrūrakoṣṭhakramānurūpaṃ kharamṛdumadhyapākenetyarthaḥ| ayamiti
kalyāṇakaḥ| puṃstvasya śukrasya, atrāpi hatasyeti sambadhyate| kalyāṇaka iti
kalyāṇakaraṇāt||38-41||-
dvipañcamūlebhakaṇātmaguptābhārgīśaṭīpuṣkaramūlaviśvān |
pāṭhāmṛtāgranthikaśaṅkhapuṣpīrāsnāgnyapāmārgabalāyavāsān
||42|| dvipālikān nyasya
18
yavāḍhakaṃ ca harītakīnāṃ ca śataṃ gurūṇām | droṇe jalasyāḍhakasaṃyute ca
kvāthe kṛte pūtacaturthabhāge
||43|| pacettulāṃ śuddhaguḍasya dattvā
pṛthak ca tailāt kuḍavaṃ ghṛtācca | cūrṇaṃ ca tāvanmagadhodbhavāyā deyaṃ ca
tasminmadhu siddhaśīte ||44|| rasāyanāt
karṣamato vilihyāddve cābhaye nityamathāśu hanyāt |
tadrājayakṣmagrahaṇīpradoṣaśophāgnimāndyasvarabhedakāsān
||45|| pāṇḍvāmayaśvāsaśirovikārān
hṛdrogahikkāviṣamajvarāṃśca | medhābalotsāhamatipradaṃ ca cakāra
caitadbhagavānagastyaḥ ||46||
agastyāvalehamāha- dvipañcamūletyādi| dvipañcamūlaṃ daśamūlam| ibhakaṇā
gajapippalī| ātmaguptā kapikacchūḥ| granthikaṃ pippalīmūlam| agniḥ citrakaḥ|
yavāso dhanvayavāsakaḥ, pūrvapadalopāt| nyasya prakṣipya| yavāḍhakaṃ
catuḥṣaṣṭipalāni| gurūṇām atisthūlānām| jaladroṇe dvādaśādhikapañcaśatapaleṣu|
dvipañcamūlādīn pratyekaṃ dvipalapramāṇān yavāḍhakaṃ ca tathā harītakīśataṃ
jaladroṇe prakṣipya tāvat pacedyāvat pādāvaśeṣitaṃ, tataśca tasmin kaṣāye
vastrapūte guḍatulāṃ śuddhasvinnaharītakīśataṃ tathā ghṛtatailayoḥ
pratyekamaṣṭau palāni prakṣipya pacet yāvattantumattvājjalapatitaṃ na śīryate,
tataśca pippalīcūrṇaṃ catuṣpalaṃ madhu cāṣṭapalapramāṇaṃ dattvā sthāpayet,
tataḥ tasmādrasāyanāt, kalkam ardhapalapramāṇaṃ lihyāt, harītakīdvayaṃ ca
khādet| etadrasāyanaṃ bhagavatā agastyena kṛtam||42-46||
kulīraśuktīcaṭakaiṇalāvānniṣkvāthya vargaṃ madhuraṃ ca kṛtsnam | pacedghṛtaṃ
tattu niṣevyamāṇaṃ hanyāt kṣatotthaṃ kṣayajaṃ ca kāsam
||47|| śatāvarīnāgabalāvipakvaṃ ghṛtaṃ
vidheyaṃ ca hitāya kāsinām ||48||
kulīraśuktītyādi| kulīraḥ karkaṭaḥ, śuktiḥ jalaśuktiḥ, caṭako grāmacaṭakaḥ,
eṇaḥ kṛṣṇamṛgaḥ, madhuravargaḥ kākolyādiḥ, kṛtsnaṃ samagram| kecit ‘niṣkvāthya
vargairmadhuraistathā'nyaṃ’ iti paṭhitvā kākolyādisahitāni lāvādīni niṣkvāthya
tathā anyairmadhurairjīvanīyaiḥ kalkīkṛtairghṛtaṃ pacediti vyākhyānayanti|
cakārāt pittajakāsamapi| śatāvarīnāgabaletyādi| kecit śatāvarīnāgabalākalke
19
ghṛtaṃ siddhamicchanti; tanna, samānatantravirodhāt||47-48||-
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre kāsapratiṣedho
nāma (caturdaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) dvipañcāśattamo'dhyāyaḥ
||52||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantre kāsapratiṣedho nāma dvipañcāśattamo'dhyāyaḥ||52||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `saśabdavaiṣamya...' iti pā. ↩
- 2 `prasaktavegaśca samīraṇeva' iti pā. ↩
- 3 `kāsedbhṛśaṃ' iti pā. ↩
- 4 `kṣatajaḥ sa uktaḥ' iti pā. ↩
- 5 `taṃ sarvaliṅgaṃ' iti pā. ↩
- 6 `tamāhuḥ' iti pā. ↩
- 7 `bhavatyatho vai' iti pā. ↩
- 8 `baddhasthitikaṃ' iti pā. ↩
- 9 `rāsnābalāpadmakadevakāṣṭhaiḥ' iti pā. ↩
- 10 `mukhyaṃ' iti pā. ↩
- 11 `sātilvakāṃśām' iti pā. ↩
- 12 ghṛtaṃ māhiṣasamprayuktam' iti pā. ↩
- 13 mudgān sahasādhu pakvān' iti pā. ↩
- 14 `tanvīmalpasaṃskārāṃ viralasikthāṃ ca' iti pā. ↩
- 15 `jayati' iti pā. ↩
- 16 `kaphakāsacikitsitasya kṣayajahitatvapratipādanārthaṃ iti pā. ↩
- 17 `vargān' iti pā. ↩
- 18 `dvipālikāṃśāṃśca' iti pā. ↩
- 19 `śatāvarīnāgabalādikvāthe' iti pā. ↩