athātaḥ svarabhedapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
śvāsakāsapratiṣedhānantaramūrdhvagatatvasāmānyāt
śvāsakāsacikitsitasādhyatvācca svarabhedapratiṣedhārambho yukta ityata āha-
athāta ityādi| svarabhedaḥ svaropaghātaḥ||1-2||
atyuccabhāṣaṇaviṣādhyayanātigītaśītādibhiḥ
1
prakupitāḥ pavanādayastu | srotaḥsu te svaravaheṣu gatāḥ pratiṣṭhāṃ hanyuḥ
svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ ||3||
svarabhedahetusamprāptisaṅkhyā āha- atyuccabhāṣaṇetyādi| adhyayanam anavarataṃ
vedādipāṭhaḥ| atigītaṃ nirantaraṃ maṅgalādigānam| śītādibhirityatrādiśabdāt
pittakaphakopahetavo gṛhyante| yadatra atyuccabhāṣaṇādīnāṃ vātakopahetūnāmeva
sākṣāt kathanaṃ kṛtaṃ na pittakaphakopahetūnāṃ tat svaropaghātakartṛtve vāyoḥ
prādhānyakhyāpanārtham| anye tu śītādītyatra ādiśabdena
gurulaghusnigdharūkṣādīn guṇān gṛhṇanti| svaravaheṣu srotaḥsu śabdavāhinīṣu
dhamanīṣu, te vātādayaḥ, gatāḥ prāptāḥ, pratiṣṭhāṃ sthitim| ṣaḍvidhaḥ
ṣaṭprakāraḥ; pṛthak vātādibhistrayaḥ, sannipātenaikaḥ, medaḥkṣayābhyāṃ
pratyekamekaḥ; evaṃ ṣaṭprakāraḥ| nanu, samānatantre ‘vātāt pittāt kaphāt
kāsādraktavegāt sapīnasāt’ (ca. ci. 8) ityatra yathā ṣaḍvidhaḥ svarabheda
uktastena sārdhaṃ kathaṃ na virodhaḥ| satyaṃ,
kāsajapratiśyāyajayorliṅgatvenoktatvādgrahaṇaṃ, raktajasya tu
kaphagrahaṇenaiva grahaṇaṃ, yato raktaṃ kaphayuktaṃ svarabhedaṃ karoti
samānatantroktatvāt| yadyevaṃ tarhi kathaṃ na saṅkhyādhikyaṃ? styaṃ,
kāsajapratiśyāyajayorvātikatvena grahaṇam| atyuccabhāṣaṇetyādiko hetuḥ,
prakupitāḥ pavanādaya ityādikā samprāptiḥ, bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ sa iti
saṅkhyā||3||
vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarcā bhinnaṃ śanairvadati gadgadavat svaraṃ ca |4|
vātikasvarabhedalakṣaṇamāha- vātenetyādi| kṛṣṇaśabdo
nayanādibhirvarcaḥparyantaiḥ sambadhyate| bhinnam anavasthitam| uktaṃ ca
tantrāntare- “svarabhedo bhavedvātādrūkṣaḥ kṣāmaścalaḥ svaraḥ” (ca. ci. 8)-
iti| ‘gadgadavat svaram’ ityatra kecit ‘gardabhavat svaraṃ’ iti paṭhanti|4|-
pittena pītavadanākṣipurīṣamūtro brūyādgalena paridāhasamanvitena
2||4||
pittajasvarabhedalakṣaṇamāha- pittenetyādi| pītaśabdo vadanādibhirmūtrāntaiḥ
sambadhyate| 'sa vidāhasamanvitena’ iti kecit paṭhanti, tatra sa iti
svarabhedī puruṣaḥ||4||
kṛcchrāt kaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭho mandaṃ śanairvadati cāpi divā
viśeṣaḥ
3|5|
kaphajasvarabhedalakṣaṇamāha- kṛcchrādityādi| satatam anavaratam|
kapharuddhakaṇṭhaḥ śleṣmāvṛtakaṇṭhaḥ| mandaṃ śanairiti mandaṃ mandamityarthaḥ|
divā viśeṣa iti divase viśeṣo bhavet, kaphakṣayāt| ‘divā viśeṣāt’ iti kecit
paṭhanti; rātrau tāvat kapharuddhakaṇṭhatvānna vadatyeva, divā punaḥ
kaphāpacayādviśeṣo bhavati, tasmācca viśeṣānmandaṃ mandaṃ vadatīti
vyākhyānayanti|5|-
sarvātmake bhavati sarvavikārasampadavyaktatā ca vacasastamasādhyamāhuḥ
||5||
sānnipātikasvarabhedalakṣaṇamāha- sarvātmaka ityādi| sarvātmake
sannipātotthasvarabhede| sarvavikārasampad vātādiliṅgaprādurbhāvaḥ| avyaktatā
ca vacasaḥ aspaṣṭavāktvam| taṃ sānnipātikasvarabhedam||5||
dhūpyeta vāk kṣayakṛte kṣayamāpnuyācca vāgeṣa cā(vā)pi hatavāk parivarjanīyaḥ
|6|
kṣayajasvarabhedalakṣaṇamāha- dhūpyetetyādi| dhūpyeta mukhāddhūmamivodvamati,
‘bruvan’ iti vākyaśeṣaḥ| kṣayamāpnuyād vāgiti vacanakṣayaṃ prāpnuyāt ‘vātāt’
iti śeṣaḥ|6|-
antargalaṃ
4
svaramalakṣyapadaṃ cireṇa medaścayādvadati
5
digdhagalauṣṭhatāluḥ ||6|| kṣīṇasya
vṛddhasya kṛśasya cāpi cirotthito yaśca sahopajātaḥ | medasvinaḥ
sarvasamudbhavaśca svarāmayo yo na sa siddhimeti
||7||
medojasvarabhedalakṣaṇamāha- antargalamityādi| antargalaṃ galasyāntare| svaraṃ
vadati śabdaṃ karoti| ‘antargataṃ’ iti kecit paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ|
yato'ntargalaṃ svaraṃ vadati ata eva alakṣyapadamiti, na lakṣyante padāni
yasyetyarthaḥ| bhedaścayāt medovṛddheḥ| digdhaṃ medodigdhaṃ galauṣṭhatālu
yasya sa tathā| ‘medo'nvayāt’ iti kecit paṭhanti||6-7||
snigdhān svarāturanarānapakṛṣṭadoṣān nyāyena tān
6
vamanarecanabastibhiśca | nasyāvapīḍamukhadhāvanadhūmalehaiḥ sampādayecca
vividhaiḥ kavalagrahaiśca ||8||
svarabhedasya sāmānyacikitsāmāha- snigdhānityādi| yadyapi kaphajamedojayoḥ
svarabhedayorapatarpaṇasādhyatvāt snehanaṃ na yuktaṃ, tathā'pi
yathādoṣapratyanīkairyathādoṣapratyanīkasādhitaiśca snehaiḥ snehanaṃ
yuktameva, athavā medaḥkaphajayorapi vāyusadbhāvāt snehanopadeśaḥ|
apakṛṣṭadoṣān ākṛṣṭadoṣān; atra vamanavirecanabastibhiriti sambadhyate|
nyāyena yathāvidhītyarthaḥ| vamanādibhirapakṛṣṭadoṣān svarabhedāturān kiṃ
kuryādityāha- nasyāvapīḍetyādi| avapīḍya dīyate ityavapīḍo nasyabhedaḥ|
mukhadhāvanaṃ gaṇḍūṣādi| sampādayet yojayet| vividhaiḥ doṣapratyanīkatvena
nānāprakāraiḥ| kavalagrahaiḥ gaṇḍūṣabhedaiḥ| tathā ca- “sukhaṃ sañcāryate yā
tu gaṇḍūṣe sā prakīrtitā| asañcāryā tu yā mātrā kavale sā prakīrtitā
7
”- iti||8||
yaḥ śvāsakāsavidhirādita eva coktastaṃ cāpyaśeṣamavatārayituṃ yateta |9|
anyadapi svarabhedacikitsitamatideśenāha- ya ityādi| śvāsakāsapratiṣedhe
sāmānyenādau yaḥ śvāsakāsavidhiruddiṣṭastaṃ vidhiṃ samastamapi yathādoṣaṃ
kartuṃ yateteti piṇḍārthaḥ|9|
vaiśeṣikaṃ ca vidhimūrdhvamato vadāmi taṃ vai svarāturahitaṃ nikhilaṃ nibodha
||9||
vaiśeṣikamityādi| ata iti sāmānyacikitsānantaram| taṃ vai svarāturahitamiti
svarabhedāturahitam| nibodha jānīhi||9||
svaropaghāte'nilaje bhuktopari ghṛtaṃ pibet | kāsamardakavārtākamārkavasvarase
śṛtam ||10|| pītaṃ ghṛtaṃ hantyanilaṃ
siddhamārtagale rase |11|
tameva vaiśeṣikavidhimāha- svaropaghāta ityādi| bhuktopari bhojanopari|
mārkavo bhṛṅgarājaḥ, śṛtaṃ pakvam| anilaṃ vātajasvarabhedam, upacārāt|
ārtagalaḥ kakubhaḥ||10||-
yavakṣārājamodābhyāṃ citrakāmalakeṣu vā
||11|| devadārvagnikābhyāṃ vā siddhamājaṃ
samākṣikam |12|
aparamapi vātaje ghṛtatrayamāha- yavakṣārājamodābhyāmityādi| agniko ajamodā|
ājaṃ ‘ghṛtaṃ’ śeṣaḥ| samākṣikaṃ samadhu| atrāpi pītamiti yojyam||11||-
sukhodakānupāno vā sasarpiṣko guḍaudanaḥ
||12||
vātike pathyayogamāha- sukhodakānupāna ityādi| sukhodakam īṣaduṣṇodakam|
kecidamuṃ yogaṃ paittike manyante; tanna, samānatantreṣu vātikasvarabheda eva
prayuktatvāt||12||
kṣīrānupānaṃ pitte tu pibet sarpiratandritaḥ |13|
paittikasvarabhedacikitsāmāha- kṣīrānupānamityādi| atandritaḥ analasaḥ|13|-
aśnīyācca sasarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasam
||13||
paittike pathyayogamāha- aśnīyādityādi| yaṣṭīmadhukapāyasamiti
yaṣṭīmadhukasādhitakṣīrasiddhāṃstaṇḍulān; athavā yaṣṭīmadhukānvitaṃ pāyasaṃ
yaṣṭīmadhukapāyasam||13||
lihyānmadhurakāṇāṃ vā cūrṇaṃ madhughṛtāplutam | śatāvarīcūrṇayogaṃ
balācūrṇamathāpi vā ||14||
lihyādityādi| madhurakāṇāṃ kākolīprabhṛtīnām| śatāvarīcūrṇayogamiti
śatāvarīcūrṇasya yogaḥ saṃyogo yatra tattathā, atrāpi madhughṛtāplutaṃ
lihyāditi sambandhanīyam||14||
pibet kaṭūni mūtreṇa kaphaje svarasaṅkṣaye | lihyādvā madhutailābhyāṃ bhuktvā
khādet kaṭūni vā ||15||
kaphajasvarabhedacikitsāmāha- pibedityādi| kaṭūni trikaṭukādīni| mūtreṇa
gomūtreṇa prādhānyāt| svarasaṅkṣaye svarabhede| lihyādvā madhutailābhyāmityādi
madhutailābhyāṃ vā kaṭūni trikaṭukaprabhṛtīni lihyāt, bhuktvā vā tāni
khādet||15||
svaropaghāte medoje kaphavadvidhiriṣyate |16|
medojasvarabhede kaphajacikitsāmatidiśannāha- svaropaghāta ityādi| kaphavat
kaphajasvarabhedavat|16|-
sarvaje kṣayaje cāpi pratyākhyāyācaret kriyām
||16||
sānnipātikakṣayajayorasādhyayorapi cikitsā kartavyetyāha- sarvaja ityādi|
pratyākhyāya asādhyatvena nirākṛtya| ācaret kuryāt| kriyāmiti sānnipātike
sarveṣāṃ vātādisvarabhedānāṃ sarvameva cikitsitaṃ kāryaṃ, kṣayaje tu
kṣayoktamiti; kecidubhayorapi sāmānyacikitsitaṃ kuryādityāhuḥ||16||
śarkarāmadhumiśrāṇi śṛtāni madhuraiḥ saha | pibet payāṃsi
yasyoccairvadato'bhihataḥ svaraḥ ||17||
atyuccabhāṣaṇotthasvarabhedasya vātātmakatve'pi nimittabhedamāśritya viśiṣṭāṃ
cikitsāmāha- śarkaretyādi| madhuraiḥ kākolyādibhiḥ śṛtāni payāṃsi
śarkarāmadhumiśrāṇi pibediti piṇḍārthaḥ| payāṃsītyatra bahuvacanaṃ
gomahiṣyajānāṃ kṣīraparigrahāya||17||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre chardipratiṣedho
nāma (pañcadaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) tripañcāśattamo'dhyāyaḥ
||53||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre svarabhedapratiṣedho
nāma tripañcāśattamo'dhyāyaḥ||53||