athātaḥ kṛmirogapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
ajīrṇādhyaśanāsātmyaviruddhamalināśanaiḥ |
avyāyāmadivāsvapnagurvatisnigdhaśītalaiḥ
||3|| māṣapiṣṭānnavidalabisaśālūkaserukaiḥ |
parṇaśākasurāśuktadadhikṣīraguḍekṣubhiḥ
||4|| palalānūpapiśitapiṇyākapṛthukādibhiḥ |
svādvamladravapānaiśca śleṣmā pittaṃ ca kupyati
||5|| kṛmīn bahuvidhākārān karoti
vividhāśrayān | āmapakvāśaye teṣāṃ kaphaviḍjanmanāṃ punaḥ | dhamanyāṃ
raktajānāṃ ca prasavaḥ prāyaśaḥ smṛtaḥ ||6||
keṣāñcit kṛmīṇāṃ sāmānyaṃ hetumāha- ajīrṇetyādi| ajīrṇam
āmavidagdhādibhedabhinnaṃ, adhyaśanam ajīrṇabhojanaṃ asātmyaṃyat sevitaṃ
sukhārthaṃ na sampadyate, viruddhaṃ hitāhitīyoktaṃ, malinaṃ samalam| piṣṭānnaṃ
taṇḍulapiṣṭādi, vidalaṃ makuṣṭhādi, bisaṃ bisāṇḍakaṃ, śālūḥ padmakandaḥ|
parṇaśākaṃ patraśākaṃ, sūktaṃ sandhānakaviśeṣaḥ| palalaḥ tilakalkaḥ ,
ānūpapiśitam ānūpamāṃsaṃ, piṇyākaṃ yantrapīḍitatilakhalī, 'pītā' iti loke,
pṛthukaḥ cipiṭakaḥ ādiśabdādevamprakārā anye'pi| bahuvidhākārān vividhākārān|
vividhāśrayāniti nānāprakārāśrayānityarthaḥ| prasava utpattiḥ|
prāyograhaṇādanyatrāpi sambhavo jñātavyaḥ| kecidatra ajīrṇādhyaśanādikaṃ
hetugaṇaṃ na paṭhanti, teṣāṃ ca hetvavagatirvakṣyamāṇāt 'kṣīrāṇi māṃsāni'
ityādipratiṣedhavidhānāt; mayā tu sukhabodhārthaṃ hetugaṇaḥ paṭhitaḥ| apare tu
‘ajīrṇabhojī madhurāmlanityo dravapriyaḥ piṣṭaguḍopabhoktā| vyāyāmajātāni
1
ca varjyamānaḥ svapnādivān vai labhate krimīnnā' iti paṭhanti||1-6||
viṃśateḥ kṛmijātīnāṃ trividhaḥ sambhavaḥ smṛtaḥ | purīṣakapharaktāni, tāsāṃ
vakṣyāmi vistaram ||7||
idānīṃ viṃśatisaṅkhyānāmapi kṛmijātīnāṃ kāraṇatraividhyamāha- viṃśaterityādi|
jātigrahaṇaṃ kṛmīṇāmānantyakhyāpanārthaṃ; taccānantyaṃ viṃśatyāmevāvaruddhaṃ,
ato viṃśatisaṅkhyākaraṇaṃ sārthakam| sambhavaḥ kāraṇam| kastrividhaḥ sambhava
ityāha- purīṣetyādi| nanu, ajīrṇādhyaśanādayo hetava uktāḥ , kathaṃ
purīṣādayaśca ucyante? satyaṃ, ajīrṇādayaḥ purīṣādīnāṃ hetavaḥ, purīṣādayaśca
kṛmīṇāmiti| yadyapi kṛmyārambhakā na purīṣādayaḥ , tathā'pyupacārāt
purīṣādīnāmapi kṛmyārambhakatvam| purīṣādyadhiṣṭhitā doṣāḥ purīṣādi,
ghṛtādidagdhavat; etenājīrṇādibhiḥ prakupitā doṣāḥ purīṣādīnyadhiṣṭhāya kṛmīn
janayanti tāsāṃ kṛmijātīnām| kecit ‘vistaraṃ’ ityatra ‘lakṣaṇaṃ’ iti
pāṭhāntaraṃ savyākhyānaṃ paṭhanti; tacca śiṣyabuddhivyākulatvahetutvāt
parityaktam||7||
ajavā vijavāḥ
2
kipyāścipyā gaṇḍūpadāstathā | cūravo dvimukhāścaiva jñeyāḥ sapta purīṣajāḥ
||8||
purīṣajakṛmināmānyāha- ajavā ityādi| ajavādayo dvimukhāntāḥ sapta purīṣajāḥ
kṛmayaḥ||8||
śvetāḥ sūkṣmāstudantyete gudaṃ pratisaranti ca | teṣāmevāpare pucchaiḥ
pṛthavaśca bhavanti hi
||9||
śūlāgnimāndyapāṇḍutvaviṣṭambhabalasaṅkṣayāḥ | prasekārucihṛdrogaviḍbhedāstu
purīṣajaiḥ ||10||
purīṣajānāṃ lakṣaṇamāha- śvetā ityādi| ya ete purīṣajāḥ kṛmayaḥ śvetāḥ
sūkṣmāśca bhavanti, te bāhulyenāddaṣṭavaśādgudaṃ tudanti pratisaranti ca|
teṣāmeva saptānāṃ madhye apare pucchaiḥ pṛthavo bhavanti| purīṣajaiḥ saptabhiḥ
kṛmibhiḥ śūlāgnimāndyādayo bhavanti| viṣṭambho guḍaguḍāśabdaḥ| praseko
lālāsrāvaḥ| viḍbhedaḥ dravapurīṣatā||9-10||
raktā gaṇḍūpadā dīrghā gudakaṇḍūnipātinaḥ | śūlāṭopaśakṛdbhedapaktināśakarāśca
te ||11||
teṣāmeva saptānāṃ purīṣajānāṃ madhye gaṇḍūpadānāṃ lakṣaṇaṃ karma cāha- raktā
ityādi| paktināśakarā agnināśakarāḥ, kāraṇe
3
kāryopacārāt||11||
darbhapuṣpā mahāpuṣpāḥ pralūnāścipiṭāstathā | pipīlikā dāruṇāśca
kaphakopasamudbhavāḥ ||12||
kaphakṛmināmānyāha- darbhapuṣpā ityādi| darbhapuṣpādikā dāruṇaparyantāḥ
kaphakopajāḥ ṣaṭ kṛmayaḥ||12||
romaśā romamūrdhānaḥ sapucchāḥ śyāvamaṇḍalāḥ | rūḍhadhānyāṅkurākārāḥ śuklāste
tanavastathā ||13||
teṣāmākṛtimāha- romaśā ityādi| romaśāḥ sarvato romānvitāḥ| romamūrdhānaḥ
saromamastakāḥ| śyāvamaṇḍalāḥ śyāmamaṇḍalayuktāḥ||13||
majjādā netraleḍhārastāluśrotrabhujastathā |14|
teṣāmeva karmaviśeṣeṇa sañjñāntaramāha- majjādā ityādi|14|-
śirohṛdrogavamathupratiśyāyakarāśca te
||14||
teṣāṃ sarveṣāmeva karmāṇyāha- śirohṛdrogetyādi| rogaśabdaḥ śirohṛdbhyāṃ
sambadhyate, tena śirorogo hṛdrogaśca, vamathuḥ chardiḥ| cakārāt anyānapi
kaphajavyādhīn kurvanti| te kaphajāḥ kṛmayaḥ||14||
keśaromanakhādāśca dantādāḥ kikkiśāstathā | kuṣṭhajāḥ saparīsarpā jñeyāḥ
śoṇitasambhavāḥ ||15||
raktajakṛmināmānyāha- keśarometyādi| keśādādyāḥ parīsarpāntāḥ sapta raktajāḥ
kṛmayaḥ||15||
te saraktāśca kṛṣṇāśca snigdhāśca pṛthavastathā |16|
teṣāmākṛtimāha- ta ityādi| te raktajāḥ kṛmayaḥ| pṛthavaḥ sthūlāḥ|16|-
raktādhiṣṭhānajān prāyo vikārān janayanti te
||16||
teṣāṃ karmāṇyāha- raktādhiṣṭhānajānityādi| raktādhiṣṭhānajān
vyādhisamuddeśīyoktān kuṣṭhavisarpapiḍakādīn||16||
māṣapiṣṭānnavidalaparṇaśākaiḥ purīṣajāḥ | māṃsamāṣaguḍakṣīradadhitailaiḥ
kaphodbhavāḥ ||17|| viruddhājīrṇaśākādyaiḥ
śoṇitotthā bhavanti hi | jvaro vivarṇatā śūlaṃ hṛdrogaḥ sadanaṃ bhramaḥ
||18|| bhaktadveṣo'tisāraśca
sañjātakṛmilakṣaṇam |19|
purīṣajādikṛmīṇāṃ sāmānyakāraṇamabhidhāyedānīṃ viśeṣakāraṇamāha-
māṣapiṣṭānnavidaletyādi| piṣṭānnaṃ taṇḍulādipiṣṭajam||17-18||-
dṛśyāstrayodaśādyāstu kṛmīṇāṃ parikīrtitāḥ
||19|| keśādādyāstvadṛśyāste dvāvādyau
parivarjayet |20|
idānīṃ kṛmīṇāṃ dṛśyādṛśyatvena sādhyāsādhyatvena ca vibhāgakaraṇārthamāha-
dṛśyā ityādi| ādyāstrayodaśeti ajavādyā dāruṇāntā ityarthaḥ| keśādādyā iti
keśādādyāḥ parīsarpāntā raktajāḥ kṛmaya ityarthaḥ| dvāvādyāviti
raktajāpekṣayaiva ādyau, tena keśādaromādāvityarthaḥ| tathā coktam- “asādhyau
dvau tu vijñeyau romakeśādasañjñitau” iti||19||-
eṣāmanyatamaṃ jñātvā jighāṃsuḥ snigdhamāturam
||20|| surasādivipakvena sarpiṣā
vāntamāditaḥ | virecayettīkṣṇatarairyogai ... |21|
nidānamabhidhāyedānīṃ cikitsāvasaraḥ- eṣāmanyatamamityādi| eṣāṃ krimīṇāṃ
madhye anyatamamekatamaṃ jighāṃsuḥ, snigdhamāturaṃ surasādigaṇavipakvena
sarpiṣā snigdhamāturaṃ jñātvā, āditaśca vāntaṃ tīkṣṇatarairyogaiḥ
kaphaghnairvirecanakalpoktairvirecayediti piṇḍārthaḥ| ‘duṣṭe ca koṣṭhe
kṛmibhirmanuṣyaṃ na vāmayet’ ityādinā kṛmiyuktasya puṃso vamananiṣedhaḥ,
tathā'pi kṛmiyuktasya prathamāvasthāyāṃ vamanaṃ śastam, ato vāntamādita
ityuktam||20||-
... rāsthāpayecca tam
||21|| yavakolakulatthānāṃ surasādergaṇasya
ca | viḍaṅgasnehayuktena kvāthena lavaṇena ca
||22||
virekānantaraṃ kiṃ kuryādityāha- āsthāpayedityādi| tam āturaṃ yavakolādīnāṃ
kvāthena tathā surasādigaṇasya kvāthena viḍaṅgasādhitasnehayuktena
saindhavalavaṇānvitenāsthāpayediti piṇḍārthaḥ| gaṇasya ceti cakārāt
surasādikalko'pi grāhyaḥ||21-22||
pratyāgate nirūhe tu naraṃ snātaṃ sukhāmbunā | yuñjyāt kṛmighnairaśanaistataḥ
śīghraṃ bhiṣagvaraḥ ||23|| snehenoktena
cainaṃ tu yojayet snehabastinā |24|
āsthāpanānantaraṃ kiṃ kuryādityāha- pratyāgata ityādi| pratyāgate vyāghuṭite
patite ityarthaḥ| sukhāmbunā uṣṇodakena| kṛmighnairaśanaiḥ
kṛmighnadravyasādhitaiḥ svabhāvataḥ kṛmighnaiśca| snehenoktena
viḍaṅgasādhitasnehena| snehabastinā anuvāsanena||23||-
tataḥ śirīṣakiṇihīrasaṃ kṣaudrayutaṃ pibet
||24||
ato'nantaraṃ kṛtānnasaṃsargaḥ kiṃ kuryādityāha- tata ityādi| tata iti
anuvāsanānantaram| kiṇihī kaṭabhī||24||
kevūkasvarasaṃ vā'pi pūrvavattīkṣṇabhojanaḥ |25|
pānāntaramāha- kevūketyādi| kevūkaḥ ‘kesura
4
’ iti nāmnā prasiddhaḥ| pūrvavaditi kṣaudrayutamityarthaḥ| tīkṣṇabhojanaḥ
tīkṣṇadravyasaṃskṛtāhāraḥ|25|-
palāśabījasvarasaṃ kalkaṃ vā taṇḍulāmbunā
||25||
aparamapi pānayogamāha- palāśabījetyādi| palāśabījasvarasaṃ kalkaṃ veti
palāśabījakalkaṃ vā taṇḍulāmbunā pibedityarthaḥ||25||
pāribhadrakapatrāṇāṃ kṣaudreṇa svarasaṃ pibet | pattūrasvarasaṃ vā'pi pibedvā
surasādijam ||26||
aparamapi pānayogamāha- pāribhadrakapatrāṇāmityādi| pāribhadraḥ parvatanimbaḥ|
pattūraḥ śiravālikā| surasādikaḥ surasādigaṇaḥ||26||
lihyādaśvaśakṛccūrṇaṃ vaiḍaṅgaṃ vā samākṣikam |27|
kṛmighnamavalehayogamāha- lihyādityādi| aśvaśakṛccūrṇaṃ ghoṭakapurīṣacūrṇam|
vaiḍaṅgaṃ viḍaṅgacūm| ‘vaiḍaṅgam’ ityatra ‘baiḍālam’ iti kecit paṭhanti; tatra
biḍālaviṭcūrṇamiti vyākhyānam|27|-
patrairmūṣikaparṇyā vā supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ
||27|| khādet pūpalikāḥ pakvā dhānyāmlaṃ ca
pibedanu |28|
krimighnapūpalikāmāha- patrairmūṣikaparṇyā vetyādi| mūṣikaparṇī dantī, anye
mūṣikakarṇākhyaṃ dravyāntaramāhuḥ| piṣṭamiśritaiḥ yavapiṣṭamiśritaiḥ, tasya
viśeṣeṇa krimiharatvāt| dhānyāmlaṃ kāñjikam| anviti pūpalikābhakṣaṇānantaram|
yadyapi ‘kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtāni ca’ ityādigranthoktādamlavarjanādatra
kāñjikasyāpi varjanaṃ prāpnoti, tathā'pi kāñjikasya prāyogikatvāt
krimiharatvāccātra kāñjikānupānaṃ, tathā hi guṇopavarṇane kāñjikaṃ
kṛmighnatvena dṛṣṭam||27||-
surasādigaṇe pakvaṃ tailaṃ vā pānamiṣyate
||28|| viḍaṅgacūrṇayuktairvā
piṣṭairbhakṣyāṃstu kārayet
5|29|
kṛmighnatailamāha- surasādigaṇe ityādi| tailamiti surasādigaṇe
‘kvāthakalkīkṛte’ iti śeṣaḥ| viḍaṅgetyādi| piṣṭaiḥ yavādipiṣṭaiḥ| bhakṣyān
laḍḍūkādīn| vikalpavidhānaṃ pūrvayogāpekṣayā||28||-
tatkaṣāyaprapītānāṃ tilānāṃ snehameva vā
||29||
tatkaṣāyaprapītānāmityādi| tatkaṣāyaprapītānāṃ viḍaṅgakvāthabhāvitānām| atrāpi
kārayediti sambandhanīyam||29||
śvāvidhaḥ śakṛtaścūrṇaṃ saptakṛtvaḥ subhāvitam | viḍaṅgānāṃ kaṣāyeṇa
traiphalena tathaiva ca ||30|| kṣaudreṇa
līḍhvā'nupibedrasamāmalakodbhavam | akṣābhayārasaṃ vā'pi... |31|
śvāvidha ityādi| śvāvidhaḥ seḍhāyāḥ, śakṛt viṣṭhā, tasyāścūrṇaṃ saptavārān
viḍaṅgakvāthena bhāvitaṃ punastriphalākvāthena tathaiva bhāvitaṃ, kṣaudreṇa
līḍhvā, anu paścāt, āmalakodbhavaṃ bibhītakodbhavaṃ vā harītakīrasaṃ vā'pi
kṣaudreṇa pibediti sambandhaḥ||31||-
... vidhireṣo'yasāmapi ||31||
amumeva vidhi lauhacūrṇānāmapyatidiśannāha- vidhirityādi| eṣa vidhiḥ śvāvidhaḥ
śakṛccūrṇavidhiḥ| ayasāmapīti trapusīsatāmrarajatakṛṣṇalohānāmapi|
etenaitaduktaṃ bhavati- pratyekaṃ lohādicūrṇānāṃ
śvāvitpurīṣacūrṇavidhānavadvidhiḥ kāryaḥ||31||
pūtīkasvarasaṃ vā'pi pibedvā madhunā saha | pibedvā pippalīmūlamajāmūtreṇa
saṃyutam ||32|| saptarātraṃ pibeddhṛṣṭaṃ
trapu vā dadhimastunā |33|
pūtīkaḥ cirabilvaḥ| pibedityādi| ajāmūtreṇa chāgamūtreṇa| pibeddhṛṣṭamityādi|
trapu raṅgaṃ, ‘kathīra’ iti loke| dadhimastugrahaṇam anyamastuniṣedhārthaṃ;
anye ‘dadhimastunā’ ityatra dadhigrahaṇaṃ kūrcikāmastuparihārārthamiti
vyākhyānayanti| tanna, dadhimastugrahaṇena kūrcikāmastugrahaṇamasambhavaṃ,
sarvanibandhavirodhāt samānatantravirodhācca||32||
purīṣajān kaphotthāṃśca hanyādevaṃ kṛmīn bhiṣak
||33||
yat pūrvametaccikitsitamuktaṃ tat purīṣakaphajānāṃ kāryamiti darśayannāha-
purīṣajānityādi| evamiti pūrvoktena vidhinetyarthaḥ||33||
śirohṛdghrāṇakarṇākṣisaṃśritāṃśca pṛthagvidhān |
viśeṣeṇāñjanairnasyairavapīḍaiśca sādhayet
||34||
purīṣakaphajānāṃ sāmānyacikitsitamabhidhāyedānīṃ kaphajānāmāśrayaviśeṣeṇa
cikitsāmāha- śirohṛdghrāṇetyādi| śiraḥprabhṛtisaṃśritān nānāprakārān kṛmīn
viśeṣeṇāñjanādibhiḥ sādhayediti piṇḍārthaḥ| cakārāt
gaṇḍūṣakavalagrahādibhirapi| anye tu yadyapyañjanādikaṃ sāmānyenoktaṃ,
tathā'pyañjanaṃ netrasthe, nasyāvapīḍau ghrāṇaśiraḥsaṃśrite ca,
viśeṣeṇāñjanādīnāṃ netrādijakṛmiharatvāt; hṛdgatānāṃ karṇagatānāṃ
cārthavaśādeva kṛmijahṛdrogakṛmikarṇakacikitsitaiścikitsā kāryā; cakārāt
śiraḥsthitānāṃ kṛmīṇāṃ kṛmiśirorogacikitsitaiścikitsā kāryeti gṛhyata iti
vyākhyānayanti| ‘saṃśritān’ ityatra ‘vraṇajān’ iti kecit paṭhanti; anye
‘saṃśritān’ ityatra ‘saṃsṛtān’ iti paṭhanti; karṇasthāne ca vaktraṃ
paṭhanti||34||
śakṛdrasaṃ turaṅgasya suśuṣkaṃ bhāvayedati | niṣkvāthena viḍaṅgānāṃ cūrṇaṃ
pradhamanaṃ tu tat ||35||
śiraḥ prabhṛtisaṃśritakṛmighnaṃ pradhamanamāha- śakṛdrasamityādi| śakṛdrasaṃ
turaṅgasyeti ghoṭakapurīṣasya rasamityarthaḥ| suśuṣkamiti purīṣarasasya
viśeṣaṇam| pradhamanamiti nāsāyāṃ cūrṇaprakṣepaṇaṃ jñeyam||35||
ayaścūrṇānyanenaiva vidhinā yojayedbhiṣak | sakāṃsyanīlaṃ tailaṃ ca nasyaṃ
syātsurasādike ||36||
amumeva pradhamanavidhiṃ lohacūrṇeṣvatidiśannāha- ayaścūrṇānītyādi| aneneti
ghoṭapurīṣasvarasapradhamanavidhānena| sakāṃsyanīlaṃ
kāṃsyāpamārjanamasīsahitam| ‘surasādike’ ityatra ‘vipakvaṃ’ iti śeṣaḥ| tena
surasādigaṇakvāthavipakvaṃ tailaṃ kāṃsyamasīsahitaṃ nasyaṃ syāditi| tathā
coktāṃ,- ‘surasādiśṛtaṃ tailaṃ nasyaṃ kāṃsyamalānvitam’- iti||36||
indraluptavidhiścāpi vidheyo romabhojiṣu |37|
romādādīnāmatideśena cikitsāmāha- indraluptetyādi| romabhojiṣu romādeṣu|
cakāreṇa keśabhojiṣvapīndraluptavidhiḥ kārya iti samuccīyate|37|-
dantādānāṃ samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ mukharogikam
||37||
dantādānāmapyatideśena cikitsitamāha- dantādānāmityādi| mukharogikaṃ
kṛmidantoktaṃ, viśeṣeṇa kṛmidantoktacikitsitasya dantānāṃ hitatvāt| yadyapi
romādadantādānāṃ raktajatvāt
raktajasāmānyacikitsānantaramindraluptavidhyādikaṃ viśeṣacikitsitaṃ
kartumucitaṃ bhavati, tathā'pi kaphajā api romadantabhakṣaṇaṃ kurvantīti
pravyaktakaṭukaṃ bhojanaṃ hitaṃ bhavediti pratipādanārthaṃ romadantādānāṃ
prathamaṃ cikitsitamuktam||37||
raktajānāṃ pratīkāraṃ kuryāt kuṣṭhacikitsite |38|
idānīṃ sāmānyacikitsitaṃ raktajānāmatideśenāha- raktajānāmityādi|
‘kuṣṭhacikitsite’ ityatra pūrvoktameva samuddiṣṭamiti padaṃ sambandhanīyam|
kecit ‘kuṣṭhacikitsitāt’ iti paṭhanti|38|-
surasādiṃ tu sarveṣu sarvathaivopayojayet
||38||
surasādiṃ tu sarveṣvityādi| sarveṣu purīṣajādiṣu| sarvathaiva
annapānasnānādividhinā||38||
pravyaktatiktakaṭukaṃ bhojanaṃ ca hitaṃ bhavet |39|
bhojane vidhyantaramāha- pravyaktetyādi| pravyaktatiktakaṭukamiti
tiktakaṭukotkaṭamityarthaḥ|39|-
kulatthakṣārasaṃsṛṣṭaṃ kṣārapānaṃ ca pūjitam
6||39||
pāne'pi vidhyantaramāha- kulatthetyādi| kulatthakṣārasaṃsṛṣṭaṃ
kulatthabhasmodakasaṃyuktam? kṣārapānaṃ yavakṣārapānaṃ, tathā coktaṃ
viśvāmitreṇa- ‘yāvaśūkasya pānaṃ tu kulatthakṣāravāriṇā’- iti| kecit
‘kulatthakṣāra...’ ityatra ‘viḍaṅgakṣāra...’ iti paṭhanti||39||
kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtāni caiva dadhīni śākāni ca parṇavanti |
samāsato'mlānmadhurān himāṃśca kṛmīn jighāṃsuḥ parivarjayettu
||40||
pravṛttilakṣaṇaṃ cikitsitamabhidhāyedānīṃ nivṛttilakṣaṇaṃ cikitsitamāha-
kṣīrāṇi māṃsānītyādi| yadyapi ‘saṅkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjanam’ iti
vākyādeva kṣīrādīnāṃ niṣedhavidhiḥ siddhaḥ, tathā'pi kṣīrādīnāṃ
pratiṣedhakaraṇaṃ niyamārthaṃ; tena kṛmīṇāṃ nidānamapi kṣīrādikaṃ madātyaye
madyavadbheṣajaṃ mā bhūdityarthaḥ||40||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre kṛmipratiṣedho
nāma (ṣoḍaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) catuḥpañcāśattamo'dhyāyaḥ
||54||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantre kṛmipratiṣedho nāma
catuḥpañcāśattamo'dhyāyaḥ||54||