athāta udāvartapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
kṛmipratiṣedhānantaraṃ kṛmicikitsitasya
kaṭutiktakaṣāyāderudāvartahetutvādudāvartapratiṣedhārambho yukta ityata āha-
athāta ityādi| ut ūrdhvaṃ vātaviṇmūtrādīnāṃ āvarto bhramaṇaṃ yasmin roge sa
udāvartaḥ; anye purīṣaṃ vāyunā vartulīkṛtamudāvartaṃ manyante,
lokaprasiddhatvāt||1-2||
adhaścordhvaṃ ca bhāvānāṃ pravṛttānāṃ svabhāvataḥ | na vegān dhārayet prājño
vātādīnāṃ jijīviṣuḥ ||3||
vegadhāraṇasyaikāntenodāvartahetutvādvegadhāraṇaniṣedhamāha- adhaścordhva
cetyādi| adhobhāvā mūtrādayaḥ ūrdhvabhāvā udgārādayaḥ, teṣāṃ bhāvānāṃ
vātādīnāṃ vegān na dhārayet| kimbhūtānāṃ? svabhāvataḥ pravṛttānāṃ, prakṛtyaiva
svāśayacyutānāmityarthaḥ| etenaite'pravṛttā balānnodīraṇīyā iti sūcayati|
jijīviṣuḥ jīvitumicchuḥ puruṣaḥ| kecit ‘prājñaḥ’ ityatra ‘prāptān’ iti
paṭhanti| te ca vyākhyānayanti- vegagrahaṇenaiva prāptāniti prāptaṃ
yasmādaprāpto vego na bhavati, ataḥ prāptagrahaṇamadhikaṃ
1, tenādhikena prāptagrahaṇena keṣāñcit prāptā api vegā dhāraṇīyā
ityarthādhikyamāvedayati; tathā ca tantrāntare- “imāṃstu dhārayedvegān hitaiṣī
pretya ceha ca| lobherṣyādveṣamātsaryarāgādīnāṃ yatendriyaḥ
2
”- iti| tacca vyākhyānaṃ na yuktaṃ, yasmādviśeṣābhidhānādeva lobhādīnāṃ
vegadhāraṇaṃ siddhaṃ; tasmāt prāptān unmukhībhūtāniti vyākhyānaṃ yuktam| anye
tu vātādīnāṃ prāptān yuktān vegān na dhārayet, na tu sāhasādivegān na
dhārayediti vyākhyānayanti||3||
vātaviṇmūtrajṛmbhāśrukṣavodgāravamīndriyaiḥ | vyāhanyamānairuditairudāvarto
nirucyate ||4||
udāvartasya niruktidvārā kāraṇānyāha- vātaviṇmūtretyādi| aśru netrodakaṃ,
kṣavaḥ chikkā; indriyamatra śukramabhipretaṃ, ‘śukrāśmarī tatsravaṇaṃ
bhavedvā’ ityādivakṣyamāṇavacanāt; abhidhāne cendriyaśabdaḥ śukre dṛṣṭaḥ;
tathāca tadvacaḥ- “śrotravāgādi sattvaṃ ca śukraṃ cendriyamucyate”- iti|
vyāhanyamānaiḥ avarudhyamānaiḥ| uditairiti ūrdhvagataiḥ||4||
kṣuttṛṣṇāśvāsanidrāṇāmudāvarto vidhāraṇāt |5|
anyeṣāmapi vidhāraṇādudāvartasambhavamāha- kṣuttṛṣṇetyādi| vātaviṇmūtrādikāt
kṣuttṛṣṇādīnāṃ bhinnapāṭho vātādīnāṃ sannihitakāraṇatvaṃ tathā kṣudādīnāṃ
viprakṛṣṭakāraṇatvaṃ sūcayati; athavā anena bhinnapāṭhena vakṣyamāṇaṃ
hetumāhārāśritaṃ sūcayati| yathā- “vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ
kaṣāyakaṭutiktakaiḥ” ityādi| ye kṣudādīnāṃ bhinnapāṭhaṃ na paṭhanti; tanmate
īdṛśaḥ pāṭhaḥ,- ‘vātaviṇmūtrajṛmbhāśrukṣavodgāravamīndriyaiḥ|
kṣuttṛṣṇāśvāsanidrāṇāṃ dhṛtyodāvartasambhavaḥ’ iti| dhṛtyā dhāraṇenetyarthaḥ|
nanu, adhovegarodhādapānaprakopādudāvartasambhavo yuktaḥ,
aśrujṛmbhādivegadhāraṇāt kathaṃ tasyotpattiḥ ? satyaṃ, aśrujṛmbhādivegarodhāt
koṣṭhagato vāyuryadā bhavati tadā'pānaprakopādudāvartasambhavaḥ|5|-
tasyābhidhāsye vyāsena lakṣaṇaṃ ca cikitsitam
||5||
tasyābhidhāsye ityādi| tasya udāvartasya| abhidhāsye kathayiṣyāmi| vyāsena
vistareṇa||5||
trayodaśavidhaścāsau bhinna etaistu kāraṇaiḥ |6|
tasya saṅkhyāmāha- trayodaśavidha ityādi| bhinno bhedaṃ gataḥ| etaiḥ kāraṇaiḥ
pūrvoktairvātaviṇmūtrādibhiḥ|6|-
apathyabhojanāccāpi vakṣyate ca tathā'paraḥ
||6||
vātādivegarodhāttrayodaśodāvartānabhidhāyedānīṃ kāraṇabhedādaparamapyāha-
apathyetyādi| aparo vātādyavarodhajebhyo'nyaḥ||6||
ādhmānaśūlau hṛdayoparodhaṃ śirorujaṃ śvāsamatīva hikkām |
kāsapratiśyāyagalagrahāṃśca balāsapittaprasaraṃ ca ghoram
||7|| kuryādapāno'bhihataḥ svamārge hanyāt
purīṣaṃ mukhataḥ kṣipedvā |8|
vātajodāvartalakṣaṇamāha- ādhmānaśūlāvityādi| hṛdayoparodhaṃ hṛdayāvaraṇam|
balāsapittaprasaraṃ śleṣmapittaprasaraṇam| abhihataḥ avaruddhaḥ| svamārge
gude| hanyāt purīṣaṃ purīṣakṣayaṃ kuryāt kṣipedvetyatrāpi purīṣamiti
sambandhanīyam| galagrahāṃśceti cakārāt krimyādīnāṃ samānatantranirdiṣṭānāṃ
grahaṇam| apānāvarodhena prāṇādīnāmapi prakopāt śirorukkāsādisambhavo
yuktaḥ||7||
āṭopaśūlau parikartanaṃ ca saṅgaḥ purīṣasya tathordhvavātaḥ
||8|| purīṣamāsyādapi vā nireti
purīṣavege'bhihate narasya |9|
purīṣajodāvartalakṣaṇamāha- āṭopaśūlāvityādi| āṭopa udarāpūraḥ| parikartanaṃ
gudameḍhrabastyādiṣu kṛntanamiva vedanā| ūrdhvavāto bahūdgāratā| āsyāt mukhāt|
nireti nirgacchati| parikartanaṃ ceti cakārāt piṇḍikodveṣṭanādayaḥ||8||-
mūtrasya vege'bhihate narastu kṛcchreṇa mūtraṃ kurute'lpamalpam
||9|| meḍhre gude
vaṅkṣaṇabastimuṣkanābhipradeśeṣvathavā'pi
3
mūrdhni | ānaddhabastiśca
4
bhavanti tīvrāḥ śūlāśca śūlairiva bhinnamūrteḥ
||10||
mūtrodāvartalakṣaṇamāha- mūtrasyetyādi| vaṅkṣaṇam udarorusandhiḥ| muṣkau
aṇḍau| mūrdhni uttamāṅge| ānaddhabastiḥ ādhmātamūtrādhāraḥ| ‘ānaddhabasteḥ’
iti kecit paṭhanti, te ca ānaddhabastermūrdhni śūlā bhavantīti yojayanti|
tanna, samānatantravirodhāt| bhinnamūrteḥ bhinnaśarīrasya
5||9-10||
manyāgalastambhaśirovikārā jṛmbhopaghātāt pavanātmakāḥ syuḥ |
śrotrānanaghrāṇavilocanotthā bhavanti tīvrāśca tathā vikārāḥ
||11||
jṛmbhodāvartalakṣaṇamāha- manyetyādi| stambhaśabdo manyāgalābhyāṃ pratyekaṃ
sambadhyate| galastambho galagrahaḥ| śirovikārāḥ sūryāvartādayaḥ| pavanātmakāḥ
kampasuptyādayaḥ, cakārāt arucivibhramādayaśca||11||
ānandajaṃ śokasamudbhavaṃ vā netrodakaṃ prāptamamuñcato hi | śirogurutvaṃ
nayanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena
||12||
aśrujodāvartalakṣaṇamāha- ānandajamityādi| netrodakam aśru, prāptaṃ
pravṛttyunmukham| pīnaso'tra pratiśyāyaḥ, samānatantradarśanāt| cakārāt
pratiśyāyādayaḥ||12||
bhavanti gāḍhaṃ kṣavathorvighātācchirokṣināsāśravaṇeṣu rogāḥ |
kaṇṭhāsyapūrṇatvamatīva todaḥ kūjaśca vāyoruta vā'pravṛttiḥ
||13||
chikkājodāvartalakṣaṇamāha- bhavantītyādi| kṣavathorvighātāt chikkāvarodhāt|
kaṇṭhāsyapūrṇatvamiti kaṇṭhamukhe vāyunā pūrṇe iva bhavataḥ| atīva todaḥ atīva
vyathā, kaṇṭhamukhayoreva| kecit ‘kaṇṭhasya’ iti paṭhanti, tanmate
kaṇṭhasyaiva pūrṇatvaṃ todaśca| kūjaḥ avyaktavacanam| vāyorapravṛttiḥ
ucchvāsāvarodhaḥ| uta vā athavetyarthaḥ| cakārāt manyāstambhādayaḥ||13||
udgāravege'bhihate bhavanti ghorā vikārāḥ pavanaprasūtāḥ |14|
udgārajodāvartalakṣaṇamāha- udgāravega ityādi| ghorāḥ kaṣṭatarāḥ| "ghorāḥ"
ityatra "jantoḥ" iti kecit paṭhanti| pavanaprasūtāḥ
kampahikkāhṛdvibandhādayaḥ|14|-
chardervighātena bhavecca kuṣṭhaṃ yenaiva doṣeṇa vidagdhamannam
||14||
chardijodāvartalakṣaṇamāha- chardervighātenetyādi| kuṣṭhagrahaṇamatra
śītapittakopādyupalakṣaṇārtham| yenaiva doṣeṇa vidagdhamannamiti yenaiva
vātādyanyatamena doṣeṇa vidagdhaṃ duṣṭamannaṃ bhavettaddoṣādhikameva kuṣṭhaṃ
syādityarthaḥ| cakārāt arocakādayaḥ||14||
mūtrāśaye pāyuni
6
muṣkayośca śopho rujo mūtravinigrahaśca | śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhavedvā te
te vikārā vihate tu śukre ||15||
śukrajodāvartalakṣaṇamāha- mūtrāśaya ityādi| mūtrāśaye bastau, pāyuni gude,
śophaḥ śvayathuḥ; rujo'pi mūtrāśayādiṣveva bhavanti| mūtravinigraho
mūtrāpravṛttiḥ| tatsravaṇaṃ śukrasravaṇaṃ, samānatantrapratyayāt| te te vikārā
iti hṛtpīḍāṅgamardādayaḥ śukravegavighātajāḥ samānatantroktāḥ||15||
tandrāṅgamardārucivibhramāḥ syuḥ
7
kṣudho'bhighātāt kṛśatā ca dṛṣṭeḥ |16|
kṣujjodāvartalakṣaṇamāha- tandretyādi| tandrā vaikārikī nidrā; aṅgamardaḥ
aṅgodveṣṭanamiva vedanā, sphuṭaniketyanye; vibhramaḥ atyarthaṃ cakrārūḍhasyeva
bhramaṇam| kṛśatā ca dṛṣṭeḥ dṛṅmāndyam cakārāt daurbalyādayastantrāntaroktā
grāhyāḥ|16|-
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarodhastṛṣṇābhighātaddhṛdaye vyathā ca
||16||
tṛṣṇājodāvartalakṣaṇamāha- kaṇṭhāsyaśoṣa ityādi| śravaṇāvarodho bādhiryam|
cakārāt śramasvedādayaḥ samānatantroktāḥ||16||
śrāntasya niḥśvāsavinigraheṇa hṛdrogamohāvathavā'pi gulmaḥ |17|
ucchvāsajodāvartalakṣaṇamāha- śrāntasyetyādi| śrāntasya drutagamanādinā
8
khinnasya| śrāntasyetyanenāśrāntasya śvāsadhāraṇādapi pīḍā na bhavatīti
sūcyate| moho vaicittyam|17|-
jṛmbhā'ṅgamardo'ṅgaśirokṣijāḍyaṃ nidrābhighātādathavā'pi tandrā
||17||
nidrājodāvartalakṣaṇamāha- jṛmbhetyādi| jāḍyaśabdo'ṅgādibhiḥ sambadhyate;
jāḍyam apāṭavaṃ, gauravamiti tātparyārthaḥ||17||
tṛṣṇārditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlairabhidrutam | śakṛdvamantaṃ
matimānudāvartinamutsṛjet ||18||
parityājyodāvartalakṣaṇamāha- tṛṣṇārditamityādi| parikliṣṭam
atyarthamavasannaṃ, kriyārahitamiti yāvat; anye samantato bhāvena
kleśamupagataṃ parikliṣṭaṃ manyante| abhidrutaṃ pīḍitam| utsṛjet
parityajet||18||
sarveṣveteṣu vidhivadudāvarteṣu kṛtsnaśaḥ | vāyoḥ kriyā vidhātavyāḥ
svamārgapratipattaye ||19|| sāmānyataḥ
pṛthaktvena kriyāṃ bhūyo nibodha me |20|
sarvadodāvarteṣu vāyoḥ sadbhāvāt sāmānyena vātaharīṃ kriyāmāha-
sarveṣveteṣvityādi| vidhivat yathāvidhi| kṛtsnaśaḥ sāmastyena| kriyāḥ
snehasvedādikāḥ| svamārgapratipattaye vāyorātmamārgapravartanāya| sāmānyataḥ
sāmānyena| ‘sarveṣu’ ityatra ‘navasu’ iti paṭhitvā vātajodāvartādiṣu
navasaṅkhyeṣu vāyoḥ kriyā vidhātavyeti vyākhyānayanti; tanna,
bubhukṣodbhavādiṣvapi caturṣūdāvarteṣu vāyoḥ sadbhāvādvātaharī kriyā kriyata
9
iti| pṛthaktvena kriyāmityādi| pṛthaktvena pratyekam||19||
āsthāpanaṃ mārutaje snigdhasvinne viśiṣyate
||20||
āsthāpanamityādi| āsthāpanaṃ nirūhaḥ, taccānulomikavātaharadravyakṛtam|
snigdhasvinne ‘āture’ iti śeṣaḥ| viśiṣyate viśiṣṭaṃ bhavati, viśeṣeṇa kriyata
iti tātparyārthaḥ||20||
purīṣaje tu kartavyo vidhirānāhiko bhavet |21|
purīṣaja ityādi| ānāhiko vidhiḥ phalavartyādiko vātavyādhyukto visūcyāṃ
vakṣyamāṇo vā| tuśabdāt anuktamanyadapi parīṣānulomanaṃ kartavyam|21|-
sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tvabhihate pibet
||21|| elāṃ vā'pyatha madyena kṣīraṃ vā'pi
pibennaraṃ | dhātrīphalānāṃ svarasaṃ sajalaṃ vā pibettryaham
||22|| rasamaśvapurīṣasya gardabhasyāthavā
pibet | māṃsopadaṃśaṃ madhu vā pibedvā sīdhu gauḍikam
||23|| bhadradāru ghanaṃ mūrvā haridrā
madhukaṃ tathā | kolapramāṇāni pibedāntarikṣeṇa vāriṇā
||24|| duḥsparśāsvarasaṃ vā'pi kaṣāyaṃ
kuṅkumasya ca | ervārubījaṃ toyena pibedvā'lavaṇīkṛtam
||25|| pañcamūlīśṛtaṃ kṣīraṃ
drākṣārasamathāpi vā |26|
sauvarcalāḍhyāmityādi| sauvarcalāḍhyāṃ sauvarcalotkaṭām| madirāṃ madyam|
tuśabdāt sarpiṣo'vapīḍanādikaṃ samānatantroktaṃ grāhyam| kiṃ madirāmeva
pibedathavā'nyadapītyāha- elāmityādi| dhātrīphalānāṃ svarasaṃ sajalaṃ veti na
kevalaṃ dugdhaṃ pibedāmalakarasaṃ sodakaṃ pibedityarthaḥ| ‘gardabhasya’
ityatrāpi ‘purīṣarasam’ iti sambadhyate| māṃsopadaṃśaṃ māṃsabhakṣaṇasahitaṃ,
madhu madyam| tacca drākṣodbhavaṃ, samānatantradarśanāt| tathā ca tadvacaḥ,-
“drākṣodbhavaṃ cāpi pibenmadyaṃ māṃsopadaṃśakam”- iti| gauḍikaṃ sīdhu
guḍakṛtaṃ sasyakam; atrāpi māṃsopadaṃśamiti sambadhyate| bhadradārvityādi|
bhadradāru devadāru| ghanaṃ mustā| mūrvā corasnāyuḥ| madhukaṃ yaṣṭīmadhu|
kolapramāṇāni ardhakarṣapramāṇāni| duḥsparśā durālabhā| ervāruḥ
grīṣmakarkaṭikā| alavaṇīkṛtam īṣatsaindhavayuktam| pañcamūlī laghupañcamūlaṃ,
samānatantrasaṃvādāt; tathā coktam- “laghunā pañcamūlena śṛtaṃ kṣīraṃ
pibennaraḥ”- iti||21-25||-
yogāṃśca vitaredatra pūrvoktānaśmarībhidaḥ
||26|| mūtrakṛcchrakramaṃ cāpi
kuryānniravaśeṣataḥ | bhūyo vakṣyāmi yogān yān mūtrāghātopaśāntaye
||27||
idānīṃ mūtrajodāvarte aśmarīmūtrakṛcchramūtrāghātacikitsitānyatidiśannāha-
yogāṃśca vitaredityādi| vitaret dadyāt| atra mūtrajodāvarte| pūrvoktān ‘kuśaḥ
kāśaḥ śaraḥ’ ityādinā'śmarīcikitsitoktān| bhūyaḥ atiśayena| ‘vakṣyāmi yān
yogān' ityatrāpi ‘tān kuryāt’ iti sambadhyate||26-27||
snaihaiḥ svedairudāvartaṃ jṛmbhājaṃ samupācaret |28|
jṛmbhaṇajodāvartacikitsitamāha- snehairityādi| snehaiḥ svedairiti padadvaye'pi
bahuvacanāccaturbhiḥ snehaiścaturbhiśca svedairityarthaḥ|28|-
aśrumokṣo'śruje kāryaḥ snigdhasvinnasya dehinaḥ
||28||
aśrujodāvartacikitsāmāha- aśrumokṣa ityādi| aśrumokṣaḥ aśruniḥsāraṇam| atra
luptacakāranirdeśāttīkṣṇabhañjanādikaṃ vakṣyamāṇamatrāpi sambandhanīyam||28||
tīkṣṇāñjanāvapīḍābhyāṃ tīkṣṇagandhopaśiṅghanaiḥ | vartiprayogairathavā
kṣavasaktiṃ pravartayet
||29||
(tīkṣṇauṣadhapradhamanairathavā''dityaraśmibhiḥ||) |
kṣavajodāvartacikitsitamāha- tīkṣṇāñjanāvapīḍābhyāmityādi|
tīkṣṇaśabdo'ñjanāvapīḍābhyāṃ saha sambadhyate| avapīḍo nasyabhedaḥ|
tīkṣṇagandhopaśiṅghanaiḥ maricādicūrṇāvaghrāṇaiḥ| vartiprayogā
dhūmavartiprayogāḥ| atra luptādiśabdāt arkaraśmivilokanādayo gṛhyante| tathā
ca- “tīkṣṇadhūmāñjanāghrāṇanāvanārkavilokanaiḥ| pravartayet kṣutiṃ saktām”-
ityādi| kṣavasaktiṃ chikkāyā apravartanam| kecittīkṣṇāñjanāvapīḍābhyāmiti
padamaśrujodāvarta eva manyante na kṣavaje,
anaupayikatvāttantrāntaravirodhācca||29||-
udgāraje kramopetaṃ snaihikaṃ dhūmamācaret
||30|| surāṃ sauvarcalavatīṃ
bījapūrarasānvitām |31|
udgāraje kramopetamityādi| kramopetaṃ
dhūmanasyakavalagrahacikitsitoktakramasaṃyuktam| kimudgāraje snaihikaṃ
dhūmamevācaredutānyadapītyāha- surāmityādi||30||-
chardyāghātaṃ yathādoṣaṃ samyak snehādibhirjayet
||31|| sakṣāralavaṇopetamabhyaṅgaṃ cātra
dāpayet |32|
chardyāghātamityādi| chardyāghātaṃ chardyāghātajamudāvartaṃ,
kāraṇekāryopacārāt| yathādoṣaṃ doṣasyānatikrameṇa| ādiśabdāt vamanādayaḥ|
sakṣāralavaṇopetam īṣadyavakṣārasaindhavasaṃyuktaṃ; yadyapi tantrāntare
tailābhyaṅga uktastathā'pyatra vṛddhasampradāyāddhṛtābhyaṅgaḥ kāryaḥ| cakārāt
vyāyāmopavāsādayo gṛhyante| 'vamyāghātaṃ' iti kecit paṭhanti||31||
bastiśuddhikarāvāpaṃ caturguṇajalaṃ payaḥ
||32|| āvārināśāt kvathitaṃ pītavantaṃ
prakāmataḥ | ramayeyuḥ
10
priyā nāryaḥ śukrodāvartinaṃ naram ||33||
bastiśuddhikarāvāpamityādi| bastiśuddhikarāvāpaṃ
kūṣmāṇḍakatṛṇapañcamūlādiprakṣepam| prakṣepadravyapramāṇaṃ kṣīrāṣṭāṃśena|
payaḥ kṣīram| prakāmataḥ svecchayā nāryaḥ śukrodāvartinaṃ naraṃ ramayeyuḥ
bhajeyuḥ| yadatra ramaṇe strīṇāṃ kartrītvenābhidhānaṃ tat śukrodāvartino
harṣādhikyasañjananārtham| priyā manonukūlāḥ| luptacakārāt
tāmracūḍādayastantrāntaroktā grāhyāḥ||32-33||
kṣudvighāte hitaṃ snigdhamuṣṇamalpaṃ ca bhojanam |34|
kṣudvighāte hitamityādi| cakārāt laghvapi|34|-
tṛṣṇāghāte pibenmanthaṃ yavāgūṃ vā'pi śītalām
||34||
tṛṣṇāghāte pibenmanthamityādi| manthaḥ saghṛtaśītalajalaplutāḥ saktavaḥ|
yavāgūratra peyā| apiśabdāt śītalajalāvagāhapānādikaṃ grāhyam||34||
bhojyo rasena viśrāntaḥ śramaśvāsāturo naraḥ |35|
bhojyo rasenetyādi| bhojyo bhojayitavyaḥ rasena māṃsarasena|35|-
nidrāghāte pibet kṣīraṃ svapyācceṣṭakathā
11
naraḥ ||35||
nidrāghāte pibet kṣīramityādi| kṣīraṃ gokṣīraṃ na māhiṣaṃ,
pradhānakalpanāśrayaṇāt samānatantradarśanācca| tathā ca tantrāntaram,-
“nidrāghāte pibet kṣīraṃ gostanādathavā naraḥ”- iti| iṣṭakathā anukūlakathāḥ
12, ‘śṛṇuyāt’ iti śeṣaḥ| ‘iṣṭakathārataḥ’ iti pāṭhāntaram| svapyāt nidrāṃ
gacchet||35||
ādhmānādyeṣu rogeṣu yathāsvaṃ prayateta hi | yacca yatra bhavetprāptaṃ tacca
tasmin prayojayet ||36||
udāvartacikitsitamabhidhāyedānīṃ tadupadravacikitsitamāha- ādhmānādyeṣu
rogeṣvityādi| ādhmānādyeṣu vegāvarodhajāteṣu| ādiśabdāt
śūlaparikartikāpurīṣasaṅgādīnāṃ grahaṇam| yathāsvaṃ
yasyādhmānāderyadātmīyamauṣadhaṃ vātavyādhyādicikitsitoktaṃ tena prayateta
prayatnaṃ kurvīta| anyadapyucitaṃ cikitsitamādhmānādiṣu kāryamityāha-
yaccetyādi| yadauṣadhaṃ yasmin ādhmānādau prāptaṃ yuktam||36||
vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ | bhojanaiḥ kupitaḥ sadya
udāvartaṃ karoti hi
||37|| vātamūtrapurīṣāsṛkkaphamedovahāni vai
| srotāṃsyudāvartayati purīṣaṃ cātivartayet
||38|| tato hṛdbastiśūlārto
gauravārucipīḍitaḥ | vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa kurute naraḥ
||39|| śvāsakāsapratiśyāyadāhamohavamijvarān
| tṛṣṇāhikkāśirorogamanaḥśravaṇavibhramān
||40|| labhate ca bahūnanyān vikārān
vātakopajān |41|
‘apathyabhojanāccāpi vakṣyate ca tathā'paraḥ’ iti yaduktaṃ tasyāvasaraḥ-
vāyurityādi| koṣṭhānugo vāyuratra apānaḥ, samānatantradarśanāt| tasya
lakṣaṇamāha- vātetyādi| udāvartayati ūrdhvāmāvartayati, adhovahāni
srotāṃsyūrdhvavahāni karotītyarthaḥ| purīṣaṃ cātivartayediti, uṣṭrādipurīṣavat
kaṭhinaṃ kuryādityarthaḥ| tataḥ tasmāddhetoḥ| vibhramo vyāpadviśeṣaḥ| anyān
ādhmānapratyādhmānādīn||37-40||-
taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ svinnaṃ nirūhayet
||41|| doṣato bhinnavarcaskaṃ bhuktaṃ
cāpyanuvāsayet |42|
tasya cikitsitamāha- taṃ tailetyādi| tam udāvartinam| doṣata ityādi|
bhinnavarcaskaṃ nirūhabhinnapurīṣaṃ puruṣaṃ doṣamapekṣya
bhuktavantamanuvāsayediti sambandhaḥ| kecidatrānuvāsanaṃ
niruhātiyogavyāpatpraśamanārthaṃ manyante; tanna, samānatantravirodhāt; tathā
ca,- “udāvarte tvapathyotthe sunirūḍhaṃ tato bhiṣak| yathādoṣaṃ
bhuktavantamāśu caivānuvāsayet”- iti| kecit ‘bhinnavarcaskaṃ’ ityatra
‘bhinnavarcāṃsi’ iti paṭhitvā anulomanīyāni bhuktavantamiti
vyākhyānayanti||41||-
na cecchāntiṃ vrajatyevamudāvartaḥ sudāruṇaḥ
||42|| athainaṃ bahuśaḥ svinnaṃ yuñjyāt
snehavirecanaiḥ |43|
nirūhānuvāsanābhyāmapyapraśāmyatyudāvarte cikitsitamāha- na cecchāntimityādi|
evaṃ pūrvoktavidhinā| enam udāvartinam| svinnaṃ snigdhasvinnam, ādilopāt|
snehavirecanaireraṇḍatailādibhiḥ||42||-
pāyayeta trivṛtpīluyavānīramlapācanaiḥ
||43|| hiṅgukuṣṭhavacāsvarjiviḍaṅgaṃ vā
dviruttaram | yogāvetāvudāvartaṃ śūlaṃ cānilajaṃ
13
hataḥ ||44||
apathyajodāvarte yogadvayamāha- pāyayetetyādi| pīluḥ uṣṭrapriyo guḍaphalaḥ,
bhādānake ‘pīlu’ iti prasiddhaḥ| amlapācanaiḥ amlaṃ kāñjikaṃ, pācanāni
citrakādīni, taiḥ saha pāyayedityarthaḥ| trivṛdādiḥ eko yogaḥ, hiṅgvādistu
dvitīyaḥ| svarjī svarjikākṣāraḥ| dviruttaramiti ādyācca dravyāduttarottaraṃ
dravyaṃ dviguṇaṃ grāhyam| dviruttaramiti padaṃ na pūrvayoge sambandhanīyaṃ,
‘dviruttarā hiṅguvacā sakuṣṭhā’ ityādinā tantrāntare darśitatvāt|
yavānīrityatra yavāgūmiti kecit paṭhanti| apare ‘amlapācanaiḥ’ ityatra
'amlapānakaiḥ' iti paṭhitvā amladravairiti vyākhyānayanti||43-44||
devadārvagnikau kuṣṭhaṃ śuṇṭhīṃ
14
pathyāṃ palaṅkaṣām | pauṣkarāṇi ca mūlāni toyasyardhāḍhake pacet
||45|| pādāvaśiṣṭaṃ tat
pītamudāvartamapohati |46|
devadārvagnikāvityādi| agnikaḥ ajamodā| pathyā harītakī| palaṅkaṣā gugguluḥ|
ardhāḍhakaṃ dvātriṃśatpalāni, pādāvaśiṣṭam aṣṭapalapramitaṃ,
vṛddhavaidyavyavahārāttantrāntaradarśanācca| tathā ca tantrāntare uktam,-
"kuṣṭhaṃ palaṅkaṣāṃ pathyāṃ śuṇṭhīṃ dārvagnipuṣkaram| dvātriṃśatā toyapalaiḥ
paktvā pādāvaśeṣitam| pāyayet"- ityādi| yadyapi ‘kvāthasyāñjaliriṣyate’ iti
paribhāṣā vidyate, tathā'pi mānānuktau paribhāṣāśrayaṇaṃ na punarukte māne|
kecidardhāḍhakaṃ catuḥṣaṣṭipalāni manyante, te ca ṣoḍaśapalonmitaṃ kvāthaṃ
pāyayanti; apare kvāthabāhulyāt kramaśaḥ kvāthapānamicchanti na
punarekasminneva divase; tanna, samānatantravirodhāt||45||-
mūlakaṃ śuṣkamārdraṃ ca varṣābhūḥ pañcamūlakam
||46|| ārevataphalaṃ cāpsu paktvā tena
ghṛtaṃ pacet | tat pīyamānaṃ śāstyugramudāvartamaśeṣataḥ
15||47||
udāvarte pānārthaṃ ghṛtamāha- mūlakamityādi| śuṣkamiti mūlārdrakayorviśeṣaṇam|
varṣābhūḥ punarnavā| pañcamūlakaṃ bilvādipañcamūlam| ārevataphalaṃ
girimālakaphalam| paktveti kvāthapākaparibhāṣayā| tena kvāthena| śāsti
hantītyarthaḥ||46-47||
vacāmativiṣāṃ kuṣṭhaṃ yavakṣāraṃ harītakīm | kṛṣṇāṃ nirdahanīṃ cāpi
pibeduṣṇena vāriṇā ||48||
vacāmativiṣāmityādi| nirdahanī agnimanthaḥ, gaṇikāriketyanye||48||
ikṣvākumūlaṃ madanaṃ viśalyātiviṣe vacām | kuṣṭhaṃ kiṇvāgnikau caiva
pibettulyāni pūrvavat ||49|| mūtreṇa
devadārvagnitriphalābṛhatīḥ pibet |50|
ikṣvākumūlamityādi| ikṣvākuḥ kaṭutumbī| viśalyā kāṣṭhapāṭalā,
indravāruṇītyanye| kiṇvaṃ surābījaṃ; agnikaḥ ajamodā| pūrvavaditi
uṣṇodakenetyarthaḥ| mūtreṇa gomūtreṇa| agniḥ citrakaḥ||49||
yavaprasthaṃ phalaiḥ sārdhaṃ kaṇṭakāryā jalāḍhake
||50|| paktvā'rdhaprasthaśeṣaṃ tu
pibeddhiṅgusamanvitam |51|
yavaprasthamityādi| kaṇṭakārīphalayavayoḥ samuditena samabhāgena prasthaṃ
ṣoḍaśapalāni| jalāḍhakaṃ toyasya catuḥṣaṣṭipalāni, vṛddhavaidyavyavahārādatra
toyadvaiguṇyaparibhāṣā nādriyate| ardhaprasthaśeṣam aṣṭau palāni| atra
kvāthasyāṣṭau palāni bahutvāt kathaṃ pātavyānīti nāśaṅkanīyaṃ, "ṛṣayastveva
jānanti drvyasaṃyogajaṃ
16
phalam"- ityukteḥ| ye tu pūrvoktadevadārvādipānavadatrāpi toyasya
mānādhikyamicchanti, te kaṇṭakāriphalānyapi prasthapramitāni gṛhṇanti| kecit
‘yavaprasthaṃ pale dve ca kaṇṭakāryā’ iti paṭhanti||50||-
madanālābubījāni pippalīṃ sanidigdhikām
||51|| sañcūrṇya pradhamennāḍyā
viśatyetadyathā gudam |52|
madanālābubījānītyādi| madanaṃ madanaphalaṃ, tasya bījāni vaitaraṇasaṃvādāt|
tathā ca tadvacaḥ,- "madanālābunorbījaṃ kaṇṭakārīkaṇānvitam"- ityādi|
nidigdhikā kaṇṭakārī| etāni sañcūrṇya nāḍyā pradhamet mukhādivāyunā kṛtvā gude
prerayet||51||-
cūrṇaṃ nikumbhakampillaśyāmekṣvākvagnikodbhavam
||52|| kṛtavedhanamāgadhyorlavaṇānāṃ ca
sādhayet | gavāṃ mūtreṇa tā vartīḥ kārayettu gudānugāḥ | sadyaḥ śarmakarāvetau
yogāvamṛtasammatau ||53||
cūrṇamityādi| nikumbho dantīvṛkṣaḥ, kampillaḥ rocanikā, śyāmā aruṇamūlā
trivṛt, ikṣvākuḥ kaṭutumbī, agnikaḥ ajamodā, kṛtavedhanaṃ kośātakībhedaḥ,
māgadhī pippalī, lavaṇāni saindhavādīni, gudānugā gudapraveśayogyapramāṇā|
śarmakarau sukhakarau| etau yogāviti madanādicūrṇapradhamanayogavartiyogau|
amṛtasammitau amṛtatulyau, jīvanīyātmakatvāt| vartikalpanāṃ kathayati-
nikumbhādīnāṃ cūrṇaṃ gomūtreṇa paktvā ghane śītībhūte ca sati vartīḥ
kārayet||52-53||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātentre udāvartapratiṣedho
nāma (saptadaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) pañcapañcāśattamo'dhyāyaḥ
||55||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantre udāvartapratiṣedho nāma
pañcapañcāśattamo'dhyāyaḥ||55||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `prāptagrahaṇamadhikaṃ sat keṣāñcit' iti pā. ↩
- 2 `jitendriyaḥ' iti pā. ↩
- 3 vaṅkṣaṇamuṣkayośca' iti pā. ↩
- 4 `ānaddhabasteḥ' iti pā. ↩
- 5 `viddhaśarīrasya' iti pā. ↩
- 6 `vā gudamuṣkayośca' iti pā. ↩
- 7 `tandrāṅgamardāvaruciḥ śramaśca' iti pā. ↩
- 8 `dhāvanādinā' iti pā. ↩
- 9 `vidhātavyā' iti pā. ↩
- 10 ramayeran' iti pā. ↩
- 11 `svapyācceṣṭakathārataḥ' iti pā. ↩
- 12 `anuraktajanakathāḥ' iti pā. ↩
- 13 `cāpi niyacchataḥ' iti pā. ↩
- 14 `vacāṃ' iti pā. ↩
- 15 `śamayedudāvartamaśeṣataḥ' iti pā. ↩
- 16 `yogasaṃyogajaṃ' iti pā. ↩