athāto visūcikāpratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
udāvartapratiṣedhānantaramudāvartāśritavātapratilomyakṛtamandāgnervisūcikāhetutvādvisūcikāpratiṣedhārambho
yukta ityata āha- athāta ityādi| visūciketyatra ādiśabdo lupto draṣṭavyaḥ,
tenālasakavilambikayorgrahaṇam||1-2||
ajīrṇamāmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhaṃ ca yadīritam | visūcyalasakau
tasmādbhaveccāpi vilambikā ||3||
visūcyādīnāṃ kāraṇamāha- ajīrṇamāmamityādi| yadīritamiti ‘annapānavidhau’ iti
śeṣaḥ| tasmāt ajīrṇāt| yadatra caturthājīrṇasya rasaśeṣasyopādānaṃ na kṛtaṃ
tadapariṇāmamātratvena tasya
visūcyādyārambhakatvābhāvādekīyamatatvenoktatvācca| visūcyalasakābhyāṃ
yadvilambikāyāḥ pṛthagvibhaktinirdeśaḥ kṛtaḥ, tattasyā
asādhyatvāvabodhanārtham, itarayośca prāyaḥ kṛcchrasādhyatvabodhanārtham||3||
sūcībhiriva gātrāṇi tudan santiṣṭhate'nilaḥ | yasyājīrṇena sā vaidyairucyate
ti
1
visūcikā ||4||
visūcyā niruktimāha- sūcībhirityādi| vaidyaiḥ ādyairityarthaḥ| ucyate ti
‘varṇāgama-’ ityādinā ikāralopāt sādhuḥ| ‘tudan’ ityatra ‘bhindan’ iti kecit
paṭhanti| yadatra visūcyādīnāṃ prāgrūpaṃ na bhaṇitaṃ tadrūpāṇyevālpānyāsāṃ
prāgrūpaṃ, na tu prāgrūpāntaramastīti bodhayati||4||
na tāṃ parimitāhārā labhante viditāgamāḥ | mūḍhāstāmajitātmāno labhante
kaluṣāśayāḥ
2||5||
idānīmajīrṇaparivarjane yatnātiśayaḥ kārya iti pratipādanārthamāha- na
tāmityādi| parimitāhārā aniṣiddhāśanaṃ bhuñjānāḥ| viditāgamā
jñātabhojanopadeśāḥ| mūḍhāḥ paśutulyāḥ, sevyāsevyāhārānabhijñā ityarthaḥ|
ajitātmānaḥ ajitendriyāḥ| kaluṣāśayāḥ praduṣṭāmāśayāḥ, āmāśayaduṣṭiśca
duṣṭānnasamparkādvātādikopācca; kecit ‘aśanalolupāḥ’ iti paṭhanti||5||
mūrcchātisārau vamathuḥ pipāsā śūlaṃ bhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ |
vaivarṇyakampau hṛdaye rujaśca bhavanti tasyāṃ śirasaśca bhedaḥ
||6||
visūcikālakṣaṇamāha- mūrcchātisārāvityādi| vamathuḥ chardiḥ| udveṣṭanaṃ
jaṅghādīnāṃ moṭanaṃ, khallīti loke| tasyāṃ visūcikāyām| śirasaśca bhedaḥ
śirovidāraṇamiva vedanā||6||
kukṣirānahyate'tyarthaṃ pratāmyati vikūjati | niruddho mārutaścāpi kukṣau
3
viparidhāvati ||7|| vātavarconirodhaśca
kukṣau yasya bhṛśaṃ bhavet | tasyālasakamācaṣṭe tṛṣṇodgārāvarodhakau
4||8||
alasakalakṣaṇamāha- kukṣirityādi| kukṣiḥ udaram| ānahyate ādhmānayukto
bhavati| atyarthamatiśayaṃ yathā tathā| tāmyati tamasi praviśatīva| vikūjati
avyaktaśabdaṃ karoti| viparidhāvati viśeṣeṇa samantādgacchati||7-8||
duṣṭaṃ tu bhuktaṃ kaphamārutābhyāṃ pravartate nordhvamadhaśca yasya |
vilambikāṃ tāṃ bhṛśaduścikitsyāmācakṣate
5
śāstravidaḥ purāṇāḥ ||9||
vilambikālakṣaṇamāha- duṣṭamityādi| bhuktaṃ bhojanam| duṣṭamityatra
‘kaphamārutābhyām’ iti sambandhanīyam| yadyapi vilambikā bāhulyena
vidagdhājīrṇājjāyate, vidagdhājīrṇācca pittaṃ duṣṭaṃ na vāyurduṣṭo bhavati na
vā śleṣmā, tathā'pi pittaduṣṭyā
6
itarayorapi duṣṭiḥ, tasmāt kaphamārutābhyāṃ duṣṭamityuktam; evaṃ bāhulyena
āmāviśiṣṭatvotthitayorvisūcyalasakayoḥ
7
kaphavātādhikayorapītaradoṣasadbhāvo jñeyaḥ| ‘duṣṭam’ ityatra ‘līnam’ iti
kecit paṭhanti| iyameva vilambikā tantrāntare ‘daṇḍālasaka’ iti nāmnā
kathyate||9||
yatrasthamāmaṃ virujettameva deśaṃ viśeṣeṇa vikārajātaiḥ | doṣeṇa yenāvatataṃ
svaliṅgaistaṃ
8
lakṣayedāmasamudbhavaiśca ||10||
idānīṃ pūrvoktalakṣaṇaviśeṣamatideśenāha- yatrasthamāmamityādi| yatrasthaṃ
yasmin deśe sthitaṃ, yena ca doṣeṇāvatataṃ vyāptamāmaṃ syāt, tameva deśaṃ
yasmādviśeṣeṇa rujet tasmāt kāraṇāttaṃ deśaṃ
taddoṣalakṣaṇairvikārajātaistodādibhirāmasamudbhavaiśca liṅgaiḥ
stambhādhmānādibhirlakṣayediti piṇḍārthaḥ| nanu, yatrasthamityanena
āmasthānakathanena kiṃ prayojanaṃ? yasmādyatra sthito vikṛto doṣo bhaviṣyati
tatraiva rujaṃ kariṣyati? satyaṃ, naivaṃ sarvatra, yathā gaṇḍamālādau
piṇḍikāsthitasyāpi doṣasya grīvādau vikārakartṛtvadarśanāt|
āmapīḍitadeśāvabodhaścātra sukhacikitsākaraṇārthamuktaḥ| arthāt yatra yasmin
sthāne sthitamāmamajīrṇaṃ virujedviśiṣṭaṃ rujaṃ kuryāt tameva deśaṃ
lakṣayedvaidyaḥ, kairvikārajātaiḥ? āmasamudbhavaiḥ stambhagauravādibhiḥ|
brahmadevastu yena doṣeṇa vātādyanyatamenānugatamāmajaṃ doṣaṃ
svaliṅgairvātādyanyatamadoṣaliṅgairlakṣayediti vyākhyānayati| apare'nyathā
paṭhitvā vyākhyānayanti, tacca
śiṣyabuddhivyākulakartutvādgranthagauravabhayācca parihṛtam||10||
yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho'lpasañjñaśchardyardito'bhyantarayātanetraḥ |
kṣāmasvaraḥ sarvavimuktasandhiryāyānnaraḥ so'punarāgamāya
||11||
asādhyalakṣaṇamāha- ya ityādi| śyāvaśabdo dantādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate|
alpasañjño mandacetanaḥ| abhyantarayātanetraḥ kṣīṇadṛṣṭiḥ| apunarāgamāya
apunarāvṛttaye||11||
sādhyāsu pārṣṇyordahanaṃ praśastamagnipratāpo vamanaṃ ca tīkṣṇam | pakve
tato'nne tu vilaṅghanaṃ syāt sampācanaṃ cāpi virecanaṃ ca
||12||
idānīṃ cikitsitamāha- sādhyāsvityādi| sādhyāsu visūcikāsu| pārṣṇidahanamatra
sañjñāprabodhanārthamadho'tipravṛttivāraṇārthaṃ ca| agnipratāpanam
āmapācanārtham| tīkṣṇaṃ ca vamanamannaśalyanirharaṇārtham| sādhyāsviti
padamasādhyaparihārārthaṃ, sādhyajñāne yatnātiśayapratipādanārthaṃ ca|
pākābhimukhe'nne doṣaśeṣanirharaṇārthamāha
9
- pakva ityādi| pakve pākābhimukhe| vilaṅghanaṃ vividhalaṅghanaṃ, tacca
yathāvasthaṃ yojyaṃ; anye viśiṣṭaṃ laṅghanamāhuḥ, taccopavāsaḥ| sampācanamatra
svedādibhiḥ| virecanamatra phalavartyādibhiḥ| yadyapi virecanamatra
sāmānyenoktaṃ, tathā'pi viṣṭambhe
10
sati jñātavyam| anye tu paṭhanti ‘vānte tato'nne tu vilaṅghanaṃ syāt
sampācanaṃ recanadīpane ca’ iti| te ca visūcyāṃ vamane prayukte
paścādvilaṅghanādikaṃ yojyamiti manyante| pācanamatīsāroktaṃ ‘devadārvabhayā’
ityādikaṃ, dīpanaṃ pippalyādikaṃ, śeṣaṃ pūrvavat| anye ‘pakṣe tato'nye tu’ iti
paṭhanti, te ca pakṣādvirecanaṃ deyamiti kecinmanyanta iti vyākhyānayanti;
tatra ṭīkākṛdbhirbahu
11
vyāhṛtaṃ tacca granthagauravabhayāt parityaktam||12||
viśuddhadehasya hi sadya eva mūrcchātisārādirupaiti śāntim |13|
kasmādvisūcyāṃ vamanavirecane prayoktavye ityāha- viśuddhadehasyetyādi| hi
yasmāt| upaiti gacchati|13|-
āsthāpanaṃ cāpi vadanti pathyaṃ sarvāsu yogānaparānnibodha
||13||
idānīmāsthāpanasyāpi hitatvaṃ darśayitumāha- āsthāpanamityādi| yadyapi
‘tatronmādabhayaśokapipāsārocakājīrṇārśa-‘ ityādinā'jīrṇe āsthāpananiṣedha
uktaḥ, tathā'pyatra pākābhimukhe'nne viṣṭambhanāśanāya
pācanapūrvakamāsthāpanamapi śasyate| sarvāsu visūcīṣu; kecit sarvāsu
visūcyalasakavilambikāsviti manyante| ‘sarvāsu’ ityatra kecit ‘sarvāṃśca’ iti
paṭhanti, te vakṣyamāṇayogaviśeṣaṇaṃ kurvanti| yogānityādi| aparān
vakṣyamāṇān| nibodha jānīhi| apakvasya pācanārthaṃ pakvasya cānulomanārthaṃ'
iti śeṣaḥ||13||
pathyāvacāhiṅgukaliṅgagṛñjasauvarcalaiḥ sātiviṣaiśca cūrṇam | sukhāmbupītaṃ
vinihantyajīrṇaṃ śūlaṃ visūcīmaruciṃ ca sadyaḥ
||14||
tāneva yogānāha- pathyetyādi| kaliṅga indrayavaḥ| gṛñjano rasonabhedaḥ|
ajīrṇam āmaśeṣaḥ, na tu taruṇājīrṇaṃ; tatrauṣadhaniṣedhāt| visūcīti śeṣā natu
sadyotthā visūcī, tatrāpyauṣadhaniṣedhāt||14||
kṣārāgadaṃ vā lavaṇaṃ viḍaṃ vā guḍapragāḍhānatha sarṣapān vā | amlena vā
saindhavahiṅguyuktau sabījapūrṇau saghṛtau trivargau
||15|| kaṭutrikaṃ vā lavaṇairupetaṃ pibet
snuhīkṣīravimiśritaṃ tu | kalyāṇakaṃ vā lavaṇaṃ pibetu yaduktamādāvanilāmayeṣu
||16||
kṣārāgadamityādi| kṣārāgadaṃ ‘dhavāśvakarṇaśirīṣa-’ (ka. 6 ) ityādinā
dundubhisvanīyoktam| lavaṇaṃ viḍalavaṇam| atrāpyuṣṇāmbunā pibediti
sambandhanīyam| guḍapragāḍhānityādi| guḍapragāḍhān guḍāḍhyān
12| amlenetyādi| amlena kāñjikena| sabījapūrau bījapūrasahitau| saghṛtau
tulyapramāṇau| trivargau triphalātrikaṭukau| 'sabījapūrau' ityatra kecit
'saśākabījau' iti paṭhitvā śākavṛkṣabījasahitāviti vyākhyānayanti|
yaduktamādāviti 'gaṇḍīrapalāśa' (ci. 4 ) ityādinā vātavyādhicikitsite
yaduktamityarthaḥ| 'āmeṣvanilāmayeṣu' iti kecit paṭhitvā āmavāte iti
vyākhyānayanti| atrāpi amleneti sambadhyate||15-16||
kṛṣṇājamodakṣavakāṇi vā'pi tulyau pibedvā magadhānikumbhau | dantīyutaṃ vā
magadhodbhavānāṃ kalkaṃ pibet koṣavatīrasena
||17|| uṣṇābhiradbhirmagadhodbhavānāṃ kalkaṃ
pibennāgarakalkayuktam |18|
kṛṣṇājamodetyādi| kṣavaḥ phaṇijjakākāraḥ prāyaśaḥ pāriyātre bhavati|
'kṣavakāṇi vā'pi' ityatra 'kṣavakāgnikān vā' iti kecit paṭhanti| atrāpi
amleneti sambadhyate| tulyau pibedvetyādi| nikumbho dantī| atrāpyamleneti
sambadhyate| magadhānikumbhapānaṃ viṣṭambhe sati virekārtham| keciduṣṇodakena
pānamicchanti| dantīyutamityādi| koṣavatī ghoṣakaḥ| kecit
“uṣṇābhiradbhirmagadhodbhavānāṃ kalkaṃ pibennāgaracūrṇayuktam” īdṛśaṃ
paṭhanti||17||-
vyoṣaṃ karañjasya phalaṃ haridre mūlaṃ samaṃ cāpyatha mātuluṅgyāḥ
||18|| chāyāviśuṣkā guṭikāḥ kṛtāstā
hanyurvisūcīṃ nayanāñjanena |19|
visūcyāṃ pramīlakādiśāntyarthamañjanamāha- vyoṣamityādi| kecinmātuluṅgīṃ
madhukarkaṭīmāhuḥ| visūcīśabdena visūcījanitāḥ pramīlakaśirorogādayo gṛhyante,
kāraṇe kāryopacārāt; athavā visūcīmevāñjanaprabhāvāt hanyuḥ||18||-
suvāmitaṃ sādhuvirecitaṃ vā sulaṅghitaṃ manujaṃ viditvā
||19|| peyādibhirdīpanapācanīyaiḥ
samyakkṣudhārtaṃ samupakrameta |20|
śuddhasya sulaṅghitasya pathyadānārthamāha- suvāmitamityādi| kecidatra
“kuṣṭhaṃ cāguru patraṃ ca rāsnāśigruvacātvacam| piṣṭamamlena tacchreṣṭhaṃ
visūcyāmaṅgamardanam||citrakaṃ pūtipiṇyākaṃ kuṣṭhaṃ bhallātakāni ca| dvau
kṣārau saindhavaṃ caiva śuklaṃ tailaṃ vipācayet|| etadudvartanaṃ kuryāt
pradehaṃ vā vicakṣaṇaḥ|” iti yogadvayaṃ paṭhanti; tanna paṭhitavyaṃ,
samānatantrādarśanāt||19||-
āmaṃ śakṛdvā nicitaṃ krameṇa bhūyo vibaddhaṃ viguṇānilena
||20|| pravartamānaṃ na yathāsvamenaṃ
vikāramānāhamudāharanti |21|
idānīṃ visūcikātulyacikitsitatvādvisūcikopadravatvāccānuktamapyānāhamāha-
āmamityādi| āmam apakvānnarasaḥ, śakṛt purīṣaṃ, nicitaṃ vṛddhigataṃ, vibaddham
avaruddhaṃ, viguṇānilena unmārgavāyunā, na pravartamānamiti
nādhaḥpravartamānamityarthaḥ, yathāsvaṃ yathāmārgamityarthaḥ; evam āmaṃ
nicitaṃ viguṇānilena vibaddhaṃ sat svamārge'pravartamānaṃ śakṛdvā
evambhūtamānāhaṃ vikāramudāharantīti piṇḍārthaḥ| kecidāmamiti śakṛdviśeṣaṇaṃ
manyante; tanna, samānatantre āmādapyānāhasya darśitatvāt| tathā ca tadvacaḥ-
“ānāhe tvāmasambhūte viḍudbhūte'pi vā bhiṣak”- ityādi||20||-
tasmin bhavantyāmasamudbhave tu tṛṣṇāpratiśyāyaśirovidāhāḥ
||21|| āmāśaye śūlamatho gurutvaṃ hṛllāsa
udgāravighātanaṃ ca |22|
āmajānāhalakṣaṇamāha- tasminnityādi| tasmin ānāhe| gurutvamapi āmāśaye
āmajānāhe prāyaśo bhavati| kecit ‘hṛllāsa’ ityatra ‘hṛtstambha’ iti paṭhitvā
hṛdayasya vibandhatvamiti vyākhyānayanti| udgāravighātanam
udgārasyāsamyakpravṛttiḥ| kecidāmasamudbhave āmāśayasamudbhave iti
vyākhyānayanti, padeṣvapi padaikadeśaprayogāt; te ca
āmāśayasamudbhavamāmādevecchanti; tatrāpi
13
sa eva tātparyārthaḥ||21||-
stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīṣamūtre śūlo'tha mūrcchā sa
14
śakṛdvamecca ||22|| śvāsaśca pakvāśayaje
bhavanti liṅgāni cātrālasakodbhavāni |23|
purīṣajānāhalakṣaṇamāha- stambha ityādi| stambhaśabdaḥ kaṭyādibhirmūtrāntaiḥ
saha pratyekaṃ sambadhyate| śūlo'pyatra kaṭyādiṣveva| sa puruṣaḥ| pakvāśayaje
ānāhe ityarthaḥ| ‘mañcāḥ krośanti’ itivadupacārāt pakvāśayaśabdenātra
purīṣamabhipretaṃ, atha ca bāhulyena pakvāśaye bhavati| kecit pakvāśayaje
pakvāśayasthe ānāhe iti vyākhyānayanti| te ca pakvāśayodbhūta ānāhaḥ
purīṣādbhavati itīcchanti; tathā'pi sa pūrvokta eva pariphalitārthaḥ||22||-
āmodbhave vāntamupakrameta saṃsargabhaktakramadīpanīyaiḥ
||23||
sampratyāmotthānāhacikitsāmāha- āmodbhava ityādi| āmodbhave avipakvarasaje
ānāhe| kecidāmodbhave āmāśayodbhave, padeṣvapi padaikadeśaprayogāt| eṣa
pakṣaścānantarameva vivṛtaḥ| vāntaṃ kṛtavamanaṃ naram| saṃsargabhaktakramaḥ
peyādikramaḥ| dīpanīyāni pipalyādisādhitāni||23||
athetaraṃ yo na śakṛdvamettamāmaṃ jayet svedanapācanaiśca |24|
purīṣajānāhacikitsāmāha- athetaramityādi| yaḥ pumān śakṛt purīṣaṃ na vamet ,
tasya puṃsastamānāhamitaraṃ purīṣajam āmānvitaṃ svedanādibhirjayediti
sambandhaḥ| yastu śakṛdvamettasya āmaṃ na jayet, tathā satyasādhyatvāditi
bhāvaḥ| kārtikakuṇḍastu itaraṃ pakvāśayajānāhavantaṃ naraṃ,
matvarthīyapratyayāntatvāt|| asāvapi pakṣo'nantaraṃ vivṛtaḥ|
'svedanapācanīyaiḥ' ityatra ca kārtikakuṇḍaḥ 'svedya yathāvidhānaṃ' iti
paṭhitvā vyākhyānayati- svedya svedayitvā, upasargalopāt sādhu;
yathāvidhānamiti viṇmūtrānulomanavidhānena|24|-
visūcikāyāṃ parikīrtitāni dravyāṇi vairecanikāni yāni
||24|| tānyeva vartīrviracedvicūrṇya
mahiṣyajāvībhagavāṃ tu mūtraiḥ | svinnasya pāyau viniveśya tāśca cūrṇāni
caiṣāṃ pradhamettu nāḍyā ||25||
atideśenānāhacikitsāmāha- visūcikāyāmityādi| visūcikāyāṃ parikīrtitāni
kathitāni yāni vairecanikāni dravyāṇi dantyādīni, tāni vicūrṇya mahiṣyādīnāṃ
mūtrairvipācya vartīrviracet
15
kuryāt| tāśca vartīḥ svinnasya narasya gude viniveśya, eṣāṃ vairecanikānāmeva
cūrṇāni nāḍyā pradhamediti sambandhaḥ| ibho hastī||24-25||
mūtreṣu saṃsādhya yathāvidhānaṃ dravyāṇi yānyūrdhvamadhaśca yānti | kvāthena
tenāśu niruhayecca mūtrārdhayuktena samākṣikeṇa
||26|| tribhaṇḍiyuktaṃ lavaṇaprakuñcaṃ
dattvā viriktakramamācarecca |27|
ānāhe nirūhamāha- mūtreṣu saṃsādhyetyādi| yāni dravyāṇi ūrdhvamadhaśca yānti
tāni mūtreṣu yathāvidhānaṃ saṃsādhya tena kvāthenārdhamūtrānvitena samākṣikeṇa
tribhaṇḍiyuktalavaṇaṃ prakuñcaṃ dattvā niruhayediti piṇḍārthaḥ| mūtreṣviti
anantarokteṣu mahiṣyādijeṣu| saṃsādhya paktvā| yathāvidhānaṃ
kvāthapākavidhinā| dravyāṇi yānyūrdhvamadhaśca yānti
saṃśodhanasaṃśamanīyoktāni kośātakyādīni| āśu śīghram| mūtrārdhayutena
ardhamūtrānvitena kvāthena| kārtikakuṇḍastu mātrārdhayukteneti paṭhati,
vyākhyānayati ca- ardhamātrikeṇeti| mākṣikaṃ madhu| tribhaṇḍiyuktaṃ
lavaṇaprakuñcamiti trivṛtsahitameva saindhavapalamityarthaḥ| viriktakramaṃ
samyagviriktasya yaḥ kramastamācaredityarthaḥ; kecit
ācaredityantarbhāvitakāritārthaṃ manyante; tena, ācaret
vaidyenācārayedityarthaḥ| idamāsthāpanamānāhe pācanottarakālaṃ deyaṃ, na
tvāmāvasthāyām||26||-
eṣveva tailena ca sādhitena prāptaṃ yadi syādanuvāsayecca
||27||
ānāhe'nuvāsanamāha- eṣvevetyādi| eṣviti anantarābhihitanirūhokteṣu
kośātakyādiṣu| prāptaṃ prāptakālaṃ prāptāvasthamityarthaḥ; etena paripakvāmaṃ
sunirūḍhaṃ vātakope satyanuvāsayedityarthaḥ||27||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre visūcikāpratiṣedho
nāma (aṣṭādaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ ) ṣaṭpañcāśattamo'dhyāyaḥ
||56||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantre visūcikāpratiṣedho nāma
ṣaṭpañcāśattamo'dhyāyaḥ||56||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `tu' iti pā. ↩
- 2 `'śanalolupāḥ' iti pā. ↩
- 3 `kukṣāvupari dhāvati' iti pā. ↩
- 4 `tṛṣṇodgārau tu yasya tu' iti pā. ↩
- 5 `tu vivarjanīyāṃ' iti pā. ↩
- 6 `pittaduṣṭāvitarayorapi' iti pā. ↩
- 7 `āmāviṣṭabdhocchritayoḥ' iti pā. ↩
- 8 `śarīraṃ tallakṣaṇairāmasamudbhavaiśca' iti pā. ↩
- 9 `doṣaśeṣanivāraṇārthamāha' iti pā. ↩
- 10 `pakve viṣṭabdhe sati' iti pā. ↩
- 11 `ṭīkākudbhiryaduktaṃ' iti pā. ↩
- 12 guḍotkaṭān' iti pā. ↩
- 13 `tathā'pi' iti pā. ↩
- 14 `ca śakṛdvamiśca' iti pā. ↩
- 15 `vitaret dadyāt' iti pā. ↩