athāto'rocakapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
visūcikāpratiṣedhānantaraṃ
rasadoṣajatvasāmyādagnimāndyahetutvasāmyāccārocakapratiṣedhārambhaḥ- athāta
ityādi| atra ādiśabdo lupto draṣṭavyaḥ; tenāvipākasyāpi grahaṇam||1-2||
doṣaiḥ pṛthak saha ca cittaviparyayācca bhaktāyaneṣu hṛdi cāvatate pragāḍham |
nānne rucirbhavati taṃ bhiṣajo vikāraṃ bhaktopaghātamiha pañcavidhaṃ vadanti
||3||
samprāptidvāreṇa saṅkhyāmāha- doṣairityādi| doṣaiḥ pṛthagiti trayaḥ, saha ceti
samastaiḥ ekaḥ, cittaviparyayāt kāmaśokabhayādibhirviluptacittatvāt,
cittaviparyayāttu ekaḥ; kecit ‘cittaviparyayāt' ityatra ‘śokasamucchrayāt’ iti
paṭhanti, tanmate kāmādijānāmasaṅgrahaḥ| bhaktāyaneṣu annavaheṣu srotaḥsu|
bhaktāyanamiti jihvopalakṣaṇaṃ, samānatantradarśanāt| tathā ca- “pṛthagdoṣaiḥ
samastaiśca jihvāhṛdayasaṃsṛtaiḥ| jāyate'rucirāhāre dviṣṭairanyaiśca
mānasaiḥ”- iti| avatate iti bhaktāyaneṣvityatrāpi vacanavipariṇāmāt
sambandhanīyam| avatate vyāpte| bhaktopaghātam arocakaṃ;
arocakābhaktacchandānnadveṣāḥ paryāyā boddhavyāḥ; kaiścideṣāṃ parasparaṃ
bhedo'ṅgīkriyate| tathā ca vṛddhabhojaḥ- “prakṣiptaṃ tu mukhe cānnaṃ jantorna
svadate muhuḥ| arocakaḥ sa vijñeyo, bhaktadveṣamataḥ śṛṇu|| cintayitvā tu
manasā dṛṣṭvā śrutvā'pi bhojanam| dveṣamāyāti yajjanturbhaktadveṣaḥ
1
sa ucyate|| yasya nānne bhavecchraddhā so'bhaktacchanda ucyate”- ityādi| iha
asmin śāstre| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ siddhāyāṃ pañcavidhamiti
saṅkhyākaraṇaṃ niyamārthaṃ; tena kāmādijā arocakāḥ pṛthaṅna gaṇanīyāḥ||3||
hṛcchūlapīḍanayutaṃ virasānanatvaṃ vātātmake bhavati liṅgamarocake tu |4|
vātikārocakalakṣaṇamāha- hṛcchūlapīḍanayutamityādi| hṛcchūlapīḍanayutamiti
virasānanatvamityetasya viśeṣaṇam| apare tu hṛt hṛdayaṃ śūlapīḍanābhyāṃ yuktaṃ
bhavatīti vyākhyānayanti| arocakānāṃ prāgrūpānabhidhānaṃ rūpāṇāmevāvyaktānāṃ
prāgrūpatvāt|4|-
hṛddāhacoṣabahutā mukhatiktatā ca mūrcchā satṛḍ bhavati pittakṛte tathaiva
||4||
pittajārocakalakṣaṇamāha- hṛddāhacoṣetyādi| hṛddāhacoṣabahuteti hṛdi hṛdaye
dāhacoṣayorbāhulyamityarthaḥ| coṣa ācūṣyata iva vedanā| anye
‘hṛddāhacoṣabahulaṃ’ iti paṭhitvā hṛdayaṃ dāhacoṣabahulaṃ bhavatīti
vyākhyānayanti||4||
kaṇḍūgurutvakaphasaṃsravasādatandrāḥ śleṣmātmake madhuramāsyamarocake tu |5|
kaphajārocakalakṣaṇamāha- kaṇḍūgurutvetyādi| kaphasaṃsravaḥ śleṣmasrutiḥ,
sādaḥ aṅgaglāniḥ, āsyaṃ mukham| kecit ‘sādatandrā’ ityatra ‘kaṇṭhasādā’ iti
paṭhitvā abhyavaharaṇādyaśaktiriti vyākhyānayanti|5|-
sarvātmake pavanapittakaphā bahūni rūpāṇyathāsya hṛdaye samudīrayanti
||5||
sānnipātikārocakalakṣaṇamāha- sarvātmaka ityādi| sarvātmake sānnipātikārocake
pavanādayo doṣā bahūni rūpāṇyasya hṛdaye samudīrayanti kurvantīti piṇḍārthaḥ|
yadyapi sānnipātike hṛdroge sarvajārocake ca bāhulyena samānyeva
2
liṅgāni bhavanti, tathā'pi samprāptibhedāt kiñcillakṣaṇabhedācca tayorbhedaḥ|
sānnipātikārocako'sādhyaḥ, “sarvātmakaṃ cāpi vivarjayeta” iti
samānatantroktatvāt||5||
saṃrāgaśokabhayaviplutacetasastu cintākṛto bhavati so'śucidarśanācca |6|
aviśiṣṭaṃ paccamamarocakamāha- saṃrāgaśoketyādi| saṃrāgaḥ kāmaḥ|
viplutacetasaḥ vikṛtacittasya| sa arocakaḥ| aśucidarśanāt amedhyavastudarśanāt
bībhatsādidarśanādityarthaḥ| cintākṛtasyārocakasya bhinnalakṣaṇanirdeśāt
śeṣeṣu yathādoṣaṃ lakṣaṇāni jñātavyāni, kāmādibhiḥ sarvairvātādiprakopāt|
tathā ca “kāmaśokabhayādvāyuḥ krodhāt pittaṃ ca kupyati| śleṣmā tu harṣaṇāt”-
iti| anye tu cintākṛtārocakasya vātādibhedena lakṣaṇāni paṭhanti; tadyathā-
“vātātmake virasamāsyamarocake tu, pittena tiktakaṭukaṃ, madhuraṃ kaphena|
sarvairupetamatha sarvajameva vidyāddainyaṃ bhṛśaṃ bhavati śokasamudbhave tu”-
iti| anyaṃ pāṭho na paṭhanīyaḥ, anārṣatvāt|6|-
vāte vacāmbuvamanaṃ kṛtavān pibecca snehaiḥ surābhirathavoṣṇajalena cūrṇam
||6||
kṛṣṇāviḍaṅgayavabhasmahareṇubhārgīrāsnailahiṅgulavaṇottamanāgarāṇām |7|
idānīṃ vātikārocakacikitsāmāha- vāta ityādi| vāte vātaje arocake, kāraṇe
kāryopacārāt| vacāmbuvamanaṃ kṛtavāniti vacākvāthena kṛtavamano naraḥ| kecit
elaśabdena elavālukaṃ manyante, pade'pi padaikadeśapravṛtteḥ| ‘elajalena’
ityatra ‘uṣṇajalena’ iti pāṭhāntaram| lavaṇottamaṃ saindhavam| idaṃ cūrṇaṃ
vamanaiḥ śuddhāśayasya deyam| kārtikakuṇḍo'muṃ pāṭhamanyathā paṭhati, sa
cābhāvānna likhitaḥ||6||-
pitte guḍāmbumadhurairvamanaṃ praśastaṃ snehaḥ sasaindhavasitāmadhusarpiriṣṭaḥ
||7||
pittajārocakacikitsāmāha- pitte ityādi| pitte pittajārocake, upacārāt|
madhuraṃ kākolyādi| atrāpi pūrvavadavacāraṇam||7||
nimbāmbuvāmitavataḥ kaphaje'nupānaṃ rājadrumāmbu madhunā tu sadīpyakaṃ syāt
|8|
kaphārocakacikitsāmāha- nimbāmbuvāmitavata ityādi| nimbāmbu nimbakvāthaḥ,
nimbāmbunā vāmitavataḥ puṃsaḥ girimālakakvāthaḥ samadhuḥ sājamodaścānupānaṃ
syāt; ‘kṛtabhojanasya’ iti śeṣaḥ; samānatantradarśanāt| keciddīpyakaśabdena
yavānīmāhuḥ|8|-
cūrṇaṃ yaduktamathavā'nilaje tadeva... |8|
kaphajārocake'tideśena cikitsāmāha- cūrṇamityādi| cūrṇaṃ yaduktamiti
‘kṛṣṇāviḍaṅgayavabhasma’ ityādikam| taccūrṇaṃ kaphaje vātānubandhe sati
deyam|8|-
...sarvaiśca sarvakṛtamevamupakrameta ||8||
sānnipātikārocakacikitsāmāha- sarvairityādi| sarvairitivātādijārocakaharaiḥ
pūrvoktaireva| sarvakṛtaṃ sānnipātikamarocakam| evamiti pūrvavat, vamanādi
kārayitveti yāvat| upakrameta ‘pratyākhyāya’ iti śeṣaḥ, asādhyatvāttasya||8||
drākṣāpaṭolaviḍavetrakarīranimbamūrvābhayākṣabadarāmalakendravṛkṣaiḥ | bījaiḥ
karañjanṛpavṛkṣabhavaiśca piṣṭairlehaṃ pacet surabhimūtrayutaṃ yathāvat
||9|| mustāṃ vacāṃ trikaṭukaṃ rajanīdvayaṃ
ca bhārgīṃ ca kuṣṭhamatha nirdahanīṃ ca piṣṭvā | mūtre'vije dviradamūtrayute
pacedvā pāṭhāṃ tugāmativiṣāṃ rajanīṃ ca mukhyām
||10|| maṇḍūkimarkamamṛtāṃ ca salāṅgalākhyāṃ
mūtre pacettu mahiṣasya vidhānavidvā | etānna santi caturo lihatastu lehān
gulmāruciśvasanakaṇṭhahṛdāmayāśca ||11||
idānīṃ caturṇāmapyarocakānāṃ yathāsaṅkhyena caturo lehānāha-
drākṣāpaṭoletyādi| drākṣādiḥ surabhimūtrayutaṃ yathāvadityanta eko lehaḥ|
mustādiḥ mūtre'vije itiparyanto dvitīyaḥ| dviradamūtrādī rajanīṃ ca
mukhyāmityantaḥ tṛtīyaḥ| maṇḍūkītyādiḥ caturthaḥ| karīro gūḍhapatro
marudeśe'tiprasiddhaḥ kaṇṭakivṛkṣaḥ; mūrvā corasnāyuḥ; abhayā harītakī,
kecidabhayaṃ manyante, tanmate uśīraṃ, akṣaṃ bibhītakaṃ; indravṛkṣaḥ kuṭajaḥ;
nṛpavṛkṣaḥ girimālakaḥ| surabhimūtrayutaṃ kalkacaturguṇagomūtrayutaṃ, “mūtreṇa
caturguṇena” ityādikāśyapīyasaṃvādāt| yathāvaditi lehaṃ pacedityatra yojyaṃ,
tena yathāvallehaṃ pacet ; ko'rthaḥ? yāvallehapākalakṣaṇaṃ tantumudrādi jāyate
tāvat pacedityarthaḥ| nirdahanī citrakaḥ, ajamodā ityanye| avije meṣotthe|
asāvapi pūrvavallehavat paktavyaḥ| dviradamūtraṃ hastimūtram| tugā
vaṃśarocanānukāri pārthivaṃ dravyamāhuḥ| rajanīṃ ca mukhyāṃ piṇḍaharidrām|
ayamapi pūrvavidhinaiva paktavyaḥ| maṇḍūkī brāhmī, amṛtā guḍūcī, lāṅgalī
kalikārikā| asāvapi pūrvavat paktavyaḥ| “etānna santi caturo'bhyasataśca” iti
kecit paṭhanti| “etān vadanti bhiṣajaścaturaśca lehān
gulmāruciśvasanakaṇṭhahṛdāmayeṣu” ityapare paṭhanti||9-11||
sātmyān svadeśaracitān
3
vividhāṃśca bhakṣyān pānāni mūlaphalaṣāḍavarāgayogān | adyādrasāṃśca vividhān
vividhaiḥ prakārairbhuñjīta cāpi laghurūkṣamanaḥsukhāni
||12||
sātmyānityādi| sātmyān sukhakarān| “sātmyān svadeśaracitān vividhaiḥ
prakārairbhuñjīta vā'pi laghurūkṣamanāḥ sukhena” ityanye paṭhanti|
svadeśaracitān vividhāṃśca bhakṣyāniti yasmin deśe ye bhakṣyā
bāhulyenopayujyante tānityarthaḥ| pānānītyatrāpi vividhānīti yojyaṃ, tena
yathāruci phalāni śarkarānvitāni karpūracaturjātakasugandhīni gṛhyante| mūlaṃ
pippalīmūlādi| phalaṃ dāḍimādi| ṣāḍavā rasālādyāḥ| rāgāḥ kapittharāgādayaḥ|
kecit “sitārucakasindhūtthaiḥ savṛkṣāmlaparūṣakaiḥ| jambūphalarasairyukto rāgo
rājikayā kṛtaḥ|| madhurāmlakaṭūnāṃ tu saṃskārāḥ ṣāḍavā matāḥ” ityāhuḥ; apare
tu ṣāḍavaśabdena yavānīṣāḍavamāhuḥ, tantrāntarasaṃvādāt ; rāgaśabdena ca
rāgaṣāḍavaṃ matvā drākṣādāḍimādyanvitaṃ mudgayūṣamiti ca vyākhyānayanti| rasān
vividhān māṃsarasān madhurādirasān vā| laghurūkṣabhojanaṃ
śleṣmasthānagatatvādarocakasya| manaḥsukhaṃ manonukūlam| kecit sātmyāniti
sātmyadeśarogartuprakṛtyādīnyavekṣya bhakṣyādi kuryāditi manyante||12||
āsthāpanaṃ vidhivadatra virecanaṃ ca kuryānmṛdūni śirasaśca virecanāni |13|
niṣiddhasyāpi nirūhasyārocake prayogamāha- āsthāpanamityādi| āsthāpanaṃ
nirūhaḥ| vidhivat yathāvidhi| atra arocake| yadyapi ‘tatronmādabhayaśoka’
ityādinā'rocake āsthāpananiṣedhaḥ; tathā'pi vamanādikramottarakālaṃ
vātānubandhe sati deyaṃ, na tvādau|13|-
trīṇyūṣaṇāni rajanītriphalāyutāni cūrṇīkṛtāni yavaśūkavimiśritāni
||13|| kṣaudrāyutāni vitarenmukhabodhanārtha
4... |14|
trīṇyūṣaṇānītyādi| trīṇyūṣaṇānīti trikaṭukam| yavaśūkoyavakṣāraḥ| vitaret
dadyāt| mukhabodhanārthamiti mukhabodhe satyarocakahānirityarthaḥ|
avalehaprayoga eṣaḥ||13||-
... manyāni tiktakaṭukāni ca bheṣajāni | mustādirājataruvargadaśāṅgasiddhaiḥ
kvāthairjayenmadhuyutairvividhaiśca lehaiḥ
||14|| mūtrāsavairguḍakṛtaiśca tathā
tvariṣṭaiḥ kṣārāsavaiśca madhumādhavatulyagandhaiḥ |15|
anuktasaṅgrahārthamāha- anyānītyādi| mustādiḥ mustākuṣṭhaharidretyādiḥ,
rājataruvargaḥ āragvadhamadanagopaghoṇṭetyādiḥ, daśāṅgaṃ daśamūlam| jayet
‘arocakaṃ’ iti śeṣaḥ| madhuyutā lehā mustādyādikṛtā eva grāhyāḥ| kecit
‘vividhaiśca yogaiḥ’ iti paṭhitvā vātaśleṣmaharairiti vyākhyānayanti|
mūtrāsavairityādi mūtreṇa āsūyanta iti mūtrāsavāḥ| taiśca kimbhūtaiḥ?
guḍakṛtaiḥ kuṣṭhacikitsitoktavidhinā guḍamadhvādikṛtairityarthaḥ| ariṣṭaiḥ
abhayāriṣṭādibhiḥ| kṣārāsavairiti madhvādibhiḥ palāśakṣārapānīyena saha
niṣpāditairmahākuṣṭhābhihitaiḥ| madhumādhavatulyagandhairiti madhu kṣaudraṃ,
mādhavaṃ madhukṛtaṃ madyaṃ, tayostulyagandhairityarthaḥ||14||-
syādeṣa eva kaphavātahate vidhiśca śāntiṃ gate hutabhuji praśamāya tasya
||15||
pūrvoktameva vidhimavipāke'tidiśannāha- syādeṣa ityādi| eṣa eva
vidhiranantarokta eva| yadatra kaphavātayorupādānaṃ na pittanimittasya tat
pittādavipāko na bhavatīti darśayati| śāntiṃ gate hutabhuji avipāke ityarthaḥ,
kāraṇe kāryopacārāt; upacāreṇa yadatrāvipākagrahaṇaṃ kṛtaṃ, na
sākṣāttadapyagnimāndyamavipākasya kāraṇamiti sūcayati| śāntiṃ gate mandatāṃ
prāpte, hutabhuji jāṭharāgnau| tasyetyatra cakāro lupto draṣṭavyaḥ, tena tasya
ca praśamanāya; ko'rthaḥ? arocakasyāpi
5| kārtika īdṛśaṃ vyākhyānaṃ na manyate, tasyāvipākasyaiva praśamāyeti
pratipādayati| ye cāgnimāndya evainaṃ vidhimicchanti na tvarocakāvipāke,
tanmate'sminnadhyāye'vipāko na vaktavyaḥ||15||
icchābhighātabhayaśokahate'ntaragnau bhāvān bhavāya vitaret khalu śakyarūpān |
artheṣu cāpyapaciteṣu
6
punarbhavāya paurāṇikaiḥ śrutiśatairanumānayettam
7||16|| dainyaṃ gate manasi bodhanamatra
śastaṃ yadyat priyaṃ tadupasevyamarocake tu
||17||
idānīṃ pañcamārocakacikitsāmāha- icchābhighātetyādi| icchābhighāto
vāñchitasyāprāptiḥ| bhāvān padārthān| bhavāya arthavaśāt rucyutpādanāya|
vitaret dadyāt| kīdṛśān bhāvān? śakyarūpān prāpyānityarthaḥ| ye tāvat prāpyā
bhāvāstān icchāvighātādyarocake vitaret| ye punaraprāpyāstadviṣaye kiṃ
kuryādityāha- artheṣvityādi| artheṣu padārtheṣu, apaciteṣu naṣṭeṣu
aprāpteṣvityarthaḥ punariti apaciteṣvityatra yojyam| bhavāya
rucyutpādanāyetyarthaḥ| paurāṇikaiḥ śrutiśatairanumānayediti
nalarāmādyupākhyānairanyaiśca tathāvidhairanumānayet prabodhayedityarthaḥ|
kecit paurāṇikaiḥ śrutipathairiti paṭhanti; paurāṇikaiḥ purāṇoktaiḥ,
śrutipathaiḥ vākyaiḥ, śrutiḥ śravaṇaṃ saiva panthā mārgo yeṣāṃ tāni
tathoktānīti vyākhyānayanti| dainyaṃ gate manasi kliṣṭacetasītyarthaḥ|
bodhanam āśvāsanairhitopadeśaiśca| kecidamuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti||16-17||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre'rocakapratiṣedho
nāma (ekonaviṃśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) saptapañcāśattamo'dhyāyaḥ
||57||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantre'rocakapratiṣedho nāma
saptapañcāśattamo'dhyāyaḥ||57||