58. mūtrāghātapratiṣedhādhyāyaḥ

athāto mūtrāghātapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

arocakapratiṣedhānantaraṃ pāriśeṣyānmūtrāghātapratiṣedhārambhaḥ; pariśeṣatvaṃ ca mūtrāghātamūtrakṛcchrayorekatvena vivakṣitatvāt kāyacikitsāyāṃ cāparasyādhyāyasyābhāvāt| athāta ityādi| mūtrāghāto mūtrāvarodhaḥ, kecidāghātaśabdena duṣṭimāhuḥ na tvavarodhaṃ, mūtraśukramūtrasādayormūtrāvarodhāsambhavāt||1-2||

vātakuṇḍalikā'ṣṭhīlā vātabastistathaiva ca | mūtrātītaḥ sajaṭharo mūtrotsaṅgaḥ kṣayastathā ||3|| mūtragranthirmūtraśukramuṣṇavātastathaiva ca | mūtraukasādau dvau cāpi rogā dvādaśa kīrtitāḥ ||4||

idānīṃ sukhabodhārthaṃ mūtrāghātānnāmabhiḥ prāha- vātetyādi| aṣṭhīleti vātāṣṭhīletyarthaḥ| yā nidānasthāne vātāṣṭhīlā bhaṇitā sā bhinnā, ādhmānādilakṣaṇarahitatvāt ¹| saṅkhyeyanirdeśādevasaṅkhyāyāṃ siddhāyāṃ dvādaśeti saṅkhyākaraṇaṃ tantrāntaroktādhikasaṅkhyānivāraṇārtham||3-4||

raukṣyādvegavighātādvā vāyurantaramāśritaḥ ²| mūtraṃ carati saṅgṛhya viguṇaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ ||5|| sṛjedalpālpamathavā sarujaskaṃ śanaiḥ śanaiḥ | vātakuṇḍalikāṃ taṃ tu vyādhiṃ vidyāt sudāruṇam ||6||

vātakuṇḍalikāyā hetusamprāptilakṣaṇānyāha- raukṣyādityādi| antaramāśrita iti bastimadhyamāśrita ityarthaḥ| mūtraṃ carati saṅgṛhyeti mūtraṃ gṛhītvā vāyuścarati bhramatītyarthaḥ| kuṇḍalīkṛta iti kuṇḍalākṛtyā vartulībhūtaḥ| sṛjet pravartayet| sarujaskaṃ savedanaṃ mūtram| raukṣyādvegavighātāditi vyavahitaḥ sannihitaśca heturuktaḥ, vāyurantaramāśrita ityādisamprāptiḥ, kuṇḍalīkṛta ityādilakṣaṇam| ‘mūtramalpālpamathavā sarujaṃ sampravartate’ iti kecit paṭhanti| apare ‘sarujaṃ sampravartayet’ iti paṭhanti| sarveṣāṃ mūtrāghātānāṃ vāyureva prāyaśaḥ kāraṇaṃ boddhavyam||5-6||

śakṛnmārgasya basteśca vāyurantaramāśritaḥ | aṣṭhīlāvaddhanaṃ granthiṃ karotyacalamunnatam ||7|| viṇmūtrānilasaṅgaśca tatrādhmānaṃ ca jāyate | vedanā ca parā bastau vātāṣṭhīleti tāṃ viduḥ ||8||

aṣṭhīlāyā hetusamprāptilakṣaṇānyāha- śakṛnmārgasyetyādi| śakṛnmārgo gudaḥ, bastiḥ mūtrādhāraḥ, vāyuratra apāno gudabastistharogakaratvāt, antaraṃ madhyam| aṣṭhīlā uttarāpathe dīrghavartulapāṣāṇaviśeṣaḥ, anye carmakārāṇāṃ lauhīṃ bhāṇḍīmāhuḥ| acalam īṣaccalam| ādhmānaṃ bastau boddhavyam| apāno vāyuratra hetuḥ, śakṛnmārgasyetyādiḥ samprāptiḥ, śeṣaṃ lakṣaṇam||7-8||

vegaṃ vidhārayedyastu mūtrasyākuśalo naraḥ | niruṇaddhi mukhaṃ tasya basterbastigato'nilaḥ ||9|| mūtrasaṅgo bhavettena bastikukṣinipīḍitaḥ | vātabastiḥ sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchraprasādhanaḥ ||10||

vātabasterhetusamprāptilakṣaṇānyāha- vegamityādi| akuśalo mūrkhaḥ| tasya mūrkhasya| mūtrasaṅgo mūtrasyāpravṛttiḥ| tena vyādhinā bastikukṣinipīḍita iti bastikukṣernipīḍanaṃ vidyate yasya(tra) sa tathā; nipīḍitaṃ nipīḍanaṃ vedanetyarthaḥ| kṛcchraprasādhanaḥ kaṣṭasādhyaḥ| vegaṃ vidhārayediti hetuḥ, niruṇaddhi mukhaṃ tasya basteriti samprāptiḥ, śeṣaṃ lakṣaṇam||9-10||

vegaṃ sandhārya mūtrasya yo bhūyaḥ sraṣṭumicchati | tasya nābhyeti yadi vā kathañcitsampravartate ||11|| pravāhato mandarujamalpamalpaṃ punaḥ punaḥ | mūtrātītaṃ tu taṃ vidyānmūtravegavighātajam ||12||

mūtrātītasya hetuṃ samprāptiṃ lakṣaṇaṃ cāha- vegamityādi| vegaṃ pravṛttyunmukhatvaṃ, taṃ sandhārya samyagdhṛtvā, bhūyaḥ punaḥ, sraṣṭumicchati moktuṃ vāñchati| nābhyeti mūtraṃ nāgacchatītyarthaḥ| pravāhata iti nikuhanādityarthaḥ| yadyapi vegaṃ sandhārya mūtrasyetyanenaiva mūtravighātajatvamasya vyādheḥ prāptaṃ, tathā'pi punarmūtravegavighātajamiti karaṇaṃ mūtravighātotthavātajatvapratipādanārtham| vegaṃ sandhāryetyādirhetuḥ, yo bhūyaḥ sraṣṭumicchatītyādiḥ samprāptiḥ, śeṣaṃ lakṣaṇama||11-12||

mūtrasya vihate vege tadudāvartahetunā | apānaḥ kupito vāyurudaraṃ pūrayedbhṛśam ||13|| nābheradhastādādhmānaṃ janayettīvravedanam | taṃ mūtrajaṭharaṃ vidyādadhaḥsrotonirodhanam ||14||

mūtrajaṭharasya hetvādikamāha- mūtrasyetyādi| tadudāvartahetuneti tadudāvarto mūtrodāvartaḥ sa eva hetustenetyarthaḥ; etena mūtravege'varuddhe sati tadudāvartahetunā'pāno vāyuḥ kupitaḥ san udaraṃ pūrayet, tataśca nābheradhobhāge tīvrapīḍamādhmānaṃ janayet; taṃ mūtrajaṭharamadhaḥsrotonirodhanaṃ vidyāt mūtrapurīṣamārgāvarodhakaṃ jānīyādityarthaḥ| kecit ‘adhobastinirodhajam’ iti paṭhanti| ye tu ‘apānaḥ kupito vāyuḥ’ ityādikameva mūtrajaṭharaṃ paṭhanti, te ‘mūtrasya vege vihate tadudāvartahetunā’ iti pāṭhaṃ mūtrātītapāṭhamadhye paṭhanti| tathā ca sati te prakopakāraṇānuktāvapānaprakopakāraṇaṃ balavadvigrahādikaṃ manyante| tādṛśaśca pāṭho na vṛddhacittāhlādakaraḥ| mūtrasya vege vihate ityādirhetuḥ, udaraṃ pūrayedbhṛśamityādiḥ samprāptiḥ, śeṣaṃ lakṣaṇam||13-14||

bastau vā'pyathavā nāle maṇau vā yasya dehinaḥ | mūtraṃ pravṛttaṃ sajjeta saraktaṃ ³ vā pravāhataḥ ||15|| sravecchanairalpamalpaṃ sarujaṃ vā'tha nīrujam | viguṇānilajo vyādhiḥ sa mūtrotsaṅgasañjñitaḥ ||16||

mūtrotsaṅgasya hetvādikamāha- bastāvityādi| nāle meḍhrasrotasi| maṇau meḍhrāgradeśe| yadyapi nāle ityanenaiva maṇerapi grahaṇaṃ sañjātaṃ, tathā'pi maṇerupādānaṃ maṇāvatyantamūtrotsaṅgapratipādanārtham| sajjeta avarudhyeta| ‘saraktam’ ityatra ‘saṃsaktam’ iti pāṭhe saṃsaktaṃ sambaddham| pravāhataḥ nikuhanādityarthaḥ| sarujam ativātaprakopāt, nīrujaṃ hīnavātaprakopāt| viguṇānilaja iti vimārgavāyujaḥ, vāyorvimārgagamanaṃ mārgāvarodhāt svahetubhiśca; kecinmārgāvarodhameva vimārgagamane kāraṇamicchanti| viguṇānilajo vyādhiriti hetuḥ, bastāvityādiḥ samprāptiḥ, śeṣaṃ lakṣaṇam||15-16||

rūkṣasya klāntadehasya bastisthau pittamārutau | sadāhavedanaṃ kṛcchraṃ kuryātāṃ mūtrasaṅkṣayam ||17||

mṛtrakṣayasya hetvādikamāha- rūkṣasyetyādi| klāntadehasya glānadehasya| yadyapi rūkṣaglānadehatvaṃ na pittaprakopakāraṇaṃ tathā'pi vātānvitapittasya prakopakaṃ jñeyam| kuryātām utpādayetām| kṛcchraṃ kuṣṭhajananam| mūtrasaṅkṣayamiti mūtraśoṣaṇānmūtrasaṅkṣayo rogaḥ| rūkṣasyetyādiḥ hetuḥ, bastisthāvityādiḥ samprāptiḥ, śeṣaṃ lakṣaṇam| ‘bastisthau pittamārutau’ ityatra ‘bastau tiṣṭhan sadāgatiḥ’ iti kecit paṭhanti; sa cānārṣaḥ pāṭhaḥ||17||

abhyantare bastimukhe vṛtto'lpaḥ sthira eva ca | vedanāvānati sadā ⁴ mūtramārganirodhanaḥ ||18|| jāyate sahasā yasya granthiraśmarilakṣaṇaḥ | sa mūtragranthirityevamucyate vedanādibhiḥ ⁵||19||

mūtragrantherhetvādikamāha- abhyantara ityādi| abhyantare bastimukhe iti bastidvārasyābhyantare ityarthaḥ| vṛtto vartulaḥ| sthiraḥ acalaḥ| mūtramārganirodhanaḥ mūtravāhisrotonirodhakārītyarthaḥ| sahasā jhaṭiti| aśmarīlakṣaṇa ityatra vedanādibhiriti sambadhyate| tena vedanābhiḥ kṛtvā aśmaryāstulyalakṣaṇo na tvadhiṣṭhānādibhiraśmarītulyalakṣaṇaḥ, eṣa evāśmarīmūtragranthyorbhedaḥ; tathā aśmaryāṃ raktasambandho nāsti, mūtragranthau tu tantrāntaradarśanādraktasambandho jñeya ityapi bhedaḥ| tathā ca tadvacaḥ- “raktaṃ vātakaphādduṣṭaṃ bastidvāre sudāruṇam| granthiṃ kuryāt sa kṛcchreṇa sṛjenmūtraṃ tadāvṛtam| aśmarīsamaśūlaṃ taṃ mūtragranthiṃ ⁶ pracakṣate”- iti| abhyantara ityādisamprāptiḥ, vedanāvānityādilakṣaṇaṃ, heturatrānukto'pi uṣṇavātahetusāhacaryāt pittaṃ jñeyaḥ| yadyevaṃ tarhi uṣṇavāte vāyurapi heturuktaḥ; so'trakimiti na gṛhyate? satyaṃ, mūtragranthervyatikramapāṭhādeva vāyuratra kāraṇaṃ na bhavatīti jñeyam||18-19||

pratyupasthitamūtrastu maithunaṃ yo'bhinandati | tasya mūtrayutaṃ retaḥ sahasā sampravartate ||20|| purastādvā'pi mūtrasya paścādvā'pi kadācana | bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ taducyate ||21||

mūtraśukrasya hetvādikamāha- pratyupasthitetyādi| pratyupasthitamūtra iti sañjātamūtravega ityarthaḥ| yaḥpuruṣaḥ, maithunamabhinandati icchati karotīti tātparyārthaḥ| retaḥ śukram| purastādvā'pi mūtrasya ādāvityarthaḥ| bhasmodakapratīkāśaṃ bhasmamiśritapānīyatulyam ⁷| etacca retoviśeṣaṇam| yaḥpuruṣaḥ sañjātamūtravegaḥ san maithunaṃ karoti tasya puṃso bhasmodakapratīkāśaṃ mūtrayutaṃ reto mūtrasyādau kadācit paścādvā ⁸ vāyorvicitrakriyākaratvāt pravartate, tanmūtraśukramucyata iti phalito'rthaḥ| atra hetusamprāptyādikaṃ svayamapyūhya jñeyam||20-21||

vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ bastiṃ prāpyānilāvṛtam | bastiṃ meḍhraṃ gudaṃ caiva pradahan srāvayedadhaḥ ||22|| mūtraṃ hāridramathavā saraktaṃ raktameva vā | kṛcchrāt pravartate jantoruṣṇavātaṃ vadanti tam ||23||

vyāyāmādhvātapairityādi| anilāvṛtaṃ vātānvitaṃ pittam| hāridraṃ haridrāvarṇam| saraktam īṣadrakta varṇamīṣacchoṇitaṃ vā| raktaṃ veti kevalaṃ śoṇitam, atyantaraktavarṇaṃ mūtraṃ vetyarthaḥ| nanu, atroddeśasūtrapāṭhānmūtragranthimūtraśukrayorupādānaṃ prāpnoti noṣṇavātasya, tat kathamatroṣṇavāto nirdiṣṭaḥ? ucyate- yathā mūtrakṣayasya vātapitte hetū tathā'syāpi ta eva hetū iti hetusāmyādvyatikrameṇoṣṇavāto nirdiṣṭaḥ| yadyevaṃ tarhi uddeśe'pyuṣṇavāto mūtrakṣayānantarameva kimiti na paṭhitaḥ? satyaṃ, mūtragranthau kevalapittasyānuvartanārthamuṣṇavāto mūtrakṣayānantaraṃ paṭhitaḥ| vyāyāmādiko hetuḥ, bastiṃ prāpyetyādiḥ samprāptiḥ, śeṣaṃ lakṣaṇam||22-23||

viśadaṃ pītakaṃ mūtraṃ sadāhaṃ bahalaṃ tathā | śuṣkaṃ bhavati yaccāpi rocanācūrṇasannibham ||24|| mūtraukasādaṃ taṃ vidyādrogaṃ pittakṛtaṃ budhaḥ | picchilaṃ saṃhataṃ śvetaṃ tathā kṛcchrapravartanam ||25|| śuṣkaṃ bhavati yaccāpi śaṅkhacūrṇaprapāṇḍuram | mūtraukasādaṃ taṃ vidyādāmayaṃ dvādaśaṃ ⁹ kaphāt ||26||

mūtraukasādalakṣaṇamāha- viśadamityādi| viśadaṃ picchilaviparītam| pītakaṃ pītavarṇam| bahalaṃ sthūlaṃ ghanamityarthaḥ| śuṣkamiti ātapādinā śuṣkam| rocanā gorocanā| dvitīyamūtraukasādalakṣaṇamāha- picchilamityādi| picchilamiti viśadaviparītam, saṃhataṃ ghanam, śvetaṃ śvetavarṇam, kṛcchrapravartanaṃ duḥkhena pravartata ityarthaḥ| dvādaśeti punarupādānaṃ mūtraukasādayorekanāmatvādeva mandamatīnāṃ cetasyekatvaṃ mā bhūditi dyotanārtham||24-26||

kaṣāyakalkasarpīṃṣi bhakṣyān lehān payāṃsi ca | kṣāramadyā(dhvā)savasvedān bastīṃścottarasañjñitān ||27|| vidadhyānmatimāṃstatra vidhiṃ cāśmarināśanam |28|

mūtrāghātānāṃ cikitsāmāha- kaṣāyetyādi| kaṣāyaḥ kvāthaḥ, kalko dṛṣadi peṣitaḥ sadravaḥ| bhakṣyān laḍḍukaprabhṛtīn| payāṃsi kṣīrāṇi| āsavo madyabhedaḥ| svedā upanāhādyāḥ| bastīṃścottarasañjñitāniti uttarabastīnityarthaḥ| cakārāt snehavirecanamapi| vidadhyāt kuryāt| matimāniti ūhāpohavidvaidyaḥ| tatra mūtrāghātaroge| vidhimaśmarīsādhanamaśmarīcikitsitoktam| nanu, yathā vātādibhedena bhinnā mūtrāghātā darśitāḥ, tathaiva cikitsā'pi bhinnā vaktumucitā, tat kathamatra ¹⁰ sāmānyena cikitsoktā? ucyate- sarveṣu mūtrāghāteṣu yato vātaḥ kāraṇam ataḥ sāmānyena cikitsitaṃ vaktumucitaṃ bhavati; evaṃ yadi tatra vāyureva kāraṇaṃ kiṃ tarhi tatra pittakaphāvapyārambhakatvena nirdiṣṭau, tat kathamekaiva cikitsā sarveṣu mṛtrāghāteṣu kriyate? satyaṃ, sarve'pi mūtrāghātāḥ prāyaśo vātajanyāḥ pittakaphau punarāvarakau; tasmātteṣāmekaiva cikitsā doṣādibalavikalpaṃ dravyatattvaṃ rogatattvaṃ ca jñātvā bhiṣajā prayojyā, ata eva matimānityuktavānācāryaḥ| kecidatra ‘ataḥ paraṃ pravakṣyāmi mūtradoṣasya bheṣajam’ ityādipāṭhaṃ paṭhanti, sa ca kaṣāyakalpamityanenopasaṅgṛhīta iti na darśitaḥ| apare tu ‘strīṇāmatiprasaṅgena’ ityādipāṭhaṃ paṭhanti, sa ca nārṣaḥ||27||

mūtrodāvartayogāṃśca kārtsnyenātra ¹¹ prayojayet ||28||

mūtrāghāteṣu mūtrodāvartacikitsitamatideśenāha- mūtrodāvartetyādi| mūtrodāvartayogā ya uditā bhavanti te'tra yojyā iti atrārthaḥ| mūtrodāvartayogān ‘sauvarcalāḍhyāṃ madirām’ ityādimūtrodāvartapratiṣedhoktān| kārtsnyena sāmastyena| etena yasyāmavasthāyāṃ ye mūtrodāvartayogā ucitā bhavanti te'tra yojyā ityarthaḥ| kārtsnyenetyatra kartikakuṇḍena bahudhā prajalpitaṃ, tattu śiṣyabuddhivyākulahetutvādgranthagauravabhayācca parihṛtam| atra ¹² mūtrāghāte||28||

kalkamervārubījānāmakṣamātraṃ sasaindhavam | dhānyāmlayuktaṃ pītvaiva mūtrakṛcchrāt pramucyate ||29||

kalkamityādi| ervāruḥ grīṣmakarkaṭikā| akṣamātraṃ karṣapramāṇam dhānyāmlaṃ kāñjikam| kecidamuṃ pāṭhamanyathā paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ||29||

surāṃ sauvarcalavatīṃ mūtrakṛcchrī pibennaraḥ | madhu māṃsopadaṃśaṃ vā pibedvā'pyatha gauḍikam ||30||

surāmityādi| surā piṣṭakṛtā| madhu madyaṃ; tacca madhukṛtaṃ, samānatantradarśanāt| tathā ca- ‘māṃsopadaṃśaṃ madhunā madyaṃ vā'pi pibennaraḥ’- iti| māṃsopadaṃśaṃ māṃsabhakṣaṇayutam| gauḍikaṃ guḍakṛtaṃ madyam||30||

pibet kuṅkumakarṣaṃ vā madhūdakasamāyutam | rātriparyuṣitaṃ prātastathā sukhamavāpnuyāt ||31||

pibedityādi| madhūdakaṃ madhuyuktamudakam| prātariti pibedityatra yojyaṃ; tena prabhāte pibedityarthaḥ||31||

dāḍimāmlāṃ yutāṃ ¹³ mukhyāmelājīrakanāgaraiḥ | pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate ||32||

dāḍimāmlāmityādi| dāḍimāmlāṃ dāḍimenāmlīkṛtām| yutāmityatra elājīrakanāgarairiti yojyam| surāṃ mukhyāṃ paiṣṭīmityarthaḥ| salavaṇāṃ saundhavayuktām||32||

pṛthakparṇyādivargasya mūlaṃ gokṣurakasya ca | ardhaprasthena toyasya pacet kṣīracaturguṇam ||33|| kṣīrāvaśiṣṭaṃ tacchītaṃ sitākṣaudrayutaṃ ¹⁴ pibet | naro mārutapittotthamūtrāghātanivāraṇam ||34||

pṛthakparṇyādivargasyetyādi| pṛthakparṇyādivargo vidārigandhādikaḥ||33-34||

niṣpīḍya vāsasā samyagvarco rāsabhavājinoḥ | rasasya kuḍavaṃ tasya pibenmūtrarujāpaham ||35||

niṣpīḍyetyādi| varcaḥ purīṣam| rāsabho gardabhaḥ| vājī ghoṭakaḥ| kuḍavaṃ catvāri palāni||35||

mustābhayādevadārumūrvāṇāṃ madhukasya ca | pibedakṣasamaṃ kalkaṃ mūtradoṣanivāraṇam ||36||

mustetyādi| mūrvā corasnāyuḥ| madhukaṃ yaṣṭīmadhu| akṣasamaṃ karṣapramāṇam||36||

abhayāmalakākṣāṇāṃ kalkaṃ badarasammitam | ambhasā'lavaṇopetaṃ pibenmūtrarujāpaham ||37||

abhayetyādi| akṣo bibhītakaḥ| badarasammitam ardhakarṣapramāṇam| ambhasā pānīyena| alavaṇopetaṃ kiñcitsaindhavayutam||37||

udumbarasamaṃ kalkaṃ drākṣāyā jalasaṃyutam | pibet paryuṣitaṃ rātrau ¹⁵ śītaṃ mūtrarujāpaham ||38||

udumbarasamaṃ karṣapramāṇaṃ, drākṣāyāḥ kalkam udumbarasamaṃ jalānvitaṃ rātriparyuṣitaṃ pibediti piṇḍārthaḥ||38||

nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pibet kuḍavasammitam | mūtradoṣaharaṃ kalya ... |39|

nidigdhikā kaṇṭakārikā| kuḍavasammitaṃ catuṣpalonmitam| kalyaṃ prātarityarthaḥ|39|-

... mathavā kṣaudrasaṃyutam ||39|| prapīḍyāmalakānāṃ tu rasaṃ kuḍavasammitam | pītvā'gadī bhavejjanturmūtradoṣarujāturaḥ ||40||

athavetyādi| prapīḍyeti vāsasā gālayitvetyarthaḥ| kuḍavaṃ catvāri palāni| agadī bhavet nīrogo bhavet||39-40||

dhātrīphalarasenaivaṃ sūkṣmailāṃ vā pibennaraḥ |41|

dhātrīphalarasenaivamityādi| dhātrīphalarasena āmalakarasena| evamiti kṣaudrayutāmityarthaḥ|41|-

piṣṭvā'thavā suśītena śālitaṇḍulavāriṇā ||41|| tālasya taruṇaṃ mūlaṃ trapusasya rasaṃ tathā | śvetaṃ karkaṭakaṃ caiva prātastu payasā pibet ||42||

piṣṭvetyādi| tālasyābhinavaṃ mūlaṃ piṣṭvā śālitaṇḍulodakena pibet, trapusasvarasamatha vā pibet| trapusaḥ sudhāvāsaḥ| śvetamityādi| śvetaṃ karkaṭakaṃ trapusam| payasā kṣīreṇa, samānatantradarśanāt; ‘trapusaṃ vā'tha dugdhena mūtradoṣaharaṃ pibet’ iti||41-42||

śṛtaṃ vā madhuraiḥ kṣīraṃ sarpirmiśraṃ pibennaraḥ | mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ tathaivāśmarināśanam ¹⁶||43||

śṛtamityādi| madhuraiḥ kākolyādibhiḥ| ayaṃ yogo mūtraśukrasya bāhulyena boddhavyaḥ||43||

balāśvadaṃṣṭrākrauñcāsthikokilākṣakataṇḍulān | śataparvakamūlaṃ ca devadāru sacitrakam ||44|| akṣabījaṃ ca surayā kalkīkṛtya pibennaraḥ | mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ tathaivāśmarināśanam ¹⁷||45||

balāśvadaṃṣṭretyādi| balā svanāmakhyātā, śvadaṃṣṭrā gokṣurakaḥ, krauñcaḥ pakṣiviśeṣaḥ, ‘kaicara’ iti loke, kokilākṣakaḥ khaggalī, śataparvako jalagaṇḍīraḥ| akṣabījaṃ bibhītakamajjā| etadbalādikaṃ kalkīkṛtya mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ pibedityarthaḥ| tathā'śmarīcikitsitoktamapi mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ pibedityarthaḥ| aśmarīcikitsitaṃ yadatra vāraṃvāraṃ bhaṇitaṃ, tadatyantahitatvāpādanārtham| kecit bhojasaṃvādād balādikaṃ yogacatuṣṭayaṃ manyante; tanna, vṛddhānāmasammatatvāt||44-45||

pāṭalākṣāramāhṛtya saptakṛtvaḥ parisrutam | pibenmūtravikāraghnaṃ saṃsṛṣṭaṃ tailamātrayā ||46||

pāṭalākṣāramityādi| saptakṛtvaḥ saptavārān| parisrutaṃ gālitam| saṃsṛṣṭaṃ saṃyuktam| tailamātrayā stokena tailena| atra mātrāśabdo'lpavācī| yathā- “mātrāṃ khādedbubhukṣitaḥ” ityādiṣu| atra kṣārasya toyasya ca pramāṇaṃ kṣārakalpoktaṃ jñātavyam| tena caturguṇena jalena kṣāraḥ parisrāvaṇīyaḥ||46||

nalāśmabhedadarbhekṣutrapusairvārubījakān | kṣīre pariśṛtān tatra pibet sarpiḥsamāyutān ||47||

nalāśmabhedetyādi| nalaḥ svanāmaprasiddhaḥ śuṣiraparvā, aśmabhedaḥ pāṣāṇabhedaḥ, ervāruḥ grīṣmakarkaṭikā, bījakaḥ asanasāraḥ| kārtikakuṇḍastu vṛddhakāśyapīyasaṃvādāttrapusairvārubījānyevācakṣate, bījakānityatra svārthikāśca prakṛtiliṅgavacanānyatikrāmantītyuktatvāt puṃliṅgateti ca kathayati tatra| mūtrāghāte||47||

pāṭalyā yāvaśūkācca pāribhadrāttilādāpi | kṣārodakena matimān tvageloṣaṇacūrṇakam ||48|| pibedguḍena miśraṃ vā lihyāllehān pṛthak pṛthak |49|

pāṭalyā ityādi| yāvaśūko yavakṣāraḥ| pāribhadraḥ parvatanimbaḥ, anye pāribhadraśabdena kaṇṭakivṛkṣaṃ raktakusumaṃ phalabhadrasañjñakaṃ vadanti| ūṣaṇaṃ pippalī| pāṭalyādīnāṃ kṣārodakena saha tvageloṣaṇacūrṇaṃ pibet, pāṭalyādikṣārodakaguḍakṛtān lehān vā lihyāt| kārtikakuṇḍastu ‘tvageloṣaṇacūrṇakaṃ’ ityatra ‘tvageloṣaṇasaṃyutam’ iti paṭhati| tatra pāṭalyāditilāntānāṃ dravyāṇāṃ yat cūrṇaṃ tat kṣārodakena muṣkakakṣārodakena pibet, tatkṛtānvā pṛthak pṛthak tvageloṣaṇasaṃyutān lehān guḍamiśritān lihyāditi vyākhyānayati| tathā ca viśvāmitraḥ- ‘pāṭalyāḥ pāribhadrādvā tilādvā'pi yavāgrajāt| kaṇailātvagyutaṃ cūrṇaṃ muṣkakakṣāravāriṇā|| pibedguḍena miśraṃ vā lihyāllehān pṛthak pṛthak’ iti| ‘gatimān’ ityatra ‘madirāṃ’ iti kecit paṭhanti, tathā ‘guḍena miśraṃ vā’ ityatra ‘guḍopadaṃśaṃ ¹⁸ vā’ iti ca paṭhanti| tacca pāṭhadvayamanārṣam||48||

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi mūtradoṣe kramaṃ hitam ||49|| snehasvedopapannānāṃ hitaṃ teṣu virecanam | tataḥ saṃśuddhadehānāṃ hitāścottarabastayaḥ ||50||

sāmānyena ¹⁹ ca kriyākramārthamāha- ata ūrdhvamityādi| teṣu mūtradoṣeṣu| ‘teṣu virecanaṃ’ ityatra ‘snehavirecanaṃ’ iti kecit paṭhanti| kārtikakuṇḍasta imaṃ pāṭhaṃ na paṭhati, ‘kaṣāyakalkasarpīṣi’ ityādinaiva gatārthatvāt| jejjaṭācāryastu snigdhaśuddhadehānāṃ pūrvoktā yogāḥ prayoktavyā ityāvedanāya paṭhati, tatpaṭhitatvānmayā'pi paṭhitaḥ||49-50||

sttrīṇāmatiprasaṅgena śoṇitaṃ yasya dṛśyate ²⁰| maithunoparamastasya bṛṃhaṇaśca vidhiḥ smṛtaḥ ||51||

atra ca kecinmūtradoṣaprasaṅgena mūtramārgapravṛttaraktasyāpi vidhānaṃ kathayanti strīṇāmityādi| atiprasaṅgena atyantasevayā| maithunoparamo maithunanivṛttiḥ| bṛṃhaṇaśca vidhiḥ māṃsakṣīraghṛtādisevanam| amumapi pāṭhaṃ kārtikakuṇḍo na paṭhati, śukrakṣayaliṅgenaivoktatvāt saṅkhyātirekabhayācca; jejjaṭastu prakaraṇāt tathā śiṣyasukhabodhārthaṃ paṭhati ²¹; tatpaṭhitatvānmayā'pi paṭhitaḥ||51||

tāmracūḍavasā tailaṃ hitaṃ cottarabastiṣu | vidhānaṃ tasya pūrvaṃ hi vyāsataḥ parikīrtitam ||52||

kimetadeva tatra rakte hitamutānyadapītyāha- tāmracūḍetyādi| tāmracūḍavasā kukkuṭavasā, vidhānaṃ vidhiḥ, uttarabastiṣu uttarabasticikitsite, tasya uttarabasteḥ, ‘vyāsataḥ’ ityatra ‘vyāpadaḥ’ iti kecit paṭhanti||52||

kṣaudrārdhapātraṃ dattvā ca pātraṃ tu kṣīrasarpiṣaḥ | śarkarāyāśca cūrṇaṃ ca drākṣācūrṇaṃ ca tatsamam ||53|| svayaṅguptāphalaṃ caiva tathaivekṣurakasya ca | pippalīcūrṇasaṃyuktamardhabhāgaṃ prakalpayet ||54|| tadaikadhyaṃ samānīya khajenābhipramanthayet | tataḥ pāṇitalaṃ cūrṇaṃ līḍhvā kṣīraṃ tataḥ pibet ||55|| etat sarpiḥ prayuñjānaḥ śuddhadeho naraḥ sadā | mūtradoṣāñjayet sarvānanyayogaiḥ ²² sudurjayān ||56|| jayecchoṇitadoṣāṃśca vandhyā garbhaṃ labheta ca | nārī caitat prayuñjānā yonidoṣāt pramucyate ||57||

kṣaudrārdhapātramityādi| kṣaudrārdhapātraṃ madhvardhāḍhakaṃ, kṣīrasarpiṣaḥ kṣīrasammathanotthaghṛtasya| svayaṅguptāphalādīnāṃ pippalyantānāṃ cūrṇamardhabhāgaṃ prakalpayedityarthaḥ| svayaṅguptā kapikacchūḥ, hakṣurakaḥ kokilākṣakaḥ, khajena manthanadaṇḍena; pāṇitalaṃ cūrṇamiti aṅgulirahitaṃ hastatalaṃ cūrṇamityarthaḥ; anye pāṇitalaśabdena karṣaṃ vadanti||53-57||

balā kolāsthi madhukaṃ śvadaṃṣṭrā'tha śatāvarī | mṛṇālaṃ ca kaśeruśca bījānīkṣurakasya ca ||58|| sahasravīryāṃ'śumatī payasyā saha kālayā | śṛgālavinnā'tibalā bṛṃhaṇīyo gaṇastathā ||59|| etāni samabhāgāni matimān saha sādhayet | caturguṇena payasā guḍasya tulayā saha ||60|| droṇāvaśiṣṭaṃ tat pūtaṃ pacettena ghṛtāḍhakam | tat siddhaṃ kalaśe sthāpyaṃ kṣaudraprasthena saṃyutam ||61|| sarpiretat prayuñjāno mūtradoṣāt pramucyate | tugākṣīryāśca cūrṇāni śarkarāyāstathaiva ca ||62|| kṣaudreṇa tulyānyāloḍya praśaste'hani lehayet | tasya khādedyathāśakti mātrāṃ kṣīraṃ tataḥ pibet ||63|| śukradoṣāñjayenmartyaḥ prāśya samyak suyantritaḥ | vyavāyakṣīṇaretāstu sadyaḥ saṃlabhate sukham ||64|| ojasvī balavānmartyaḥ pibanneva ca hṛṣyati |65|

agarbhaṃ balāghṛtamāha- baletyādi| kolāsthi badaramajjā, madhukaṃ yaṣṭīmadhu, śvadaṃṣṭrā gokṣurakaḥ, ikṣurakaḥ kokilākṣaḥ, sahasravīryā dūrvā, aṃśumatī śālaparṇī, payasyā arkapuṣpī, dugdhikāmanye, kālā kālānusārivā, śrīparṇikāmanye, śṛgālavinnā pṛśniparṇī, bṛṃhaṇīyo gaṇo guḍūcīvarjitaḥ kākolyādiḥ ‘guḍūcīrahito vargaḥ kākolyādirudāhṛtaḥ| bṛṃhaṇīyaḥ’ ityādisamānatantrasaṃvādāt| caturguṇena payasā dugdhena, jalenetyanye| pūtaṃ vastragālitam| pacettena ghṛtāḍhakamiti akalkameva| kārtikakuṇḍastvamuṃ yogamanyathā paṭhati vyākhyānayati ca, sa ca granthagauravabhayānna likhitaḥ| kecidenamanārṣaṃ vadanti; tanna, sukīrasudhīrādibhiṣṭīkākṛdbhirārṣatvena varṇitatvāt||58-64||-

citrakaḥ sārivā caiva balā kālānusārivā ||65|| drākṣā viśālā pippalyastathā citraphalā bhavet | tathaiva madhukaṃ pathyāṃ dadyādāmalakāni ca ||66|| ghṛtāḍhakaṃ pacedebhiḥ kalkaiḥ ²³ karṣasamanvitaiḥ | kṣīradroṇe jaladroṇe tatsiddhamavatārayet ||67|| śītaṃ parisrutaṃ caiva śarkarāprasthasaṃyutam | tugākṣīryāśca tat sarvaṃ matimān parimiśrayet ||68|| tato mitaṃ pibetkāle yathādoṣaṃ yathābalam | vātaretāḥ śleṣmaretāḥ pittaretāstu yo bhavet ||69|| raktaretā granthiretāḥ pibedicchannarogatām | jīvanīyaṃ ca vṛṣyaṃ ca sarpiretadbalāvaham ||70|| prajñāhitaṃ ²⁴ ca dhanyaṃ ca sarvarogāpahaṃ śivam | sarpiretat prayuñjānā strī garbhaṃ labhate'cirāt ||71|| asṛgdoṣāñjayeccāpi yonidoṣāṃśca saṃhatān | mūtradoṣeṣu sarveṣu kuryādetaccikitsitam ||72||

mahābalaṃ ghṛtamāha- citraka ityādi| citraphalā guḍadugdhikā indravāruṇīparyāyā ²⁵| tugākṣīryāścetyatrāpi prasthasaṃyutamiti sambadhyate| mitaṃ mātropetam| yathābalamityasya prāk agniśabdo lupto draṣṭavya; tena yathāgnibalamityarthaḥ| kecididaṃ ghṛtaṃ na paṭhanti||65-72||

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre mūtrāghātapratiṣedho nāma (viṃśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) aṣṭapañcāśattamo'dhyāyaḥ ||58||

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantre mūtrāghātapratiṣedho nāmāṣṭapañcāśatamo'dhyāyaḥ||58||

pāṭhāntarāḥ

1 `... lakṣaṇahetutvāt' iti pā. ↩
2 `vāyurbastau savedanam' iti pā. ↩
3 `saktaṃ cāpi pravāhataḥ' iti pā. ↩
4 `vedanāvānabhiṣyandī' iti pā. ↩
5 `vedavādibhiḥ' iti pā. ↩
6 `raktagranthi' iti pā. ↩
7 `kṣārapānīyatulyam' iti pā. ↩
8 `paścādapi' iti pā. ↩
9 `cāparaṃ' iti pā. ↩
10 `kuto'tra' iti pā. ↩
11 `kārtsnyeneha' iti pā. ↩
12 `iha' iti pā. ↩
13 `dāḍimāmlayutāṃ' iti pā. ↩
14 `sitāghṛtayutaṃ' iti pā. ↩
15 `vāri' iti pā. ↩
16 `śukradoṣaharaṃ param' iti pā. ↩
17 `tathaivāśmariśodhanam' iti pā. ↩
18 `guḍopadaṃśān' iti pā. ↩
19 `paramatena' iti `ekīyamatena' iti ca pā. ↩
20 `sicyate' iti pā. ↩
21 `paṭhitvā tātparyavṛttyāṃ nāṅgīkaroti| tathā tāmracūḍetyādikaṃ taccikitsitamapyarucyā paramatena pratipādayati' iti pā. ↩
22 `sarvān ye ca syurbhṛśadurjayāḥ' iti pā. ↩
23 `kalkairikṣusamanvitaiḥ' iti pā. ↩
24 `prajāhitaṃ' iti pā. ↩
25 `ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake na paṭhyate ↩