athāto mūtrakṛcchrapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
mūtrāghātapratiṣedhānantaraṃ
bastigatatvasāmānyānmūtrakṛcchrapratiṣedhārambhaḥ- athāta ityādi|
mūtrakṛcchraṃ duḥkhena mūtrapravṛttiḥ| ‘mūtrakṛcchrapratiṣedham’ ityatra
‘mūtropaghātapratiṣedhaṃ’ ityanye paṭhanti, te'pyupaghātaśabdena kṛcchratāṃ
vadanti; apare ‘mūtradoṣapratiṣedhaṃ’ iti paṭhanti, tatrāpi tādṛgevābhiprāyaḥ|
nanu aśmarīmūtrāghātodāvartādiṣu mūtrakṛcchrasyoktatvāt kimartha punaratra
tadabhidhānaṃ? satyaṃ, cikitsālakṣaṇakāryabhedāt tathā samānatantre'pi
pṛthaṅnirdiṣṭatvācca punasteṣāmupādānam kecicca punaruktibhayādevāmumadhyāyaṃ
na paṭhanti||1-2||
vātena pittena kaphena sarvaistathā'bhighātaiḥ śakṛdaśmarībhyām | tathā'paraḥ
śarkarayā sukaṣṭo mūtropaghātaḥ kathito'ṣṭamastu
||3||
vātenetyādi| mūtropaghāto mūtrakṛcchra evetyarthaḥ| aṣṭama iti saṅkhyākaraṇaṃ
nānāprakārasyāpyaśmarījasya mūtrakṛcchrasyaikatvena grahaṇamiti
pratipādanārtham| keciduttarārdhamīdṛśaṃ paṭhanti,- “śuktodbhavaṃ śarkarayā ca
kaṣṭaṃ mūtrasya kṛcchraṃ pravadanti tajjñāḥ” iti| sa cānārṣaḥ pāṭhaḥ||3||
alpamalpaṃ samutpīḍya muṣkamehanabastibhiḥ | phaladbhiriva kṛcchreṇa
vātāghātena mehati ||4||
vātakṛcchralakṣaṇamāha- alpamalpamityādi| alpamalpaṃ stokaṃ stokaṃ, samutpīḍya
arthavaśānmuṣkamehanādikameva pīḍayitvā| muṣkaḥ aṇḍaṃ, mehanaṃ liṅgaṃ, bastiḥ
mūtrādhāraḥ| phaladbhiriva sphuṭadbhiriva| kṛcchreṇa duḥkhana; etat padaṃ
mehatītyatra sambandhanīyam| vātāghātena vātakṛcchreṇetyarthaḥ| mehati
mūtrayati| kārtikakuṇḍo'muṃ pāṭhāmanyathā paṭhati, sa cābhāvānna darśitaḥ||4||
hāridramuṣṇaṃ raktaṃ vā muṣkamehanabastibhiḥ | agninā dahyāmānābhaiḥ
pittaghātena mehati ||5||
pittakṛcchralakṣaṇamāha- hāridramuṣṇamityādi| hāridraṃ haridrāvarṇa, raktaṃ
raktavarṇam etaddvayaṃ nyūnādhikapittaprakopavaśat| dahyamānābhaiḥ
atyantadāhaparītaiḥ| pittāghātena pittakṛcchreṇa||5||
snigdhaṃ śuklamanuṣṇaṃ ca muṣkamehanabastibhiḥ | saṃhṛṣṭaromā gurubhiḥ
śleṣmāghātena mehati ||6||
kaphakṛcchralakṣaṇamāha- snigdhamityādi| anuṣṇam īṣaduṣṇam| saṃhṛṣṭaromā
uddharṣitaromā| gurubhiḥ bhārikaiḥ| śleṣmāghātena śleṣmakṛcchreṇa||6||
dāhaśītarujāviṣṭo nānāvarṇaṃ mahurmuhuḥ | tāmyamānastu kṛcchreṇa sānnipātena
mehati ||7||
sānnipātikalakṣaṇamāha- dāhaśītetyādi| āviṣṭo yuktaḥ| nānāvarṇa
pītaraktaśuklādivarṇam| tāmyamāno'tyartha tamaḥ praviśan| kṛcchreṇa
atikaṣṭena||7||
mūtravāhiṣu śalyena kṣateṣvabhihateṣu ca | srotaḥsu mūtrāghātastu jāyate
bhṛśavedanaḥ
1||8|| vātabastestu tulyāni tasya liṅgāni
lakṣayet | śakṛtastu pratīghātādvāyurviguṇatāṃ gataḥ
||9|| ādhmānaṃ ca saśūlaṃ ca mūtrasaṅgaṃ
karoti hi |10|
mūtravāhiṣu śalyenetyādi||8-9||
aśmarīhetukaḥ pūrvaṃ mūtrāghāta udāhṛtaḥ
||10||
aśmarītyādi| pūrva nidānasthāne'śmarīhetuko mūtrāghāta udāhṛtaḥ||10||
aśmarī śarkarā caiva tulye
2
sambhavalakṣaṇaiḥ | śarkarāyā viśeṣaṃ tu śṛṇu kīrtayato mama
||11|| pacyamānasya pittena bhidyamānasya
vāyunā | śleṣamaṇo'vayavā bhinnāḥ śarkarā iti sañjñitāḥ
||12|| hṛtpīḍā vepathuḥ śūlaṃ kukṣau
3
vahniḥ sudurbalaḥ | tābhirbhavati mūrcchā ca mūtrāghātaśca dāruṇaḥ
||13|| mūtraveganirastāsu tāsu śāmyati
vedanā | yāvadanyā
4
punarnaiti guḍikā srotaso mukham
||14|| śarkarāsambhavasyaitanmūtrāghātasya
lakṣaṇam |15|
yadyapi śarkarākṛcchramaśmarījakṛcchraṃ ca tulyaṃ tathā'pi kiñcidbhedamāśritya
śarkarākṛcchraṃ bhinnamāha- aśmarītyādi| pacyamānasyeti pakvasyetyarthaḥ,
arthavaśāt śleṣmaṇa eva; bhidyamānasyeti bhinnasyetyarthaḥ, bhāvini
bhūtavadupacārāt| vepathuḥ kampaḥ| sudurbalo mandaḥ| tābhiḥ śarkarābhiḥ|
mūtraveganirastāsu mūtrasyādhovegena niḥsṛtāsvityarthaḥ| naiti nāgacchati|
kārtikakuṇḍastvamuṃ pāṭhaṃ bahudhā vyākulīkṛtya paṭhati, sa tu
granthagauravabhayāt parityaktaḥ| yadyapi aśmarīśarkarāmūtrakṛcchre
nidānasthāne bhaṇite, tathā'pi prakaraṇavaśāt
5
kiñcillakṣaṇādhikyāccātrāpi bhaṇite||11-14||
cikitsitamathaiteṣāmaṣṭānāmapi vakṣyate
||15||
idānīṃ mūtrakṛcchracikitsāmāha- cikitsitamityādi| eteṣāṃ mūtrakṛcchrāṇām||15||
aśmarīṃ ca samāśritya yaduktaṃ prasamīkṣya tat | yathādoṣaṃ prayuñjīta
snehādimapi ca kramam ||16||
tadaiva cikitsitamatideśenāha- aśmarītyādi| aśmarīmāśritya yat prāk
cikitsitamuktaṃ snehādiktamaśca, tadyathādoṣaṃ prasamīkṣya prayuñjīta kuryāt|
etenaitaduktam- aśmarīcikitsite vātādibhedena yo vidhiruktastaṃ tathā
snehādimapi ca kramaṃ prayuñjīta kuryāt| cakārāt
prāguktamūtrāghātacikitsitamapi||16||
śvadaṃṣṭrāśmabhidau kumbhīṃ hapuṣāṃ kaṇṭakārikām | balāṃ śatāvarīṃ rāsnāṃ
varuṇaṃ girikarṇikām ||17|| tathā
vidārigandhādiṃ saṃhṛtya traivṛtaṃ pacet | tailaṃ ghṛtaṃ vā tat peyaṃ tena
vā'pyanuvāsanam ||18|| dadyāduttarabastiṃ ca
vātakṛcchropaśāntaye |19|
idānīṃ vātakṛcchracikitsitamāha- śvadaṃṣṭretyādi| śvadaṃṣṭrāgokṣurakaḥ|
aśmabhit pāṣāṇabhedaḥ| kumbhī sthalakumbhī yasyāstvak vakrā
6
bhavati| girikarṇikā aparājitābhedaḥ
7| vidārigandhādiḥ prathamo gaṇaḥ saṃhṛtya ekīkṛtya| traivṛtaṃ tailaṃ ghṛtaṃ
veti tatra tribhirghṛtavasāmajjabhirvṛtaṃ tailaṃ, tailavasāmajjabhirvṛtaṃ
ghṛtaṃ vā traivṛtam| tailaṃ ghṛtaṃ veti vikalpaḥ sātmyāpekṣayā
vātādibalāpekṣayā vā jñeyaḥ||17-18||
śvadaṃṣṭrāsvarase tailaṃ saguḍakṣīranāgaram
||19|| paktvā tat pūrvavadyojyaṃ
tatrānilarujāpaham |20|
aparamapi vātakṛcchracikitsitamāha- śvadaṃṣṭretyādi| kalkadravyamadhye
paṭhitamapi kṣīraṃ dravatvena boddhavyam| yojyaṃ pānānuvāsanottarabastiṣu|
anilarujāpahaṃ vātotthakṛcchranāśanamityarthaḥ||19||-
tṛṇotpalādikākolīnyagrodhādigaṇaiḥ kṛ(śṛ)tam
||20|| pītaṃ ghṛtaṃ pittakṛcchraṃ nāśayeta
kṣīrameva vā |21|
pittatthakṛcchrabheṣajamāha- tṛṇotpalādītyādi| ghṛtaṃ tṛṇādisaṃskṛtaṃ grāhyāṃ;
kṣīrameva veti vikalpaḥ sātmyāpekṣayā'gnibalāpekṣayā ca bhavati||20||-
dadyāduttarabastiṃ ca pittakṛcchropaśāntaye
||21||
anyadapi pittakṛcchrabheṣajamāha- dadyādityādi| dadyāduttarabastimiti
‘tṛṇādisaṃskṛtasnehena’ iti śeṣaḥ| yadyapi
vakṣyamāṇatrividhabastigrahaṇenottarabastirgṛhītaḥ, tathā'pi pittakṛcchre
uttarabastiratyantaṃ hita iti jñāpānārtha
pṛthagapyuttarabastitarnirdiṣṭaḥ||21||
ebhireva kṛtaḥ snehastrividheṣvapi bastiṣu | hitaṃ virecanaṃ
cekṣukṣīradrākṣārasairyutam ||22||
aparamapi pittakṛcchravidhimāha- ebhirityādi| ebhireva
anantaroktaistṛṇotpalādiprabhṛtibhireva| trividheṣu bastiṣu
niruhānuvāsanottarabastiṣu| anye niruhasthāne śirobastiṃ manyante; tanna,
samānatantravirodhāt| rasaśabda ikṣāvapi sambandhanīyaḥ||22||
kaphakṛcchracikitsitamāha- surasoṣaketyādi| surasādau ūṣakādau mustādau
varuṇādau ca yat kṛtaṃ tailaṃ, tathā yavāgvādi, tat kaphāghāte praśasyate|
yavāgvādirityatra ādiśabdādvilepyādayaḥ; te ca surasādisaṃskṛtā eva bodvavyāḥ|
kaphāghāte kaphakṛcchre||23||
yathādoṣocchryaṃ kuryādetāneva ca sarvaje |24|
sannipātotthamūtrakṛcchracikitsāmāha- yathādoṣocchryamityādi|-
yathādoṣādhikyam| etāneveti anantaroktavātādikṛcchraharayogān| sarvaje
sānnipātike kṛcchre| etenaitaduktaṃ bhavati- sānnipātike kṛcchre yasya
doṣasyādhikyaṃ ddaśyate taddoṣoktakṛcchraharayogotkaṭān
pūrvoktavātādikṛcchrayogānekīkṛtya kuryāditi|24|-
phalguvṛścīradarbhāśmasāracūrṇaṃ ca vāriṇā
||24|| surekṣurasadarbhāmbupītaṃ
kṛcchrarujāpaham |25|
aparamapi sānnipātikakṛcchrayogamāha- phalguvṛścīretyādi| phalguvṛścīrādīnāṃ
cūrṇa vāriṇā pītaṃ yathādoṣaṃ surekṣurasādibhiśca pītaṃ kṛcchrarujāpahaṃ,
arthavaśāt sānnipātikakṛcchrarujāpahaṃ bhavatīti piṇḍārthaḥ| phalguḥ
kākodumbarikā| vṛścīraḥ śuklapunarnavā| aśmasāraṃ śilājatu
10||24||-
tathā'bhighātaje kuryāt sadyovraṇacikitsitam
||25||
abhighātajakṛcchrasyātideśena cikitsitamāha- tathetyādi| abhighātaje
abhighātajamūtrakṛcchre, sadyovraṇacikitsitamityatra luptacakāranirdeśāt
vātakṛcchraśāntikriyā kāryā||25||
mūtrakṛcchre śakṛjjāte kāryā vātaharī kriyā |
svedāvagāhāvabhyaṅgabasticūrṇakriyāstathā
||26||
parīṣakṛcchre'tideśena cikitsitamāha- mūtretyādi| śakṛjje tāmeva vātaharīṃ
kriyāṃ vivṛṇoti- svedāvagāhāvityādi| svedādayaścātra vātavyādhyuktā
grāhyāḥ||26||
ye tvanye tu tathā kṛcchre tayo proktaḥ kriyāvidhiḥ
||27||
aśmarīśarkarotpannayoḥ kṛcchrayościkitsāmāha- ye ityādi| ye dve anye kṛcchre
aśmarīśarkarotthe tayoḥ kriyāvidhiḥ proktaḥ aśmarīśarkarācikitsite| apare
‘dvau tathā'nyau tu yau kṛcchrau’ iti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ||27||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre
mūtrakṛcchrapratiṣedho nāma (ekaviṃśatitamo'dhyāyaḥ, āditaḥ)
ekonaṣaṣṭhatamo'dhyāyaḥ ||59||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantre ekonaṣaṣṭhitamo'dhyāyaḥ||59||