athāto'mānuṣopasargapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
kāyacikitsāpāriśeṣyāt bhūtavidyāmārabdhukāma ādau mūtrakṛcchrānantaraṃ
mūtrakṛcchre pratikṣaṇamalpālpaṃ
mehato'samyagācamanenāśaucādamānuṣopasargasambhāvanāyāmamānuṣajanyavyādhipratiṣedhārambho
yukta ityata āha- athāta ityādi| atheti kāyacikitsānantaram| ata iti hetau|
hetuścapātanikāyāmeva prakaṭīkṛtaḥ| amānuṣā devādigrahāḥ, teṣāmupasarga
upadravaḥ, tasya pratiṣedhaḥ cikitsitaṃ, tadvividhaprakāramābhimukhyena
śiṣyāṇāṃ vyākhyāsyāmaḥ| anye tu ‘amānuṣopasarga’ ityatra ‘amānuṣābādha’ iti
paṭhanti; amānuṣāṇi bhūtāni, teṣāmābādhā pīḍeti vyākhyānayanti||1-2||
niśācarebhyo rakṣyastu nityameva kṣatāturaḥ | iti yat prāgabhihitaṃ
vistarastasya vakṣyate ||3||
niśācarebhya ityādi| atra niśācarā devādigrahā ucyante,
niśāvihāritvādasṛgādibhojanatvācca; yadvraṇitopāsanīye ‘rakṣāṃsi’ ityuktaṃ
tadrakṣasāṃ viśeṣeṇa tathāsvarūpakhyāpanāya| prāgiti dvivraṇīye| anye tu
niśācaraśabdena rākṣasānevāhuḥ||3||
guhyānāgatavijñānamanavasthā'sahiṣṇutā | kriyā vā'mānuṣī yasmin sagrahaḥ
parikīrtyate ||4||
idānīṃ sāmānyagrahalakṣaṇamāha- guhyetyādi| guhyāṃ guptam, anāgataṃ bhāvi,
tayorvijñānam| anavasthā anavasthitiḥ| asahiṣṇutā krodhanatvam| amānuṣī kriyā
varadānādikā, laṅganaplavanādiketyanye, amānuṣī yā mānuṣaiḥ kartuṃ na śakyate|
yasmin āture| sagraho grahasahitaḥ||4||
aśuciṃ bhinnamaryādaṃ kṣataṃ va yadi vā'kṣatam | hiṃsyurhiṃsāvihārārthaṃ
satkārārthamathāpi vā ||5||
yādṛśaṃ bhūtāni hiṃsanti, yādṛśaṃ vā jighṛkṣanti, tamāha- aśucimityādi|
bhinnamaryādaṃ tyaktocitakramam, abhakṣyabhakṣaṇe agamyāgamane tathā hiṃsādau
ca pravṛttatvāt; kṣataṃ vraṇitam, akṣataṃ vraṇarahitamapi śaucādihīnaṃ
hiṃsyuḥ| hiṃsāvihāro vadhakrīḍā, tadarthaṃ; satkārārthaṃ pūjārthaṃ; anye
vihāraśabdena ratiṃ manyante, tatra hiṃsāyāṃ yā ratistadartham||5||
asaṅkhyeyā grahagaṇā grahādhipatayastu ye | vyajyante vividhākārā bhidyante te
tathā'ṣṭadhā ||6||
grahāṇāmasaṅkhyeyatvaṃ grahādhipānāṃ cāṣṭatvaṃ darśayannāha- asaṅkhyeyā
ityādi| grahādhipatayo devadaityādayaḥ| tuśabdaḥ punararthe| vyajyante pṛthak
pratīyante| vividhākārā vividhalakṣaṇāḥ| te punaraṣṭadhā bhidyante| anye tu
‘grahādhipatibhistu te| vyañjanaiḥ’ iti paṭhitvā vyākhyānayanti- te grahagaṇā
yadyapyasaṅkhyeyāstathā'pi grahādhipatibhiḥ svasvāmibhiḥ kṛtvā aṣṭadhā
bhidyante aṣṭabhedabhinnā bhavantītyarthaḥ; kiṃviśiṣṭāste?
vyañjanairvividhākārā vilakṣaṇāḥ||6||
devāstathā śatrugaṇāśca teṣāṃ gandharvayakṣāḥ pitaro bhujaṅgāḥ | rakṣāṃsi yā
cāpi piśācajātireṣo'ṣṭako devagaṇo grahākhyaḥ
||7||
teṣāmaṣṭavidhatvamāha- devatāstathetyādi| dīvyantīti devāḥ| teṣāṃ devānāṃ
śatrugaṇā daityasamūhāḥ| gandharvā devagāyanā hāhāhūhūprabhṛtayaḥ| yakṣāḥ
kuberādayaḥ
1| pitaraḥ agniṣvāttādayaḥ| bhujaṅgā vāsukiprabhṛtayaḥ| rakṣāṃsi
manuṣyabhakṣaṇakārīṇi hetiprahetikulajātāni| piśācāḥ piśitāśānāḥ, teṣāṃ
jātiḥ||7||
santuṣṭaḥ śucirapi ceṣṭagandhamālyo nistandrī hyavitathasaṃskṛtaprabhāṣī |
tejasvī sthiranayano varapradātā brahyaṇyo bhavati naraḥ sa devajuṣṭaḥ
||8||
devādigrahagṛhītānāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha- santuṣṭa ityādi| śuciḥ
śaucayuktaḥ| iṣṭāni abhilaṣitāni gandhamālyāni yasya saḥ; gandhāḥ
kuṅkumacandanādikāḥ, mālyāni puṣpāṇi| ‘śucirapi ceṣṭamālyagandha’ ityatrānye
‘śucirahateṣṭagandhamālya’ iti paṭhanti, anupahatagandhamālya iti
vyākhyānayanti| avitathasaṃskṛtaprabhāṣī avitathaprabhāṣī saṃskṛtaprabhāṣī ca,
avitathaṃ yathārtham sthiranayano nimeṣarahitaḥ||8||
saṃsvedī dvijagurudevadoṣavaktā jihmākṣo vigatabhayo vimārgadṛṣṭiḥ | santuṣṭo
bhavati na cānnapānajātairduṣṭātmā bhavati ca devaśatrujuṣṭaḥ
||9||
saṃsvedītyādi| saṃsvedī prasvedayuktaḥ| jihmākṣo vakralocanaḥ| vimārgadṛṣṭiḥ
vimārgadarśanaḥ, nāstika ityarthaḥ| annaṃ bhaktādi, pānaṃ jalādi, teṣāṃ jātaiḥ
samūhaiḥ| duṣṭātmā duṣṭasvabhāvaḥ| devaśatrujuṣṭo daityagrahajuṣṭa
ityarthaḥ||9||
hṛṣṭātmā pulinavanāntaropasevī svācāraḥ priyaparigītagandhamālyaḥ | nṛtyan vai
prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ
||10||
hṛṣṭātmetyādi| hṛṣṭātmā harṣayuktaḥ| pulinavanāntaropasevī pulinavanamadhye
krīḍanaśīlaḥ; pulinaṃ jalamadhyotthitabhūtapradeśaḥ| svācāraḥ śobhanācāraḥ|
priyāṇi parigītagandhamālyāni yasya sa tathā| cāru yathā bhavati evaṃ nṛtyam
alpaśabdaṃ yathā tathā prahasati īṣaddhasatītyarthaḥ| evambhūto manuṣyo
gandharvagrajuṣṭo jñeyaḥ||10||
tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī gambhīro drutamatiralpavāk
2
sahiṣṇuḥ | tejasvī vadati ca kiṃ dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito
manuṣyaḥ ||11||
tāmrākṣa ityādi| tāmrākṣo raktanetraḥ| priyatanuraktavastradhārī
kamanīyasūkṣmaraktavastraparidhānaśīlaḥ| gambhīro gambhīraśīlaḥ, pracurasattva
ityarthaḥ drutamatiḥ
3
udbhāntamanāḥ, alpavāk alpavaktā, sahiṣṇuḥ kṣamāyuktaḥ||11||
pretebhyo visṛjati saṃstareṣu piṇḍān śāntātmā jalamapi cāpasavyavastraḥ |
māṃsepsustilaguḍapāyasābhikāmastadbhukto
4
bhavati pitṛgrahābhibhūtaḥ ||12||
pretebhya ityādi| pretebhyo mṛtebhyaḥ, visṛjati dadāti, saṃstareṣu
darbhasaṃstareṣu, piṇḍān annamayān, śāntātmā śāntasvabhāvaḥ| jalamapi ceti na
paraṃ darbhasaṃstareṣu piṇḍān dadāti api tu apasavyahasto dakṣiṇahasto
jalamapi dadāti cetyarthaḥ| pāyasaḥ kṣīrasiddhāḥ taṇḍulāḥ| abhikāmaḥ
abhilāṣukaḥ| tadbhuktaḥ tilādibhojanaḥ||12||
bhūmau yaḥ prasarati sarpavat kadācit sṛkkiṇyau vilikhati
5
jihvayā tathaiva | nidrālurgaḍamadhudugdhapāyasepsurvijñeyo bhavati
bhujaṅgamena juṣṭaḥ ||13||
ya ityādi| yo bhūmau sarpavat prasarati urasā bhramati sa bhujaṅgamena juṣṭa
iti sambandhaḥ| sṛkkiṇyau oṣṭhaprāntau| vilikhati vileḍhi,
dhātunāmanekārthakatvāt| tathaiveti sarpavat| anye tu ‘tathaiva’ ityatra
‘prasaktaṃ’ iti paṭhanti, tatra prasaktaṃ santataṃ vileḍhītyarthaḥ||13||
māṃsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnirlajjo bhṛśamatiniṣṭhuro'tiśūraḥ |
krodhālurvipulabalo niśāvihārī śaucadviḍ bhavati ca rakṣasā gṛhītaḥ
||14||
māṃsāsṛgityādi| vividhāḥ surāvikārā mādhvīkādayaḥ| lipsuḥ āsvādayitumicchuḥ|
śaucadviṭ śaucaṃ dveṣṭi aśucirityarthaḥ|||14||
uddhastaḥ kṛśaparuṣaścirapralāpī durgandho bhṛśamaśucistathā'tilolaḥ | bahvāśī
vijanahimāmburātrisevī vyāvigno
6
bhramati rudan piśācajuṣṭaḥ ||15||
uddhasta ityādi| uddhasto vikṛtadarśanaḥ| kṛśo durbalaḥ| paruṣaḥ karkaśaḥ|
cirapralāpī cirakālaṃ bahukṣaṇaṃ vyāpya pralāpī| atilolaḥ aticapalaḥ| anye tu
‘atiloluḥ’ iti paṭhitvā aśanalolupa iti vyākhyānayanti, yathā- bhīmo bhīmasena
iti| bahvāśī pracurabhoktā| vijanaṃ nirjanasthānaṃ, himāmbusevī śītāmbusevī,
rātrisevī rātrivihārītyarthaḥ| vyāvigna udvignaḥ| anye tvatra ‘vyāceṣṭaṃ’ iti
paṭhanti, viruddhaceṣṭaṃ yathā bhavati tathā bhramatītyevaṃ
vyākhyānayanti||15||
sthūlākṣastvaritagatiḥ svaphenalehī nidrāluḥ patati ca kampate ca yo'ti |
yaścādridviradanagādivicyutaḥ san saṃsṛṣṭo na bhavati vārdhakena juṣṭaḥ
||16||
asādhyalakṣaṇamāha- sthūlākṣa ityādi| svaphenalehīti etenāsya mukhe
phenāgamanamapyuktam| yo graheṇa saṃsṛṣṭaḥ sthūlākṣa ityādilakṣaṇayuktaḥ syāt
sa na bhavati vinaśyatītyarthaḥ| yaśca adryādervicyutaḥ patitaḥ san graheṇa
saṃsṛjyate so'pi vinaśyati| adriḥ parvataḥ, dvirado hastī, nago vṛkṣaḥ,
ādiśabdāt śvabhranadītaṭādayaḥ| vārdhakena juṣṭaḥ vṛddhabhāvena gṛhīta
ityarthaḥ; anye ‘vardhakena’ iti paṭhanti, vardhakena chedakena hiṃsārthinā
kenacidgraheṇa juṣṭo gṛhīta iti vyākhyānayanti||16||
devagrahāḥ paurṇamāsyāmasurāḥ sandhyayorapi | gandharvāḥ prāyaśo'ṣṭamyāṃ
yakṣāśca pratipadyatha ||17|| kṛṣṇakṣaye ca
pitaraḥ pañcamyāmapi coragāḥ | rakṣāṃsi niśi paiśācāścaturdaśyāṃ viśanti ca
||18||
idānīṃ devādigrahāṇāṃ grahaṇakālamāha- devagrahā ityādi| asurā asuragrahāḥ|
sandhyayorapītyatra apiśabdaḥ pādapūraṇe| prāyośo'ṣṭamyāmiti prāyaḥśabdāt
sandhayayorapi gandharvā viśantīti labhyate| pitaraḥ pitṛgrahāḥ| kṛṣṇakṣaye
kṛṣṇapakṣakṣaye, amāvasyāyāmityarthaḥ| pañcamyāmapīti apiśabdāt
kṛṣṇapakṣakṣaye'pi| uragā nāgagrahāḥ||17-18||
darpaṇādīn yathā chāyā śītoṣṇaṃ prāṇino yathā | svamaṇiṃ bhāskarasyosrā yathā
dehaṃ ca dehadhṛk | viśanti ca na dṛśyante grahāstadvaccharīriṇam
||19||
nanu, dehaṃ viśanto grāhāḥ kuto na lakṣyanta ityāha- darpaṇādīnityādi| darpaṇa
ādarśaḥ, ādiśabdāt jalasnehakhaṅgādigrahaṇam| svamaṇiṃ sūryakāntaṃ,
bhāskarayosrāḥ sūryaraśmayaḥ| dehaṃ garbhaśarīraṃ, dehadhṛk jīvaḥ, anye
dehadhṛkśabdena manaḥ pratipādayanti| nanu, bhūtaiḥ śarīre'nupraveśaḥ kriyate
na tu śarīriṇi, tat kathaṃ śarīriṇamiti? ucyate- atra śarīriśabdena
śarīramabhipretaṃ, sthānini sthānopacārāt| yathā chāyāśītoṣṇādayo
darpaṇaprāṇiprabhṛtīn viśanto na dṛśyante tadvadgrahā apītyarthaḥ| atra
chāyādidṛṣṭāntacatuṣṭayena ādyairhetubhiḥ śarīraṃ kṣobhayitvaivānupraviśya
liṅgairātmānaṃ darśayantītyarthaḥ| yathā dehaṃ ca dehadhṛgityanena
svamūrtimantarnidhāya viśantīti pradarśitam||19||
tapāṃsi tīvrāṇi tathaiva dānaṃ vratāni dharmo niyamāśca satyam |
guṇāstathā'ṣṭāvapi teṣu nityā vyastāḥ samastāśca yathāprabhāvam
||20||
idānīṃ grahāṇāṃ tīvrataponiyamādiyuktatvaṃ prabhāvavattāṃ ca darśayitumāha-
tapāṃsi tīvrāṇītyādi| tapaḥ tapanalakṣaṇam upavāsādi| vratāni
śāstroditavidhinā bhojanādiniyamanādi| dharmaḥ kāyavāṅmanasāṃ sucaritam| guṇāḥ
tathā'ṣṭāviti aṇimā, laghimā, mahimā, garimā, prāptiḥ, prākāmyaṃ īśitvaṃ,
vaśitvaṃ, ityaṣṭau; anye tu- “āveśaścetaso jñānamarthānāṃ chandataḥ
7
kriyā| dṛṣṭiḥ śrotraṃ smṛtiḥ kāntiriṣṭataścāpyadarśanam”-
ityaṣṭavidhamaiścaryamāhuḥ| teṣu graheṣvete guṇā nityā na kādācitkāḥ| vyastā
dvitricaturāḥ| samastāḥ sarve| yo yasya prabhāva iti yathāprabhāvam| tatra
vyastā guṇā asurādigrahāṇāṃ, samastā devagrahāṇām||20||
na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na vā manuṣyān kvacidāviśanti | ye
tvāviśantīti vadanti mohātte bhūtavidyāviṣayādapohyāḥ
||21||
taponiyamādiyuktā hi devādigrahāḥ kathañcidapyaśuciṃ dehaṃ nāviśantītyāha- na
te manuṣyairityādi| te devayonayo manuṣyaiḥ saha na saṃviśanti ekatra na
bhavantītyarthaḥ| na vā manuṣyān mānuṣadehān kvacidāviśanti
anupraviśantītyarthaḥ| ye punarvaidyā āviśantīti mohādajñānāt pravadanti te
vaidyā bhūtavidyāviṣayādapohyā apasāraṇīyāstyājyā ityarthaḥ| ‘apohyā’ ityatra
‘apetā’ ityanye paṭhanti, tatra grahajñānādbāhyā ityarthaḥ||21||
teṣāṃ grahāṇāṃ paricārakā ye koṭīsahasrāyutapahmasaṅkhyāḥ |
asṛgvasāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśāvihārāśca tamāviśanti
||22||
ke tarhi gṛhṇantītyāha- teṣāmityādi| teṣāṃ devādīnāṃ, paricārakāḥ preṣyāḥ
karmakarā ityarthaḥ| koṭī śatalakṣapramāṇaṃ, ayutaṃ daśasahasraṃ, etena koṭyāḥ
śatalakṣaparimitāyā yat sahasraṃ tādṛśairdaśabhiḥ sahasrairatrāyutaṃ
boddhavyaṃ, teṣāṃ padmaṃ caturdaśapramāṇaṃ tadeva saṅkhyā yeṣāṃ te tathā| prāk
‘asaṅkhyeyā grahagaṇā’ ityabhidhāya atra koṭyādisaṅkhyāyā abhidhānaṃ
grahagaṇānāmanyonyasādṛśyakhyāpanārtham| subhīmā atyarthaṃ bhayaṅkarāḥ|
niśāvihārā rātrau bhramaṇaśīlāḥ||22||
niśācarāṇāṃ teṣāṃ hi ye devagaṇamāśritāḥ | te tu tatsattvasaṃsargādvijñeyāstu
tadañjanāḥ ||23||
devādyanucarāṇāṃ svaprabhūṇāmivānukāro bhavatītyāha- niśācarāṇāmityādi| teṣāṃ
niśācarāṇāmanucarāṇāṃ madhye ya anucarā yaṃ devagaṇamāśritāste tadañjanāḥ
tallkṣaṇā vijñeyā iti sambandhaḥ| kuta ityāha- tatsatvasaṃsargāt
devādisattvasamyogādityarthaḥ||23||
devagrahā iti punaḥ procyante'śucayaśca
8
ye | devavacca namasyante pratyarthyante ca devavat
||24||
devagrahā ityādi| ye punaranucarāḥ śucayaste devagrahā iti procyante| kutaḥ?
yataḥ śucayaḥ, śucitvaṃ punastatsaṃsargādeva| devavacca namasyante
devavannamaskriyante| pratyarthyante devavadityarthaḥ| anye tu vyākhyānayanti-
tadañjanāstaddevākārāstathāvidhā eva bhavantītyāha- aśucayastu te; te
punaraśucayo mohāndhatvādaśuddhāḥ, ata eva gṛhṇanti| devavannamaskāraḥ pūjā ca
tadañjanatvādeva||24||
svāmiśīlakriyācārāḥ
9
krama eṣa surādiṣu | niṛuteryā duhitarastāsāṃ sa prasavaḥ smṛtaḥ
||25||
svāmiśīlakriyācārā ityādi| śīlaṃ svabhāvaḥ| kramaścāyaṃ
pūrvoktadevagrahaśucitvādikaḥ| surādiṣu, devagraheṣu, yataste'pi
svāmiśīlakriyācārāḥ| devagrahā ityādikaṃ ca ślokaṃ kārtikakuṇḍo na paṭhati|
tadañjanatvenaivāsyārthasya labdhatvāt| nanu, yadi
‘tatsattvasaṃsargācchucayaḥ’ tat kathaṃ māṃsādibhuja ityāha- niṛuteryā
duhitara ityādi| niṛutī rakṣasāṃ pitāmahaḥ, tasya yā duhitaraḥ putryastāsāṃ sa
devādyanucaragaṇaḥ prasavaḥ, ataḥ prasūtibhāvaṃ na tyajati||25||
satyatvādapavṛtteṣu vṛttisteṣāṃ gaṇaiḥ kṛtā |26|
teṣāṃ vṛttiviṣayamāha- satyatvādityādi| satyatvāt śāstroktānuṣṭhānāt|
apavṛtteṣu viparitānuṣṭhānapareṣu| gaṇaiḥ grahagaṇaiḥ| teṣāmanucarāṇāṃ vṛttiḥ
kṛtā| kecit ‘gaṇaiḥ’ ityatra ‘grahaiḥ’ iti paṭhitvā grahaiḥ kṛtā vṛttiriti ca
vyākhyānayanti|26|-
hiṃsāvihārā ye keciddevabhāvamupāśritāḥ
10||26|| bhūtānīti kṛtā sañjñā teṣāṃ
sañjñāpravaktṛbhiḥ |27|
ato grahāṇāṃ bhūtasañjñatvaṃ darśayannāha- hiṃsāvihārā ityādi| hiṃsāvihārā
vadhakrīḍanāḥ| devabhāvaṃ devarūpam| teṣāṃ hiṃsāvihārāṇāṃ bhūtānīti sañjñā
kṛtā||26||-
grahasañjñāni bhūtāni yasmadvettyanayā bhiṣak
||27|| vidyayā bhūtavidyātvamata eva
nirucyate |28|
bhūtavidyāyā niruktimāha- grahasañjñānītyādi||27||-
teṣāṃ śāntyarthamanvicchan vaidyastu susamāhitaḥ
||28|| japaiḥ saniyamairhomairārabheta
cikitsitum |29|
idānīṃ cikitsitamāha- teṣāmityādi| teṣāṃ devādyanucarāṇām| susamāhitaḥ suṣṭhu
sāvadhānaḥ, ātmānaṃ parirakṣannityarthaḥ| japairityādi| japaiḥ
oṅkārapūrvakagāyatryādyāvartanairayutalakṣakoṭiprayutopalakṣitaiḥ| etena
daivavyapāśrayaṃ cikitsitamuktam||28||-
raktāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī
||29|| bhakṣyāśca sarve sarveṣāṃ sāmānyo
vidhirucyate |30|
sarvagrahāṇāṃ sāmānyacikitsāmāha- raktānītyādi| raktānigandhamālyāni
kuṅkumaraktakaravīrādīni| bījāni sarṣapayavaprabhṛtīni
11| bhakṣyāśca sarve laṅḍukaphenakaguḍādayaḥ||29||-
vastrāṇi gandhamālyāni māṃsāni
12
rudhirāṇi ca yāni yeṣāṃ yatheṣṭāni tāni tebhyaḥ pradāpayet
||30||
sarveṣāṃ devādigrahāṇāṃ viśeṣacikitsitamāha- vastrāṇītyādi| yāni vastrādīni
yeṣāṃ devādyanucarāṇāṃ yathā yādṛśāni iṣṭāni tāni vastrādīni tebhyaḥ
pradāpayediti sambandhaḥ| iṣṭatvaṃ ca vastrādivastūnāṃ vividhānāṃ 'santuṣṭaḥ
śucirapi ceṣṭagandhamālyaḥ' ityādigrahalakṣaṇato'pi jñātavyam| 'vastrāṇi
madyamāṃsāni kṣīrāṇi' iti kvacit pāṭhaḥ||30||
hiṃsanti manujān yeṣu prāyaśo divaseṣu tu
||31|| dineṣu teṣu deyāni
tadbhūtavinivṛttaye |32|
vastrādipradānakālamāha- hiṃsanti manujānityādi| deyāni vastrādīni||31||-
devagrahe devagṛhe hutvā'gniṃ prā(dā) payedvalim
||32||
kuśasvastikapūpājyacchatrapāyasasambhṛtam |33|
balipradānāya vyākhyānamāha- devetyādi| devagṛhe devāyatane, kuśā darbhāḥ,
svastiko yavādicūrṇaiḥ kṛto'dhobhāge vistīrṇa ūrdhvabhāge tīkṣṇo madhye
valitrayamudrāṅkito bhakṣyaviśeṣaḥ, pūpaḥ pūpalikā, ājyaṃ ghṛtam; etaiḥ
sambhṛtaṃ baliṃ dāpayedityarthaḥ||32||-
asurāya yathākālaṃ vidadhyāccatvarādiṣu
||33||
asurāya yathākālamityādi| asurāya asuragrahāya| yathākālamiti sandhyākāle|
vidadhyāt dadyāt, balimityarthaḥ| catvarādiṣu catuṣpathyādiṣu||33||
gandharvasya gavāṃ madhye madyamāṃsāmbujāṅgalam
13|34|
gandharvasyetyādi| ambu pānīyaṃ, jāṅgalaṃ māṃsaṃ, tacca māṃsopadānāllabdham,
ataḥ pṛthagupādānaṃ tasya viśeṣaparigrahārtham; anye ‘madyamāṃsāmbujākulaṃ’
iti paṭhanti, madyamāṃsāmbujākulaṃ madyādyākulaṃ sammṛtaṃ balimityarthaḥ|
puṣpapriyatvāt gandharvāṇāmambujaṃ kamalotpalādi|34|-
hṛdye veśmani yakṣasya kulmāṣāsṛksurādibhiḥ
||34|| atimuktakakundābjaiḥ puṣpaiśca
vitaredvalim |35|
hṛdye ityādi| kulmāṣāsṛksurādibhiḥ kulmāṣā yavapiṣṭakṛtāḥ śṛṅgāṭakādayaḥ, asṛk
raktam, ādiśabdāt bhakṣyādayaḥ| atimuktakakundābjairiti atimuktako mādhavīlatā
‘avetaka’ iti loke, ambujāni utpalādīni| kulmāṣādibhiratimuktakādipuṣpaiśca
manojñe gṛhe yakṣasya baliṃ dadyādityarthaḥ||34||
nadyāṃ pitṛgrahāyeṣṭaṃ kuśāstaraṇabhūṣitam
||35||
nadyāmityādi| iṣṭaṃ baliṃ tilaguḍapāyasādikam||35||
tatraivopahareccāpi nāgāya vividhaṃ balim |36|
tatraivatyādi| tatraiva nadyām| vividhaṃ
guḍamadhvāsavapāyasairnānāprakāram|36|-
catuṣpathe rākṣasasya bhīmeṣu gahaneṣu vā
||36||
catuṣpatha ityādi| atrāpi ‘vitaredvaliṃ’ iti sambadhyate| vividhaṃ
māṃsāsṛksurāvikārairanekaprakāram| kiṃ catuṣpathe eva baliṃ dadyādityāha-
bhīmeṣu gahaneṣu vā; ‘sthāneṣu’ ityadhyāhāryam||36||
śūnyāgāre piśācasya tīvraṃ balimupāharet |37|
śūnyāgāra ityādi| tīvraṃ baliṃ āmamāṃsapaśūpahāramadyotkaṭam|37|-
pūrvamācaritairmantrairbhūtavidyānidarśitaiḥ
||37|| na śakyā balibhirjetuṃ yogaistān
samupācaret |38|
pūrvoktavidhānena jetumaśakyānāṃ viśeṣavidhānamāha- pūrvamityādi||37||-
ajarkṣacarmaromāṇi śalyakolūkayostathā
||38|| hiṅgu mūtraṃ ca bastasya dhūmamasya
prayojayet | etena śāmyati kṣipraṃ balavānapi yo grahaḥ
||39||
prāgyogairityuktamatastāneva yogānāha- ajetyādi| ajaḥ chagalaḥ||38-39||
gajāhvapippalīmūlavyoṣāmalakasarṣapān | godhānakulamārjāraṛṣyapittaprapeṣitān
14||40|| nasyābhyañjanasekeṣu
vidadhyādyogatattvavit |41|
gajāhvetyādi| gajāhvā gajapippalī| mārjāro biḍālaḥ, ṛṣyo nīlāṇḍo mṛgabhedaḥ,
pittaśabdo godhādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| tena gajāhvādīn
godhādipittapeṣitānnasyādiṣu dadyāditi sambandhaḥ| anye ṛṣyasthāne matsyeti
paṭhanti; tanna, ādyapustake ṛṣyasya pāṭho dṛśyate na matsyasya| nasyādiṣu
pittapiṣṭena kathaṃ sekaḥ kartuṃ pāryata ityataḥ kiñcittoyamāloḍanārthaṃ
deyam| ata eva yogatattvavidityuktam| anye tu ‘nasyābhyañjanayogeṣu’ iti
paṭhanti, abhyañjanamatra añjanamabhipretaṃ nasyasāhacaryāditi ca
vyākhyānayanti|
mārjāraṛṣya(kṣa)pittaprapeṣitānityatrāsaṃhitānirdeśaśchandobhaṅgabhīteḥ||40||-
kharāśvāśvatarolūkakarabhaśvaśṛgālajam
||41|| purīṣaṃ gṛdhrakākānāṃ
15
varāhasya ca peṣayet | bastamūtreṇa tatsiddhaṃ tailaṃ syāt pūrvavaddhitam
||42||
kharāśvetyādi| kharāśvādīnāṃ purīṣaṃ bastamūtreṇa peṣayet, tatastena kalkena
chāgamūtreṇa tatsiddhaṃ tailaṃ pūrvavaddhitaṃ syāditi sambandhaḥ| kharo
gardabhaḥ, aśvataro vesaraḥ, karabha uṣṭraḥ, śvā kukkuro māṃsavarge
16
proktalakṣaṇaḥ| varāhasya ceti cakāreṇa purīṣaṃ samuccīyate| tat tailaṃ
pūrvavannasyābhyañjasekeṣu vidadhyādityarthaḥ||41-42||
śirīṣabījaṃ laśunaṃ śuṇṭhīṃ siddhārthakaṃ vacām | mañjiṣṭhāṃ rajanīṃ kṛṣṇāṃ
bastamūtreṇa peṣayet
||43|| vartyaśchāyāviśuṣkāstāḥ sapittā
nayanāñjanam |44|
śirīṣabījamityādi| siddhārthakaḥ śvetasarṣapaḥ| kṛṣṇā pippalī| sapittā
gopittānvitā, pradhānakalpanayā; anye śrutatvādgodhādyanyatamapittaṃ gṛhṇanti|
śirīṣabījādīni bastamūtreṇa peṣayet, tato vartyaḥ, sagopittā chāyāśuṣkāḥ,
tābhirnayanāñjanaṃ kāryamityarthaḥ||43||
naktamālaphalaṃ vyoṣaṃ mūlaṃ śyonākabilvayoḥ
||44|| haridre ca kṛtā vartyaḥ
pūrvavannayanāñajanam |45|
naktamālaphalamityādi| kṛtā vartyaḥ pūrvavaditi bastamūtraniṣpiṣṭāḥ
chāyāviśuṣkāśca sapittāḥ kāryāḥ||44||-
saindhavaṃ kaṭukāṃ hiṅgaṃ vayaḥsthāṃ ca vacāmapi | bastamūtreṇa sampiṣṭaṃ
matsyapittena pūrvavat ||45|| ye ye grahā na
sidhyanti sarveṣāṃ nayanāñjanam |46|
ye ye grahā ityādi| vayaḥsthā guḍucī| bastamūtreṇetyatra vāśabdo lupto
draṣṭavyaḥ; tena bastamūtreṇa vā piṣṭaṃ matsyapittena veti labhyate| pūrvavat
chāyāśuṣkamañjanaṃ kāryamityarthaḥ||45||-
purāṇasarpirlaśunaṃ hiṅga siddhārthakaṃ vacā
||46|| golomī cājalomī ca bhūtakeśī jaṭā
tathā | kukkuṭā sarpagandhā ca tathā kāṇavikāṇike
||47|| vajraproktā
17
vayaḥsthā ca śṛṅgī mohanavallikā | arkamūlaṃ trikaṭukaṃ latā srotojamañjanam
||48|| naipālī haritālaṃ ca rakṣoghnā ye ca
kīrtitāḥ | siṃhavyāghrarkṣamārjāradvīpivājigavāṃ tathā
||49|| śvāvicchalyakagodhānāmuṣṭrasya
nakulasya ca | viṭtvagromavasāmūtraraktapittanakhādayaḥ
18||50|| asmin varge bhiṣak kuryāttailāni ca
ghṛtāni ca | pānābhyañjananasyeṣu tāni yojyāni jānatā
||51|| avapīḍe'ñjane caiva
vidadhyādguṭikīkṛtam | vidadhīta parīṣeke kvathitaṃ, cūrṇitaṃ tathā
||52|| uddhūlane, ślakṣṇapiṣṭaṃ pradehe
cāvacārayet | eṣa sarvavikārāṃstu mānasānaparājitaḥ
||53|| hanyādalpena kālena snehādirapi ca
kramaḥ
19|54|
purāṇasarpirityādi| laśati bhinatti rogāniti laśunam| siddhārthakaḥ
siddhaprayogārambhakatvāt śvetasarṣapaḥ| golomī dūrvā| ajalomī śvetadūrvā|
bhūtakeśī māṃsī| jaṭā gandhamāṃsī| kukkuṭā kukkuṭaśimbī, vartamānapratiṣu
kukkaṭīti dṛśyate, kukkaṭī kukkaṭasadṛśakandā mahauṣadhiḥ| sarpagandhā varṣāsu
chatrākārā| kāṇavikāṇike kākolīkṣīrakākolyau| tathaityatra tikteti, ‘vikāṇike’
ityatra ‘viṣāṇike’ iti ca kecit paṭhanti| tiktā kaṭutumbī, viṣāṇikā meṣaśṛṅgī|
vajraproktā vajrakandaḥ, snuhītyanye; ‘vajraproktā’ ityatrānye ‘ṛṣyaproktā’
iti paṭhanti; vayaḥsthā guḍūcī| śṛṅgī karkaṭaśṛṅgī| mohanavallikā vaṭapatrikā|
latā priyaṅguḥ| srotoñjanaṃ parṇasānadyāṃ sindhunade vā bhavati| tallakṣaṇam,-
“valmīkaśikharākāraṃ rūpe nīlotpaladyuti| srotoñjanaṃ praśaṃsanti tacca
pratyañjane hitam”- iti| naipālī manaḥśilā| rakṣoghnā ye prakīrtitā iti
śvatesarṣapāḥ| ‘rakṣoghnaṃ yacca kīrtitaṃ’ ityanye, tatra rudrākṣaṃ; apare tu
‘yadyadrakṣoghnamīritaṃ’ iti paṭhanti, gugguluprabhṛtīniti ca vyākhyānayanti|
ṛkṣo bhallūkaḥ| dvīpī citrakaḥ| mārjāro biḍālaḥ| vājī ghoṭakaḥ| śvāvit
sehi(ḍhi)keti loke| śalyako godhānukārī vajraśalyakaḥ| viṭ purīṣam|
nakhatvacaḥ śastreṇa tanūkṛutanakhasya tanūni khaṇḍāni| asmin varge
purāṇasarpirityādike yāvadraktamūtratvagante, tailāni ghṛtāni ca bhiṣak
kuryāt; tāni ca pānādiṣu jānatā vaidyena yojyānīti sambandhaḥ| ‘asmin varge’
iti vargagrahaṇāt asamastenāpyanena tailādikaṃ kartavyamityarthaḥ| avapīḍo
nasyabhedaḥ| guṭikīkṛtaṃ vartīkṛtam| asmin varga iti avapīḍa ityādiṣvanuvartya
sambadhyate| tenāsmin varge yat kvathitaṃ kvāthastat pariṣeke vidadhīta, tathā
curṇitamuddhūlane vidadhīta, ślakṣṇapiṣṭaṃ pradehe avacārayedityarthaḥ| eṣa
gaṇo'parājito nāma sarvavikārān mānasān grahakṛtāṃśconmādādīnalpena kālena
nihanyāditi sambandhaḥ; anye aparājitāniti paṭhanti, tatra aparaiḥ
prayogairajitān mānasān vikārāniti vyākhyeyam| kimeṣa eva gaṇaḥ parametān
vikārān hanyādityāha- snehādirapi ca kramaḥ| ādiśabdāt
svedavamanavirekādi||46-53||-
na cācaukṣaṃ
20
prayuñjīta prayogaṃ devatāgrahe ||54||
na cācaukṣamityādi| acaukṣamapavitraṃ prayogaṃ devatāgrahe devādigrahe na
prayuñjītetyarthaḥ| anye na cāyuktamiti paṭhanti||54||
ṛte piśācādanyatra pratikūlaṃ na cācaret |55|
devatāgraha ityatra sāmānyavacanāt sarveṣvapi graheṣu niṣedhaḥ prāpta ityata
āha- ṛte piśācādityādi| ṛte piśācāt piśācagrahaṃ vihāya, anyeṣu graheṣu,
pratikūlaṃ niṣiddham; anyatretyatrāpi ṛte piśācāditi sambadhyate; tena
piśācādanyatra pratikūlaṃ na ca ācaret; etena piśācagrahe acaukṣaṃ pratikūlaṃ
cocitamityuktam|55|-
vaidyāturau nihanyuste dhruvaṃ kruddhā mahaujasaḥ
||55||
piśācādanyatra pratikūlācaraṇe kiṃ syādityāha- vaidyāturau nihanyurityādi| te
devādigrahā dhruvamavaśyamanucitācaraṇāt kruddhāḥ santo vaidyāturau
nihanyurityarthaḥ| mahaujasaḥ mahāprabhāvāḥ||55||
hitāhitīye yaccoktaṃ nityameva samācaret |56|
hitāhārādikaṃ nirdiśannāha- hitāhitīye yadityādi| yaccoktaṃ raktaśālyādikaṃ
tannityameva ācaredityarthaḥ| ‘hitāhitīye’ ityatra ‘hitāhitaṃ ca’ ityanye
paṭhatvā vyākhyānayanti- vraṇitopāsanīyoktaṃ hitāhitīyoktaṃ ca hitavidhānaṃ
nityaṃ samācaredahitaṃ ca pariharedityarthaḥ|56|-
tataḥ prāpsyati siddhiṃ ca yaśaśca vipulaṃ bhiṣak
||56||
hitācaraṇaphalamāha- tata ityādi| tato hitāhitapratipāditakriyācaraṇāt
grahamuktilakṣaṇaṃ siddhimāturaḥ prāpsyati, bhiṣak vipulaṃ yaśaśca
prāpsyatīti| kārtikakuṇḍastvamuṃ pāṭhaṃ na paṭhati||56||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate
bhūtavidyātantre'mānuṣopasargapratiṣedho nāma (prathamo'dhyāyaḥ, āditaḥ)
ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||60||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantre'mānuṣopasargapratiṣedho nāma
ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ||60||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `vimadādikāḥ' iti pā. ↩
- 2 `drutagatiḥ' iti pā. ↩
- 3 `drutagatiḥ uttālagamanaḥ' iti pā. ↩
- 4 `tadbhaktaḥ' iti pā. ↩
- 5 `vilihati' iti pā. ↩
- 6 ‘vyāceṣṭaṃ’ iti pā. ↩
- 7 `ca svataḥ kriyā' iti pā. ↩
- 8 śucayaśca ye' iti pā. ↩
- 9 `svāmiśīlakriyācārakramā eva surādīṣu| niṛuteryā duhitarastāsāṃ saprasavāḥ smṛtāḥ' iti hārāṇacandasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 10 `divyaṃ bhāvamupāśritāḥ' iti pā. ↩
- 11 `bījāni yattralikhitāni bījākṣarāṇi' iti pā. ↩
- 12 `vastrāṇi madyamāṃsāni kṣīrāṇi iti pā. ↩
- 13 `madyaṃ māsaṃ ca jāṅgalam' iti pā. ↩
- 14 `ṛṣyapittaprabhāvitān' iti pā. ↩
- 15 `gṛdhrajaṃ ka(nya)ṅkorvarāhasya' iti pā. ↩
- 16 `ka(nya)ṅkurmāṃsavarge proktalakṣaṇaḥ' iti pā. ↩
- 17 ṛṣyaproktā' iti pā. ↩
- 18 `viṭtvagromavasāmajjaraktamūtranakhatvacaḥ' iti pā. ↩
- 19 `kramāt' iti pā. ↩
- 20 ‘na cāyuktaṃ’ iti pā. ↩