61. apasmārapratiṣedhādhyāyaḥ

amānuṣopasargapratiṣedhānantaraṃ manaḥpraduṣṭisāmānyāt grahacikitsitasyātrāpi śastatvādapasmārapratiṣedhārambhaḥ- athāta ityādi| athetyādikaṃ pūrvavadvyākhyeyam| apaśabdo gamanārthaḥ, smāraḥ smaraṇaṃ, apagataḥ smāro yasmin roge so'pasmāraḥ; tasya pratiṣedhaḥ cikitsitam||1-2||

apasmārasya niruktimāha- smṛtirityādi| bhūtārthajñānāpasmaraṇādayaṃ vyādhirapasmāra iti proktaḥ| antakṛt vināśakṛt, apasmaraṇabhāvājjalāgnyādau prapatanāt; anye tu antakṛdavasthāyāṃ, sā cāvasthā ‘apasmarantaṃ bahuśaḥ kṣīṇaṃ’ ityādikā||3||

apasmārotpattikāraṇasya cittābhighātasya hetūnāha- mithyetyādi| atrāyogo lupto draṣṭavyaḥ, tena mithyāyogāyogātiyogaiḥ; kecit mithyādiyogeti paṭhitvā ādiśabdenaiva atiyogamayogaṃ ca gṛhṇanti| indriyārthānāṃ sparśādīnāṃ, karmaṇāṃ kāyavāṅmānasānām| atha śabdādīnāṃ mithyāyogādayaḥ kathyante- tatra paruṣeṣṭavināśādiśravaṇaṃ mithyāyogaḥ, paṭahādyatiśabdaśravaṇamatiyogaḥ, sarvaśo'śravaṇamayogaḥ; tathā śītādisparśānāṃ vaiparītyenopasevanaṃ mithyāyogaḥ, atiśītādīnāmatisevanamatiyogaḥ; sarvaśo'sevanamayogaḥ; ativikṛtādidarśanaṃ ¹ mithyāyogaḥ, atitejasāmatidarśanamatiyogaḥ; sarvathā'navalokanamayogaḥ; tathā'yogyarasānāmādānaṃ mithyāyogaḥ, rasānāmatyādānamatiyogaḥ, rasānāṃ sarvathā'nādānamayogaḥ; pūtyādyāghrāṇaṃ mithyāyogaḥ, atitīkṣṇādigandhānāmatyāghrāṇamatiyogaḥ, sarvaśo'ghrāṇamayogaḥ; tathā kāyikakarmaṇo vyāyāmāderniṣiddhakālādiṣu sevanaṃ mithyāyogaḥ, atisevanamatiyogaḥ, sarvaśo'nupasevanamayogaḥ, tathā vācanikakarmaṇaḥ paruṣānṛtādibhāṣaṇaṃ mithyāyogaḥ, ativācanādikamatiyogaḥ, sarvathā maunamayogaḥ, tathā mānasakarmaṇaḥ śokādicintanaṃ mithyāyogaḥ, atimātracintanādikamatiyogaḥ, sarvathācintanamayogaḥ| viruddhaṃ hitāhitīyoktam| malinaśabda āhāravihārābhyāṃ sambadhyate; tatra malināhāraḥ pūtidveṣṭāmedhyaparyuṣitāḥ, malino vihāro dṛṣṭādṛṣṭārthaḥ smārtavacanāt ² jñātavyaḥ| kupitairmalairityatra malā vātapittaśleṣmāṇo rajastamasī ca, dehamalinīkaraṇāducyante| vegetyādi| vegā viṇmūtrādīnāṃ teṣāṃ vegānāṃ nigraho dhāraṇaṃ, tatra śīlā veganigraharatāḥ| ahitāśucibhojināmiti yadyapyeṣo'rtho viruddhamalināhārāt ityanenaiva prāptaḥ, tathā'pyatyarthahetutvāpādanārthaṃ punaḥ pāṭhaḥ| rajasvalāṃ dṛṣṭārtavām| etairhetubhiścitte upahate dūṣite sati apasmāro'bhijāyate||4-6||

hetūnabhidhāya pūrvarūpamāha- hṛdityādi| pramūḍhatā atiśayena vicetanatvam| tasmin apasmāre||7||

prāgrūpamabhidhāya rūpamāha- sañjñāvaheṣvityādi| sañjñāvaheṣu srotaḥsviti kathaṃ bahuvacanaṃ, yato dhamanīvyākaraṇe ‘dvābhyāṃ prabudhyate’ ityanena dve eva sañjñāvahe srotasī ukte? satyaṃ, dvayorapi srotasoḥ sūkṣmāṇāṃ pratānānāṃ bahutvāt srotaḥsvityuktam| doṣavyāpteṣu vātādidoṣābhibhūteṣu| rajastamaḥparīteṣu rajastamovyāpteṣu| mūḍho mohayuktaḥ| kena kṛtvā mūḍhaḥ? bhrāntena cetasā cittabhrāntyetyarthaḥ| vikṣipan itastataḥ kṣipan ³| vijihmabhrūḥ vilocanaḥ vakrabhrūnetraḥ| vivṛtākṣa ucchalitākṣaḥ| yasmin vikāre vikṣipan hastapādamityādiceṣṭaḥ san āturaḥ kṣitau patati sa vikāro'pasmāra iti prokta iti sambandhaḥ||8-10||-

apasmārasya saṅkhyāmāha- sa ca dṛṣṭa ityādi| caturvidha iti saṅkhyākaraṇaṃ dvandvajāpasmāraniṣedhārtham| dvandvajāsambhavastu vyādhisvabhāvāt| cāturvidhyaṃ vivṛṇvannāha- vātapittakaphairityādi| vātādibhiḥ trayaḥ||10||-

vātādijatvenāpasmāralakṣaṇamāha- vepamāna ityādi| vepamānaḥ kampamānaḥ| daśan khādan dantān| śvasan śvāsaṃ kurvan| vikṛtaṃ vikṛtarūpaṃ sattvam| kṛṣṇamityatra kṛṣṇasattvadarśanam, asata eva sañjñāvahasrotogatavātaprabhāvāt; na punaḥ sattvaṃ piśācādikaṃ bhūtamabhipretam| tantrāntare'pi “paruṣāruṇakṛṣṇāni paśyedrūpāṇi cānilāt” ityādinā kṛṣṇādirūpadarśanamevoktam| evaṃ pittakaphāpasmārayorapi boddhavyam||11-12||

pittāpasmāralakṣaṇamāha- tṛḍityādi| tṛṭ pipāsā| tāpaḥ santāpaḥ| dhunvan vikṣipan| aṅgāni hastapādādīni| vihvalo vikalaḥ||13||-

kaphajāpasmāralakṣaṇamāha- śītahṛllāsetyādi| hṛllāsaḥ thūtkaraṇam||14-15||

vātādyapasmāreṣu pratyekamekaikaṃ lakṣaṇamāha- hṛdi toda ityādi| hṛdi todo vyathā, -vātike; tṛṭ pipāsā,-paittike; utkleśaḥ śleṣmaniṣṭhīvanaṃ, -kaphaje; eteṣu triṣu vātādijāpasmāreṣu yathāsaṅkhyaṃ hṛttodādilakṣaṇaṃ jñeyamiti sambandhaḥ|16|-

vātādijāpasmāreṣu pratyekaṃ pralāpādilakṣaṇatritayamāha- pralāpaḥ kūjanamityādi| pralāpādikaṃ trayaṃ vātādijāpasmāreṣu triṣvapi pratyekaṃ boddhavyaṃ na yathāsaṅkhyam||16||

sarvajāpasmāralakṣaṇamāha- sarvaliṅgasamavāya ityādi| sarvaliṅgasamavāyo vātādiliṅgasamāveśaḥ| sarvadoṣaprakopaja iti prakopopādānāt svakīyakāraṇaprakupitadoṣatrayaja iti boddhavyaṃ, na kupitaikadoṣaprakopitasarvadoṣaja iti|17|-

svamatenāpasmārasya doṣajatvaṃ pradarśya paramatenāgantukatvamāha- animittāgamādityādi| animittāgamāt akāraṇotpādanāt, ākasmikodbhavādityarthaḥ| gamanādakṛte'pi cetyatra ‘pratīkāre’ iti śeṣaḥ ⁴; tena pratīkāre akṛte'pi vyādhergamanādupaśamādityarthaḥ| akṛte'pītyatra akṛtāditi kvacit; tatra, akṛtāt pratīkāradbheṣajeneti draṣṭavyam āgamācceti svakīyāt; na punaścetarasmāt, tatra doṣajatvenāpasmārasya darśitatvāt| ‘vadantyanye na doṣajaṃ’ ityatra anye ‘vadantyanyonyadoṣajam’ iti paṭhanti, anyonyadoṣajaṃ rajastamodoṣajamityarthaḥ| apare tu ‘anyonyadūṣaṇāt’ iti paṭhanti| tatra kāyamanasoranyonyadūṣaṇāt||17||-

paramatanirākaraṇāya svamatamāha- kramopayogādityādi| sa tu punarapasmāraḥ kramopayogādityādihetubhiścaturbhirdoṣaja eva budhaiḥ paṇḍitairnirvarṇyate kathyata ityarthaḥ| atra hetumāha- kramopayogāddoṣāṇāmiti sañcayādikrameṇa doṣāṇāṃ vikārajananayogādityarthaḥ; etena, animittāgamādvyādheriti heturnirākṛtaḥ| tathā sarvapāriṣadatvādāyurvedasya saugatamatamavalambya ‘gamanādakṛte'pi ca’ ityasya hetornirākaraṇāya hetumāha- kṣaṇikatvāttathaiva ceti| tathaiva vātādīnāṃ kṣaṇikatvāddvitīyo'pi heturnirākṛtaḥ| yato yāvanmātro doṣavego'bhūt tāvanmātrasyāpagamādakṛte'pi pratīkāre vyādherapagamaḥ| tṛtīyaṃ hetumāha- āgamācceti; svatantrāt paratantrāccetyarthaḥ| tatrāgame svatantre paratantre ca vātika-paittika-ślaiṣmika-sānnipātikāścatvāro'pasmārā abhihitā iti| caturthaṃ hetumāha- vaiśvarūpyācceti viśveṣāṃ ⁵ samastānāṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ manodoṣayo rajastamasośca rūpaṃ nānāprakāraṃ liṅgaṃ yasyāpasmārasya sa tathā, tadbhāvo vaiśvarūpyaṃ tasmāt| ‘sa tu’ ityatrānye ‘tatra’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- tatra apasmāre| yadaivaṃ tarhi vātapittaśleṣmaṇāṃ sadaiva dehe sadbhāvāt santatamapasmāraḥ syādatastannirākaraṇārthamāha- deve varṣatītyādi| varṣatyapi meghe bhūmau sukṛṣṭāyāmapi aṅkurajananasamarthānyapi kānicidbījāni śaradyeva prarohanti, tathā sarvarogabījānāṃ vātādīnāṃ kadācit kasyacidapasmārādivyādheraṅkurasthānīyasya ⁶ nidānādisaṅgame satyapi dūṣyādisamudāyenaiva samudbhavo bhavatītyarthaḥ| anye tvanyathā vyākhyānayanti- nanu, sañcayādikrameṇopayogaśceddoṣāṇāṃ tadā punaḥ kathamalpenaiva kālena tadvikārodgamaḥ syādityata āha- deve'varṣatītyādi| avarṣati deve yathā śaratkāle bhūmau stimitvāt kānicidbījāni prarohantyeva, tathā'lpenāpi kālena śarīrasthā doṣāḥ kiñcidupacitā vikāraṃ janayantīti| etadeva spaṣṭīkurvannāha- sthāyina ityādi| sthāyinaḥ avaśyamavasthāyino vātādayaḥ, paraṃ kecidalpenāpi kālenābhipravardhitāḥ santo viśvarūpān nānārūpān vikārān darśayanti| kutaḥ? nisargato dūṣaṇasvabhāvādityarthaḥ| apasmāro mahāvyādhirityādi| tasmāditi pūrvoktakramopayogādihetusamūhādapasmāro doṣajo na tu bhūtāveśaja iti siddhāntaḥ ⁷||18-21||

idānīṃ cikitsitamāha- tasya kāryo vidhirityādi| tasya apasmārasya| nanu, unmāde yo vidhiḥ paṭhiṣyamāṇo'sti taṃ vidhimapasmāre nirdiśya tatraiva kimiti nātidiśyate? ucyate,- unmāde tasyātiśayena hitatvādityarthaḥ| abhyaṅgaścaiveti purāṇasarpiṣā, asya tridoṣaghnatvāt| grahoktavidhimupadiśati- upayoga ityādi| śigrukaṭvaṅgetyādi| śigruḥ śobhāñjanakaḥ, kaṭvaṅgaḥ araluḥ, syonāka ityanye, kiṇihī śvetasyandaḥ; tvagrasasādhitamiti tvag valkalaṃ, rasaḥ svarasaḥ; etena kalkasvarasābhyāṃ sādhitamiti boddhavyam| gavāṃ mūtre iti cetovikāraharatvena hasticchāgabheḍamūtrāṇāṃ nirdiṣṭatvāttanniṣedhārthaṃ ‘gavāṃ mūtre’ iti kṛtam| tailaṃ tilatailam||22-23||-

dvitīyatailamāha- godhānakulanāgānāmityādi| nāgo hastī| pṛṣataḥ citralo mṛgaḥ| ṛkṣo bhallūkaḥ| godhādīnāṃ pitteṣu pṛthak snehasameṣu siddhaṃ tailamityarthaḥ||24||-

tailamabhidhāya śirovirecanamāha- tīkṣṇairityādi| tīkṣṇairubhayatobhāgaiḥ viṣāṇikābrāhmīkāravellakādibhiḥ| anye tu ‘tīkṣṇairubhayatobhāgaiḥ śirasaśca virecanaiḥ’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- tīkṣṇairityubhayatra sambadhyate| tena ubhayatobhāgairvamanavirecanaistīkṣṇaiśca śirovirecanairupācarediti sambadhyate||25||

kecidatra daivavyapāśrayaṃ cikitsitaṃ paṭhanti- pūjāṃ rudrasyetyādi|26|-

sāmānyaṃ cikitsitaṃ nirdiśya vātādibhedenāpasmārāṇāṃ cikitsāṃ nirdiśannāha- vātikamityādi| kecidimaṃ pāṭhaṃ pañcagavyākhyaghṛtapāṭhasyāgre paṭhanti||26||-

vātādijāpasmāreṣu ghṛtaṃ nirdiśannāha- kulatthetyādi| kolaṃ badaram| palaṅkaṣā gugguluḥ| jaṭilā māṃsī| pañcamūlyau dve iti śāliparṇyādirbilvādiśca, eraṇḍabilvādye ityanye| pathyā harītakī| ‘yatnata’ ityatrānye ‘yogata’ iti paṭhanti| yogatograhaṇāt kvāthamūtrayormadhye ekaṃ caturguṇamekaṃ ca samaṃ grāhyamiti vyākhyānayanti||27-28||

kākolyādipratīvāpamityādi| kākolyādipratīvāpaṃ kākolyādikalkam| siddhaṃ ca prathame gaṇe vidārigandhādike kvāthīkṛte iti jñeyam| kutaḥ? kākolyādikalkopadeśāt| payaḥ kṣīram| sitā śarkarā| kṣīrādiprakṣepayuktaṃ ghṛtaṃ hitam||29||

kṛṣṇāvacetyādi| kṛṣṇāvacāmustakādyairiti pippalyādivacādimustādyaiḥ kvathitaiḥ, āragvadhādikaiḥ kalkīkṛtaiḥ, mūtravarge'ṣṭavidhe siddhaṃ pakvaṃ ghṛtaṃ śleṣmāpasmāriṇe hitamityarthaḥ| anye mūtravargeṣvityatra cetovikāraharatvena chāgorabhrahastimūtrāṇi gṛhṇanti||30||

siddhārthakaṃ sarpirāha- suradrumetyādi| suradrumaḥ devadāru| siddhārthaḥ sarṣapaḥ| vyoṣaṃ śuṇṭhīmarīcapippalyaḥ| rajanīyugmaṃ haridrādvayam| samaṅgā lajjāluḥ| ambudo mustā| śairīṣaṃ śirīṣabījam| girikarṇī śvetasyandā| hutāśanaḥ citrakaḥ| etaiḥ kalkīkṛtairmūtracaturguṇaṃ sarpiḥ siddhaṃ siddhārthakaṃ nāmeti sambandhaḥ| garaḥ kṛtrimaṃ viṣam| balāsaḥ śleṣmā||31-33||

pañcagavyamāha- daśamūletyādi| indravṛkṣaḥ kuṭajaḥ, tasya tvak; anye tvakśabdena tvacamāhuḥ| mūrvā corasnāyuḥ| phalguḥ kāṣṭhodumbarikā| śṛtaiḥ kvathitaiḥ| bhūnimbaḥ kirātakaḥ| pūtīkaḥ cirabilvaḥ| vyoṣaṃ trikaṭukam| niśāyugmaṃ haridrādvayam| sārivādvayam āsphotā kākavallī ⁹ ca| pauṣkaraṃ puṣkaramūlam| yāso durālabhā, dantī dantinī, ugrā vacā, nīlinī rajanikā śāradaphalā, kṛmiśatruḥ viḍaṅgam, daśamūlyādibhiḥ kāṣṭhodumbarikāntaiḥ kvathitairbhūnimbādibhiḥ kṛmiśatruparyantaiḥ| kalkīkṛtairgokṣīrādibhiḥ pratyekaṃ snehasamaiḥ sādhitaṃ sarpiḥ pañcagavyākhyaṃ sarvāpasmārādīnniyacchatītyarthaḥ ¹⁰||34-37||

bhārgīśṛte ityādi| bhārgīśṛte kṣīre śālitaṇḍulapāyasaṃ pacediti sambandhaḥ| atra kṣīrasādhanavidhiḥ- caturthāṃśaṃ bhārgīkalkaṃ dattvā caturguṇena jalena kṣīraṃ sādhanīyam| tryahaṃ śuddhāya tridinamupoṣitāya varāhāya taṃ pāyasaṃ bhoktuṃ prakalpayet dadyādityarthaḥ| madhurībhūtaṃ śleṣmasaṃsṛṣṭaṃ vidāhāvasthāmaprāptam; anye tu madhurībhūtaṃ viṣībhūtamiti vyākhyānayanti, yato madhuraśabdo viṣe vartate| atha pāyasaḥ kathaṃ viṣībhavatīti cet? satyaṃ, ādhāraprabhāvāt| viṣībhūtaṃ varāhasyaiva lālāsrāvamūrcchādiviṣaliṅgairjñātavyam| taṃ varāhaṃ, viśasya hatvā, annaṃ viṣībhūtamuddharet| tasya cūrṇasyetyādi| tasya uddhṛtasyānnasya śoṣitacūrṇīkṛtasya trīn bhāgān kiṇvabhāgena saṃsṛjet surābījaikabhāgena miśrayet| maṇḍodakārthaṃ sandhānārthaṃ bhārgīkvātho deyaḥ| anye tu maṇḍaḥ surāmaṇḍaḥ, dakārthe udakārthe bhārgīkvāthaśca deya iti vyākhyānayanti| śuddhe kumbhe iti kṛtasaṃskāre cāturjātakaghṛtamadhupippalyādivilipte ¹¹ ityarthaḥ| pāyasacūrṇakiṇvabhāgacatuṣṭaye bhārgīkvāthastāvāneva deyo yāvatā samyaksurābhāvaṃ prāpnoti, tadvidaśca kalpapālāḥ praṣṭavyāḥ| surāniṣpattikālapramāṇaṃ ca jātarasāmityanenoktam||38-40||-

sirāmityādi| proktāṃ uropāṅgalalāṭajām| anye tu prāptāmiti paṭhanti, hanusandhimadhyagatāmiti ca vyākhyānayanti| maṅgalyāni vraṇitopāsanīyoktāni chatrātichatrādīni ¹²| apare tu ‘maṅgalyādi ca kārayet’ iti paṭhanti, tacca maṅgalyamatharvavedavihitamiti vyākhyānayanti||41||

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantre'pasmārapratiṣedho nāmaikaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ||61||