athāta unmādapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
apasmārapratiṣedhānantaraṃ manogatasāmyāt
tulyacikitsitatvādunmādapratiṣedhārambhaḥ- athāta ityādi| athāta ityādikaṃ
pūrvavadvyākhyeyam||1-2||
idānīmunmādaṃ nirvakti- madayantītyādi| madayanti manobhramaṇaṃ kurvanti|
uddhatā upacitāḥ| anye ‘udgatā’ iti paṭhanti; tatra udgtā udvṛttā
unmārgamāgatā manovahāni srotāṃsi prāptāḥ| yaddhṛdayapradūṣaṇaṃ cetomohanaṃ ca
tantrāntare proktaṃ, tadatra unmārgamāgatā ityanena tathā madayantītyanena ca
saṅgṛhītamiti pṛthaṅnoktam| apasmāroktadoṣaprakopahetava unmāde'pi
sānnidhyādboddhavyā iti śrījejjaṭācāryaḥ| unmādahetavastantrāntare yathā-
“viruddhaduṣṭāśucibhojanāni pragharṣaṇaṃ devagurudvijānām|
unmādaheturbhayaharṣapūrvo manobhighāto viṣamāśca ceṣṭāḥ” (ca. ci. 1) iti|
pravṛddhā doṣā manovahasrotāṃsi prāptāḥ santo yasmānmano bhramayanti, ato'yaṃ
mānaso vyādhiriti sambandhaḥ||3||
ekaikaśaḥ
3
samastaiśca doṣairatyarthamūrcchitaiḥ | mānasenā ca duḥkhena sa pañcavidha
ucyate ||4|| viṣādbhavati ṣaṣṭhaśca
yathāsvaṃ tatra bheṣajam | sa cāpravṛddhastaruṇo madasañjñāṃ bibharti ca
||5||
doṣairmanoduḥkhena ca pañcavidhamunmādamāha- ekaikaśaḥ samastaiścetyādi|
ekaikaśo doṣaiḥ trayaḥ, samastairdoṣaiḥ ekaḥ, mānasadoṣaduḥkhena caikaḥ, evaṃ
sa unmādaḥ pañcavidha ucyate| nanu, viṣajo'pi ṣaṣṭho'sti tat kimiti so'pi sa
pañcavidha ityatraiva na nirdiṣṭaḥ? ucyate- tasya bhinnacikitsitatvāt
pṛthaṅnirdeśaḥ| ata evāha- yathāsvaṃ tatra bheṣajamiti| sa cāpravṛddha
ityādi|- sa unmādaḥ, apravṛddhaḥ alpaliṅgaḥ, taruṇaḥ alpamātraḥ|
kaiścinmadaśabdena madyasya prathamo vega ucyate
4, te tu rogameva rogakāraṇaṃ manyante| atra tūtpannamātrasyālpaliṅgasya
conmādasya madasañjñā||4-5||
mohodvegau svanaḥ śrotre gātrāṇāmapakarṣaṇam | atyutsāho'ruciścānne svapne
kaluṣabhojanam
5||6|| vāyunonmathanaṃ cāpi
bhramaścakragatasya
6
vā | yasya syādacireṇaiva unmādaṃ so'dhigacchati
||7||
idānīṃ pūrvarūpamāha- mohodvegāvityādi| moho manaso vaicittyam| svanaḥ śrotre
karṇayoḥ śabdaḥ| gātrāṇāmapakarṣaṇaṃ durbalībhavanam| kaluṣabhojanaṃ
7
samalabhojanam| vāyunonmathanam ākulīkaraṇaṃ, ‘hṛdayasya’ iti śeṣaḥ|
cakragatasya vetyatra vāśabda ivārthe, tena kulālacakrasthitasyeva bhrama
ityarthaḥ| yasya puruṣasya mohodvegādikaṃ syāt, so'cireṇaiva
unmādamadhigacchati prāpnotīti sambandhaḥ| acireṇaiva unmādamityatra
chandobhaṅgabhayādasaṃhitānirdeśaḥ||6-7||
rūkṣacchaviḥ paruṣavāgdhamanītato vā śītāturaḥ
8
kṛśatanuḥ sphuritāṅgasandhiḥ | āsphoṭayatyaṭati gāyati nṛtyaśīlo vikrośati
bhramati cāpyanilaprakopāt ||8||
pūrvarūpānantaraṃ vātajamunmādamāha- rūkṣacchavirityādi| paruṣavāk
karkaśavacanaḥ| dhamanītataḥ sirāvyāptaḥ| śītāturaḥ śītapīḍita ityarthaḥ|
‘śvāsātura’ ityanye paṭhanti| vikrośati roditi| bhramati kampate, aṭatītyanena
calanasyoktatvāt| kecit rūkṣacchavirityādiślokārdhaṃ na paṭhanti;
jejjaṭācāryāstu rūkṣacchavirityādi ślokārdhaṃ paṭhanti, anilāditi siddhe
anilaprakopāditi prakopagrahaṇāt pāruṣyakārkaśyāruṇavarṇatā jīrṇe balavattvaṃ
ca gṛhyate iti vyākhyānayanti||8||
tṛṭsvedadāhabahulo bahubhugvinidraśchāyāhimānilajalāntavihārasevī | tīkṣṇo
himāmbunicaye'pi sa vahniśaṅkī pittāddivā nabhasi paśyati tārakāśca
||9||
pittonmādamāha- tṛṭsvedetyādi| tṛṭsvedadāhabahula iti bahulaśabdaḥ tṛḍādibhiḥ
pratyekaṃ sambadhyate| sevīśabdaḥ chāyādibhiḥ sambadhyate| jalāntavihārasevīti
pānīyasamīpavicaraṇaśīla ityarthaḥ| tīkṣṇaḥ kopanaḥ| api ceti cakārāt
pītanayanatvādi vijñeyam| divā dine| nabhasi ākāśe||9||
chardyagnisādasadanārucikāsayukto yoṣidviviktaratiralpamatipracāraḥ |
nidrāparo'lpakathano'lpabhuguṣṇasevī rātrau bhṛśaṃ bhavati cāpi kaphaprakopāt
||10||
kaphonmādamāha- chardyagnītyādi| agnisādaḥ agnimāndyam| sadanam
aṅgānāmanutsāhaḥ| yoṣitsu vivikte ekānte ca ratiryasya sa yoṣidviviktaratiḥ|
alpamatipracāra iti alpamatiralpapracāraśca| alpakathanaḥ alpabhāṣaṇaḥ| rātrau
bhṛśaṃ bhavati ceti cakāro rātrau ityasyāgre draṣṭavyaḥ, tena rātrau bhukte ca
bhṛśaṃ bhavatīti siddham| apiśabdācca nakhādiśauklyādikaṃ jñeyam||10||
sarvātmake pavanapittakaphā yathāsvaṃ saṃharṣitā iva ca liṅgamudīrayanti
||11||
sānnipātikamāha- sarvātmake ityādi| sarvātmake sānnipātike unmāde
pavanapittakaphāḥ saṃharṣitā iva yathāsvaṃ liṅgamudīrayantīti sambandhaḥ|
saṃharṣitā iveti spardhāvanta iva sarve'pyatiśayena kupitā ityarthaḥ| ayaṃ
pāṭho nibandhakāraiḥ paṭhito vyākhyātaśca| anye tvevaṃ paṭhanti,- ‘sarvātmake
tribhirapi vyatimiśritāni rūpāṇi vātakaphapittakṛtāni vidyāt|
sampūrṇalakṣaṇamasādhyamudāharanti sarvātmakaṃ kvacidapi pravadanti sādhyam’
iti| ayaṃ ca śrījejjaṭena ekīyamatena darśito na tu vyākhyātaḥ,
tasmādekīyamatenaivāsya sambandhaḥ kathyate| pratyekaṃ vātādikṛtāni rūpāṇi
vyatimiśritāni sarvātmake unmāde vidyāditi sambandhaḥ| evaṃ sambandhe
tribhirapītyanena kiṃ prayojanam? ucyate- tribhirapi svahetubhiḥ kupitairiti
jñāpanārtham| asyāgre ta evaṃ paṭhanti ‘sampūrṇalakṣaṇamasādhyamudāharanti
sarvātmakaṃ kvacidapi pradiśanti sādhyam’ iti||11||
caurairnarendrapuruṣairaribhistathā'nyairvitrāsitasya dhanabāndhavasaṅkṣayādvā
| gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsorjāyeta cotkaṭataro manaso vikāraḥ
||12||
manoduḥkhajamunmādaṃ pratipādayitukāmaḥ pūrvaṃ manaso duḥkhakarān hetūn
vikārotpattisahitānāha- caurairityādi| aribhiḥ śatrubhiḥ tathā'nyairiti
atiśayaraudraiḥ akāraṇavairibhiḥ śārdūlādibhirvā| gāḍham atyarthaṃ, kṣate
pīḍite, priyayā riraṃsoḥ priyayā saha rantumicchoḥ; ‘tasyā aprāptau’
ityadhyāhāryam| manasi gāḍhaṃ kṣate iti bodhyam| manaso vikāro mānasa
unmādaḥ||12||
citraṃ sa jalpati manonugataṃ visañjño gāyatyatho hasati roditi mūḍhasañjñaḥ
9|13|
tasya lakṣaṇamāha- citramityādi| citraṃ nānāprakāram| manonugatamiti yadevāsya
manasi sthitaṃ tadabuddhipūrvakaṃ yatkiñcideva jalpati| manonugataṃ visañjño
gāyati udbhrāntasmṛtitvādvisañjño gāyati; visañjño viparītasañjñaḥ, natu
vigatasañjñaḥ, bhāṣaṇagānādikaraṇāt| mūḍhasañjña iti ca padaṃ hetuphalabhāvena
samarthanīyam
10|13|
raktekṣaṇo hatabalendriyabhāḥ sudīnaḥ śyāvānano viṣakṛte'tha
11
bhavet parāsuḥ ||13||
viṣonmādamāha- raktekṣaṇa ityādi| hatabalendriyabhā iti balam
utsāhopacayalakṣaṇam, indriyāṇi cakṣurādīni, bhāḥ kāntiḥ| anye tu
‘hatabalendriyavāk’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- vāgityupādānam atyarthaṃ
vāgupaghātasūcanārtham, anyathendrigrahaṇenaiva siddheḥ| sudīnaḥ suṣṭhu
glānaḥ| śyāvānana iti dhavalakapilakṛṣṇamiśravarṇamukhaḥ| atha bhavet
parāsuriti upekṣaṇānmriyata ityarthaḥ| anye ‘viṣakṛtena bhavedvisañjñaḥ’ iti
paṭhanti; tatra visañjño viparītasañjñaḥ; viṣamatra dūṣīviṣam||13||
snigdhaṃ svinnaṃ tu manujamunmādārtaṃ viśodhayet | tīkṣṇairubhayatobhāgaiḥ
śirasaśca virecanaiḥ
||14|| vividhairavapīḍaiśca
sarṣapasnehasaṃyutaiḥ | yojayitvā tu taccūrṇaṃ ghrāṇe tasya
12
prayojayet ||15||
nidānaṃ nirdiśya cikitsāmāha- snigdhamityādi| tīkṣṇairubhayatobhāgairiti
viṣāṇikādevadālikākāravellikādibhiḥ| śirasaśca virecanairiti
viḍaṅgataṇḍulādibhiḥ| vividhaiḥ nānāprakāraiḥ| avapīḍaiḥ nasyabhedaiḥ|
cetovikāraśamanaiḥ amānuṣopasargapratiṣedhoktaiḥ| sarṣapasnehasaṃyutaiḥ
avapīḍairityarthaḥ| yojayitveti unmādārte| tu punaḥ| taccūrṇaṃ
sarṣapasnehasaṃyuktam| unmādārtasya vamanādinā hṛdayakoṣṭhendriyaśiraḥśuddhau
manaḥprasādāt smṛtisañjñālābhādunmādopaśama iti vyapadeśaḥ||14-15||
satataṃ dhūpayeccainaṃ śvagomāṃsaiḥ supūtibhiḥ | sarṣapānāṃ ca tailena
nasyābhyaṅgau hitau sadā ||16||
dhūpanasyābhyaṅgānāha- satatamityādi| enam unmādārtam| supūtibhiḥ suṣṭhu
śaṭitaiḥ| śaṭitaiścāpi dhūpanena manaḥ prakṛtimāyāti, prabhāvāt||16||
darśayedadbhutānyasya vadennāśaṃ priyasya vā |
bhīmākārairnarairnāgairdāntairvyālaiśca nirviṣaiḥ
||17|| bhīṣayet saṃyataṃ pāśaiḥ
kaśābhirvā'tha tāḍayet | yantrayitvā suguptaṃ vāṃ trāsayettaṃ tṛṇāgninā
||18|| jalena tarjayedvā'pi
rajjughātairvibhāvayet | balavāṃścāpi saṃrakṣet jale'ntaḥ parivāsayet |
pratudedārayā cainaṃ marmāghātaṃ vivarjayet | veśmano'ntaḥ praviśyainaṃ
rakṣaṃstadveśma dīpayet ||19|| sāpidhāne
jaratkūpe
13
satataṃ vā nivāsayet |20|
darśayedityādi| adbhutāni adṛṣṭapūrvāṇi bhīṣaṇāni| asya unmādārtasya| nāśaṃ
vināśaṃ priyasya vastuno vadet| bhīmākārai raudrarūpaiḥ| nāgaiḥ hastibhiḥ|
dāntaiḥ śikṣāvadbhiḥ| vyālaiḥ sarpaiḥ| nirviṣaiḥ gonasādibhiḥ| bhīṣayet
bhayamutpādayet| pāśaiḥ nigaḍādibhiḥ| saṃyataṃ baddham| kaśābhiḥ
carmayaṣṭibhiḥ| nigaḍādibandhanaṃ bhrāntamanasaḥ kūpāgnyādipraveśanirāsārthaṃ
kriyāsukhakaratvārthaṃ ca| pratudet vyathayet| ārayā tīkṣṇāgrayā śalākayā|
enam unmādinaṃ, veśmano gṛhasya, antaḥ madhye, praveśya rakṣan, tadveśma
dīpayet prajvālayet| kūpe nirjale jalena varjite| jalena tarjayedvā'pīti
tapteneti draṣṭavyaṃ, taptamapi viśeṣavṛtteḥ; yata uktaṃ tantrāntare-
“kapikacchvā'thavā taptairlohatailajalaiḥ spṛśet|” (vā. u. 6) iti||17-19||
tryahāttryahādyavāgūśca tarpaṇān
14
vā pradāpayet ||20|| kevalānambuyuktān vā
kulmāṣān vā bahuśrutaḥ | hṛdyaṃ yaddīpanīyaṃ ca tatpathyaṃ tasya bho(yo)jayet
| (viḍaṅgatriphalāmustamañjiṣṭhādāḍimotpalaiḥ |
śyāmailavālukailābhiścandanāmaradārubhiḥ
||22||
barhiṣṭharajanīkuṣṭhaparṇinīsārivādvayaiḥ |
hareṇukātrivṛddantīvacātālīsakeśaraiḥ
||23|| dvikṣīraṃ sādhitaṃ
sarpirmālatīkusumaiḥ saha | gulmakāsajvaraśvāsakṣayonmādanivāraṇam
||24|| etadeva hi sampakvaṃ
jīvanīyopasambhṛtam | caturguṇena dugdhena mahākalyāṇamucyate
||25|| apasmāraṃ grahaṃ śoṣaṃ klaibyaṃ
kārśyamabījatām | ghṛtametannihantyāśu ye cādau gaditā gadāḥ
||26||
barhiṣṭhakuṣṭhamañjiṣṭhākaṭukailāniśāhvayaiḥ |
tagaratriphalāhiṅguvājigandhāmaradrumaiḥ
||27|| vacā'jamodākākolīmedāmadhukapadmakaiḥ
| saśarkaraṃ hitaṃ sarpiḥ pakvaṃ kṣīracaturguṇam
||28|| bālānāṃ grahajuṣṭānāṃ puṃsā
duṣṭālparetasām | khyātaṃ phalaghṛtaṃ strīṇāṃ vandhyānāṃ cāśu garbhadam)
||29||
āhāraṃ nirdiśannāha- tryahādityādi| tryahādekāntareṇetyarthaḥ| tarpaṇān
kevalān saktūnambunā yuktān dadyāditi
15
sambandhaḥ| anye tarpaṇamiti paṭhitvā tarpaṇaṃ lājā iti vyākhyānayanti|
kulmāṣān veti yavapiṣṭamayān bhakṣyān| atra yavāgvādyupadeśo
madhyamandabalavagnisātmyādyapekṣayā| bahuśruto bahuvicakṣaṇo bhiṣak| hṛdyaṃ
hṛdayahitaṃ yat tat srotaḥśuddhyarthaṃ deyam| asyāgre kecit kalyāṇakaṃ
paṭhanti; tanna, jvarapratiṣedhe tasya paṭhitatvāt; tatra
tvatikāntāvekṣaṇatantrayuktyā'tideṣṭavyaṃ phalaghṛtamiti kecit paṭhanti; tacca
na paṭhanīyaṃ, sarvanibandhakārairniṣaddhatvāt||20-29||
brāhmīmaindrīṃ viḍaṅgāni vyoṣaṃ hiṅgu surāṃ jaṭām | viṣaghnīṃ laśunaṃ rāsnāṃ
viśalyāṃ surasāṃ vacām ||30|| jyotiṣmatīṃ
nāgaraṃ
16
ca anantāmabhayāṃ tathā | saurāṣṭrīṃ ca samāṃśāni gajamūtreṇa
17
peṣayet
||31||
chāyāviśuṣkāstadvartīryojayedvidhikovidaḥ | avapīḍe'ñjane'bhyaṅge nasye dhūme
pralepane ||32||
brāhmītyādi| brāhmī maṇḍūkaparṇī, anye lavaṇikāmāhuḥ| aindrī indravāruṇī, anye
matsyākṣakabhedamāhuḥ| surā surāhvaṃ, antalopāt; anye tu indrasurā
indravāruṇī, indraśabdalopāt| jaṭā jaṭāmāṃsī| viṣaghnī haridrā, anye
nirviṣāmāhuḥ| viśalyā guḍūcī| surasā tulasī| jyotiṣmatī kākamardanī| nāgaraṃ
śuṇṭhī| atrānye ‘nāgavinnām’ iti paṭhanti, nāgavinnā indravāruṇībhedaḥ,
vṛścikapatriketyapare| anantā utpalasārivā| abhayā harītakī| saurāṣṭrī
tuvarikā| vidhikovido vidhijño vaidyaḥ||30-32||
uropāṅgalalāṭeṣu sirāścāsya vimokṣayet |33|
uropāṅgetyādi| uraḥ stanayorantarālam| atrāpāṅgaśabdaḥ śaṅkhe vartate,
sāmīpyāt; na tvapāṅgaḥ śaṅkhasandhiḥ; kutaḥ? tatraikasyā eva vyadhyasirāyā
nirdiṣṭatvāt| asya unmādinaḥ| bhūtavidyāsiddhāntāduraḥprabhṛtiṣu
sirāvyadhanasuktaṃ, sirāvyadhavidhitaśca śaṅkhasandhau
18; ato'tra unmāde ubhayatrāpi sirāvyadhanamiṣṭam|33|-
apasmārakriyāṃ cāpi grahoddiṣṭāṃ ca kārayet
||33||
idānīmatideśacikitsitamāha- apasmāretyādi| atrāpasmārakriyāyā atideśena
vātādijonmādacikitsitaṃ prāptaṃ, ato'tra cikitsādau pṛthagdoṣajacikitsitaṃ
noktam| evamanyadapyanuktaṃ pūraṇīyam||33||
śāntadoṣaṃ viśuddhaṃ ca snehabastibhirācaret |34|
śāntadoṣamityādi| śāntadoṣaṃ śāntonmādaṃ, viśuddhaṃ vamanādinā,
snehabastibhirācarediti punarunmādodgamaniṣedhārtham|34|-
unmādeṣu ca sarveṣu kuryāccittaprasādanam | mṛdupūrvāṃ made'pyevaṃ kriyāṃ
mṛdvīṃ prayojayeta ||34|| śokaśalyaṃ
vyapanayedunmāde pañcame bhiṣak | viṣaje mṛdupūrvāṃ ca viṣaghnīṃ kārayet
kriyām ||35||
unmādeṣvityādi| mṛdupūrvāṃ mṛdusaṃśodhanapūrvāṃ, kiyāṃ mṛdvīṃ
mṛdvañjanābhyañjanādikāṃ, prayojayediti sambandhaḥ| evaṃ
pūrvaprakāreṇetyarthaḥ| śokaśalyaṃ vyapanayedityādi vyapanayediti
iṣṭaprāpaṇasāntvanāśvāsanādibhiḥ| pañcame manoduḥkhaje| viṣaje
mṛdupūrvāmityādi| mṛdupūrvāṃ mṛduśodhanapūrvāṃ, viṣaghnīṃ kriyāṃ
kalpopadiṣṭāṃ, kārayediti||34-35||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate bhūtavidyātantre unmādapratiṣedho
nāma (tṛtīyo'dhyāyaḥ, āditaḥ) dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
||62||
nibandhān nikhilān dṛṣṭvā vaidyaḥ
19
śrībharatātmajaḥ| bhūtavidyāspadaṃ spaṣṭaṃ cakre śrīḍalhaṇaḥ sudhīḥ||1||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantre unmādapratiṣedho nāma dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
samāptaḥ||62||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `unmārgamāśritāḥ' iti pā. ↩
- 2 `kīrtyate' iti pā. ↩
- 3 `ekaśo'tha' iti pā. ↩
- 4 yaistu madaḥ pṛthagrogaḥ kathitaḥ' iti pā. ↩
- 5 `kaluṣamajjanam' iti pā. ↩
- 6 `bhramaśca kramatastathā' iti pā. ↩
- 7 `kaluṣamajjanaṃ samalajalamajjanaṃ' iti pā. ↩
- 8 `śvāsāturaḥ' iti pā. ↩
- 9 `cāpi mūḍhaḥ' iti pā. ↩
- 10 `sambandhanīyam' iti pā. ↩
- 11 `viṣakṛte ca bhavedvisañjñaḥ' iti pā. ↩
- 12 `nasyaṃ' iti pā. ↩
- 13 `kūpe cakrapidhāne vā' iti pā. ↩
- 14 `dadyātsaktūñjalena vā' iti pā. ↩
- 15 `ahaḥ ahaḥ sthitvā yavānūṃ saktūn vā kevalānambunā''ktān dadyāt' iti pā. ↩
- 16 `nāgavinnāṃ' iti pā. ↩
- 17 `ajāmūtreṇa' iti pā. ↩
- 18 `bhūtavidyāpratipādite uraḥprabhṛtiṣvityatrāpāṅgaśabdena sāmīpyācchaṅkhe sirāvyadhanamuktaṃ, na tu netrānte eva, tatra sirāvyadhaniṣedhāt| sirāvyadhavidhitaścāpāṅgasamīpe' iti pā. ↩
- 19 `vaidyaśrībharatāṅgabhūḥ' iti pā. ↩