athāto doṣabhedavikalpamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
tantrayuttayanantaraṃ pariśiṣṭatvāddoṣabhedādhyāyārambhaḥ- athāta ityādi|
athetyādikaṃ pūrvavahyākhyeyam| dhātūn dūṣayantīti doṣā vātādayaḥ, teṣāṃ
bhedaḥ pṛthaksaṃsargasannipātabhedena, tasya vikalpanamekaikadyanugamanena
nānātvakaraṇaṃ prapañcanaṃ doṣabhedavikalpaḥ, tamadhikṛtya kṛtaḥ, tam||1-2||
aṣṭāṅgavedavidvāṃsaṃ
1
divodāsaṃ mahaujasam | chinnaśastrārthasandehaṃ sūkṣmāgādhāgamodadhim
||3|| viśvāmitrasutaḥ śrīmān suśrutaḥ
paripṛcchati |4|
aṣṭāṅgetyādi| aṣṭāṅgāni śalyādīni vājīkaraṇāntāni, tānyeva veda āyurvedaḥ,
tena tatra vā vidvān yastam| mahaujasaṃ mahāprabhāvam| sūkṣmā līnārthāḥ
2, agādhā duravagāhā ye āgamā evodadhayaste santyasminniti| śrīmāniti
rājaśriyā brāhvayā vā alaṅkṛtaḥ| nanu, viśvāmitro gādhirājaḥ, tatsutatvena
rājaśriyā yogo yuktaḥ, kathaṃ brāhmyā śriyeti? satyaṃ, viśvāmitrasya
brāhmaṇyaṃ tapasā, tato brāhmyā śriyā yogo yukta eva| anye tu kṣatriyāṇāṃ
brahmarṣijātatvenobhayayoga iti manyante, apare tu vidyāsamāptyā brāhmayā
śriyā yoga iti manyante| tathā coktam- “vidyāsamāptau brāhmaṃ vā
sattvamārṣamathāpi vā| dhruvamāviśati jñānāttasmādvaidyo dvijaḥ smṛtaḥ”-
iti||3||-
dviṣaṣṭirdoṣabhedā ye purastātparikīrtitāḥ
||4|| kati tatraikaśo jñeyā dviśo
vā'pyathavā triśaḥ |5|
dviṣaṣṭirityādi| purastātparikīrtitāḥ iti rasabhedavikalpe| kuto
dviṣaṣṭirdoṣabhedāstriṣaṣṭī rasabhedā iti? ucyate- ‘dviṣaṣṭirdoṣabhedāḥ syū
rasabhedāstriṣaṣṭidhā| svāsthyaṃ triṣaṣṭaṃ vijñeyaṃ tatra ṣaḍrasayojanam’-
iti| kati tatraikaśo jñeyā dviśo vā'pyathavā triśa ityāha- ‘ekaśaḥ ṣaṭ
dviśastvekaviṃśatiścaturanvitā| triśo dvātriṃśadityevaṃ trayo
doṣāstriṣaṣṭidhā’- ita||4||-
tasya tadvacanaṃ śrutvā saṃśayacchinmahātapāḥ
||5|| prītātmā nṛpaśārdūlaḥ
3
suśrutāyāha tattvataḥ |6|
śiṣyapraśnamākarṇya gururāha- tasyetyādi| tasyeti suśrutasya| tat iti
pūrvoktam| saṃśayacchiditi sandehacchettā| prītātmā tṛptāntaḥkaraṇaḥ|
nṛpaśārdūlo rājasattamaḥ| tattvata iti yathārthabhāvena||5||-
trayo doṣā dhātavaśca purīṣaṃ mūtrameva ca
||6|| dehaṃ sandhārayantyete hyavyāpannā
rasairhitaiḥ |7|
kimāha bhagavānityāha- traya ityādi| trayo doṣā vātādayaḥ, dhātavaḥ sapta
rasādayaḥ| avyāpannā avikṛtiṅgatāḥ| rasairhitairiti madhurādirasaiḥ
pathyairityarthaḥ| nanu, yathāpraśnaṃ pratyuttare vācye kimarthaṃ kati
tatraikaśa ityādipraśnasyottarārthe trayo doṣā ityādyabhidhānam? ucyate-
dhātūnāṃ malānāṃ ca doṣasaṃsarge doṣavyapadeśa ityādipratipādanārthaṃ; ata
evāsṛjā saha purā pañcadaśa prasarā abhihitāḥ| yadyevaṃ tarhi māṃsādibhiḥ saha
prasaraḥ kuto na kīrtitaḥ? ucyate- asaṅkhyeyatvāt| atha kathaṃ
tadadhigantavyamiti cet, doṣaliṅgenaiva| tathā cātra vakṣyati- tasmāt
prasaṅgaṃ saṃyamyetyādi| nanu, doṣadhātumalamūlaṃ hi śarīramityanenaiva
doṣādikāryatvamabhihitaṃ; na ca śarīrāddeho bhinnārthaḥ, tayoḥ
paryāyaśabdatvāt; tatkathaṃ punarucyate- ete dehaṃ dhārayantīti? ucyate-
dehaśabdenātra karmapuruṣasya cikitsādhikṛtasya vivakṣitatvāt||6||-
puruṣaḥ ṣoḍaśakalaḥ prāṇāścaikādaśaiva ye
||7|| rogāṇāṃ tu sahasraṃ yacchataṃ
viṃśatireva ca | śataṃ
4
ca pañca dravyāṇāṃ trisaptatyadhikottaram
||8|| vyāsataḥ kīrtitaṃ taddhi... |9|
kīdṛśaḥ punarayaṃ dehaśabdābhigheyaḥ karmapuruṣa iti pūrvapratipāditasyaiva
karmapuruṣasya svarūpaṃ vācyaṃ, tatprasaṅgenāparamapi prāṇādikaṃ
yattatpratipādayituṃ sukhasmaraṇārthaṃ pratipādayati- puruṣa ityādi| atraike
kalāśabdena pañcabhūtāni ekādaśendriyāṇīti ṣoḍaśavikārā iti vyācakṣate,
parametannāyurvede pramāṇīkṛtam| anye tu kalāśabdamaṅgapratyaṅgeṣvāmananti-
śirogrīvāpāṇipādapārśvapṛṣṭhodarāṃsītyaṣṭāṅgāni,
cibukanāsauṣṭhavaṅkṣaṇāṅguṣṭhāṅgulipārṣṇigulphāḥ pratyaṅgānīti|
svatantraparatantrābhiprāyānuvartibhirācāryaiḥ kalāśabdo guṇavācī paṭhitaḥ| te
ca sarvabhūtacintāśārīroktasukhaduḥkhecchodvegaprayatnādīn ṣoḍaśaguṇānācakṣate
5| catuṣpādaṃ ṣoḍaśakalaṃ bheṣajaṃ carakācāryeṇoktaṃ; tatra ṣoḍaśakalaṃ
ṣoḍaśaguṇamiti vyākhyānayanti| prāṇāścaikādaśeti agniḥ somo vāyuḥ sattvaṃ
rajastamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmeti prāṇāḥ| yo'sau bhūtātmā sa eva
ṣoḍaśakalaḥ, saṃyogina eva prāṇavyapadeśabhājaḥ, ityekādaśatvam| rogāṇāṃ tu
sahasraṃ yacchataṃ viṃśatireva ceti viśatyadhikaikādaśaśatāni rogāṇām| atra
sauśrute tantre ṣaṭsthāneṣu proktā rogāḥ ślokairabhidhīyante|- ‘hīnātidagdhaiḥ
kṣāreṇa, trayaḥ pluṣṭādayo'gninā| caturtho dhūmavihataḥ pañca
śoṇitaduṣṭayaḥ||1|| doṣadhātumalādīnāṃ
dvātriṃśat kṣayavṛddhitaḥ| dve sthaulyakārśye trividho visraṃsādyo
balakṣayaḥ||2|| ṣaṭ śophāḥ ṣaḍ vraṇā
vahnitritayaṃ viṣamādikam| āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhamajīrṇaṃ ca tathā
tridhā||3|| iti ṣaṭṣaṣṭirātaṅkāḥ sūtrasthāne
nidarśitāḥ| āmapakvāśaye
6
śrotre tathendriyacatuṣṭaye||4||
tvagāmiṣasirāsnāyusandhyasthimajjasambhavāḥ
7| śukre caikāṅgasarvāṅgagatāḥ saptādhikā daśa||5||
trayodaśāvṛtairanyairdoṣaiḥ syurmārutaiḥ khalu| caturvidhaṃ
vātaraktamākṣepaścāpatānakaḥ| pakṣāghāto'patantraśca
manyāstambho'rditastathā||6|| gṛdhrasī saha
viśvācyā śiraḥ kroṣṭukapūrvakam| khañjaḥ paṅguḥ kalāyākhyaḥ kaṇṭakaḥ
pādadāhakṛt||7|| pādaharṣo'vabāhuśca
mūkaminmiṇagadgadāḥ| tūnyādhmānadvaye'ṣṭhīlādvayamarśāṃsi ṣaṭ tathā||8||
carmakīlaścatasraścāśmaryaḥ pañca bhagandarāḥ| tathā'ṣṭādaśa kuṣṭhāni kilāsāni
punastridhā||9|| pramehā visṃhatiḥ proktāḥ
piḍikā nava tatkṛtāḥ| udarāṇi
8
tathā'ṣṭau ca mūḍhagarbhastathā'ṣṭadhā||10||
bāhyā vidradhayaḥ ṣaṭ syustathā'ntaḥsthāḥ smṛtā daśa|
visarpanāḍīstanajāstathaiva pañca pañca ca||11||
granthayaḥ sapta caikā syādapacī saptadhā'rbudam| galagaṇḍāstrayaḥ sapta
vṛddhayaḥ parikīrtitāḥ||12|| upadaṃśā matāḥ
pañca ślīpadaṃ ca tathā tridhā| bhagnā aṣṭādaśa jñeyāḥ śūkadoṣāstathaiva ca|
catvāriṃśattathā'ṣṭau ca kṣudrarogāḥ prakīrtitāḥ||13||
aṣṭāvoṣṭhabhavā dantamūleṣu daśa pañca ca||14||
aṣṭau danteṣu jihvāyāṃ pañca tālugatā nava| kaṇṭhe cāṣṭādaśa
jñeyāścatuḥsarvasarā gadāḥ||15|| evaṃ mukhe
saptaṣaṣṭiriti sthāne dvitīyake| dvācatvāriṃśadadhikā triśatī parikīrtitā||16||
aṣṭau śukragatā rogā aṣṭāvārtavaduṣṭayaḥ| catvāro'sṛgdarāḥ proktā
apātastvaparākṛtaḥ||17|| makkallalīnaśoṣāśca
naigameśāhṛtastathā| nāgodaraḥ srutirgarbhe śārīre saptaviṃśatiḥ||18||
atha medonilāvegācchvayathuḥ sarujaśca yaḥ| āḍhyavātaḥ sarvasarāḥ śophāḥ pañca
prakīrtitāḥ| karṇapālyāmayāḥ pañca klaibyamuktaṃ caturvidham
9||19|| vāntarecitayoḥ proktā vyāpado daśa
pañca ca| ṣaṇnetrapraṇidhānasya netrasyaikādaśaiva tu||20||
pañca bastikṛtāstatra catvāraḥ pīḍane kṛtāḥ| ekādaśa dravyakṛtāḥ sapta
śayyākṛtāstathā||21|| catvāriṃśaccatasraśca
vaidyato vyāpadastathā| krodhāyāsādikāḥ pañca daśa cāturahetukāḥ||22||
snehasya kāraṇānyaṣṭāvapratyāgamakṛnti ca| iti netrādidoṣeṇa ṣaṣṭiḥ sapta
samāsataḥ||23|| evaṃ cikitsitasthāne
rujo'ṣṭānavatistathā| annādirakṣāvijñāne viṃśatirviṣahetukāḥ||24||
vegāḥ syuḥ sthāvare darvīkaramaṇḍalināṃ viṣe| rājilavaikarañjānāṃ pratyekaṃ
sapta sapta ca||25|| mūṣikāstu daśāṣṭau ca
sapta vegā alarkajāḥ| saptaṣaṣṭiśataṃ cātra kīṭānāṃ viṣadāyinām
10||26|| saptacatvāriṃśadyutaṃ kalpasthāne
śatadvayam| nava sandhyāśrayāḥ proktā vartmajāścaikaviṃśatiḥ||27||
śuklabhāge daśaikaśca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ| sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā
dvādaśaiva tu||28|| bāhyajau dvau
netrarogāviti ṣaṭsaptatiḥ smṛtāḥ| kukūṇakaḥ śiśoreva
karṇe'ṣṭāviṃśatirnṛṇām||29||
ekatriṃśadghrāṇagatāḥ sapratiśyāyapañcakāḥ| ekādaśa
11
śirorogāḥ paraṃ śālākyasañjñite||30||
ātaṅkānāṃ śataṃ proktaṃ ṣaṭcatvāriṃśatā yutam| nava bālagrahā yonivyāpado
viṃśatiḥ striyāḥ||31|| evaṃ
kumāratantre'sminnekonatriṃśadāmayāḥ| aṣṭau jvarā hyatīsārāḥ ṣaṭ catasraḥ
pravāhikāḥ||32|| catvāro grahaṇīdoṣā
yakṣmaiko gulmapañcakam| hṛdrogāḥ pañca catvāraḥ pāṇḍvākhyāḥ kāmalādvayam||33||
halīmakaḥ pānakī ca raktapitaṃ caturvidham| ṣaṭprakārā matā mūrcchā vikārāḥ
sapta madyajāḥ||34|| dāhāḥ pañca tṛṣaḥ sapta
chardayaḥ pañca dehinām| hikkāḥ śvāsāstathā kāsāḥ pratyekaṃ pañca pañca
ca||35|| svarabhedāstathā ṣaṭ syurviśatiḥ
kṛmijātayaḥ| navodāvartakā dṛṣṭā visūcyastisra eva ca||36||
ānāhau dvāvāmaviṭkau tathā'rocakapañcakam| mūtrāghātā dvādaśa syuriti
kāyacikitsite||37|| āmayānāṃ śataṃ proktaṃ
catvāriṃśacca sapta ca| devatā-daitya-gandharva-yakṣa-pitra-hi-rakṣasām||38||
piśacasyābhiṣaṅgeṇa gadāścāṣṭau prakīrtitāḥ| apasmārāśca catvāra unmādāḥ
ṣaḍudīritāḥ||39|| aṣṭādaśagadā bhūtavidyāyāṃ
sūkṣmadarśibhiḥ| evaṃ hi sauśrute tantre kāśīrājena kīrtitāḥ||40||
rogāṇāṃ tu sahasraṃ yacchataṃ viṃśatireva ca| vyāsato vistarataḥ| hiśabdo
hetvarthe, yasmāt kāraṇāt||7-8||-
... bhinnā doṣāstrayo guṇāḥ | dviṣaṣṭidhā bhavantyete bhūyiṣṭhamiti niścayaḥ
||9||
bhinnā ityādi| bhinnā bhedaṅgatā dviṣaṣṭidhā bhavantītyarthaḥ| trayo doṣā
vātapittaśleṣmāṇaḥ| guṇā guṇamayāḥ sattvarajastamomayāḥ| tadyathā-
rajobhūyiṣṭho mārutaḥ, rajo hi pravartakaṃ sarvabhāvānāṃ; pittaṃ sattvotkaṭaṃ,
laghuprakāśakatvāt, rajoyuktaṃ vetyeke; kaphaḥ tamobahulaḥ,
guruprāvaraṇātmakatvādityāhurbhiṣajaḥ| yadyevaṃ tat kathaṃ kaphaprakṛtike
puṃsi sattvaguṇopapannatā paṭhitā? ucyate- guṇādvitayamapi kaphe jñātavyaṃ,
‘sattvatamobahulā āpaḥ’ ityuktatvāt||9||
traya eva pṛthak doṣā dviśo nava samādhikaiḥ |
trayodaśādhikaikadvisamamadhyolbaṇaistriśaḥ
||10|| pañcāśadevaṃ tu saha bhavanti
kṣayamāgataiḥ | kṣīṇamadhyādhikakṣīṇakṣīṇavṛddhaistathā'paraiḥ
12||11|| dvādaśaivaṃ samākhyātāstrayo doṣā
dviṣaṣṭidhā |12|
kathamete dviṣaṣṭidhā bhavantītyāha- traya evetyādi| tatra pṛthak pratyekaṃ,
doṣā vātapittaśleṣmāṇastraya eva, itarau ca dvau svasthāviti jñeyau| vṛddho
vātaḥ svasthau pittaśleṣmāṇau (1), vṛddhaṃ pittaṃ svasthau vātaśleṣmāṇau (2),
vṛddhaḥ śleṣmā svasthe vātapitte (3), iti| dviśo nava samādhikairiti tatra
samavṛddhābhyāṃ dvābhyāṃ doṣābhyāṃ trayaḥ saṃsargā bhavanti; yathā
13
- vātapitte same vṛddhe svasthaḥ śleṣmā (1), vātaśleṣmāṇau samau vṛddhau
svasthaṃ pittaṃ (2), pittaśleṣmāṇau samau vṛddhau svastho vātaḥ (3), iti|
anyatarādhikavṛddhābhyāṃ ṣaṭ
14; tadyathā- vātapittayorvṛddhayorvāto'dhiko vṛddhaḥ svasthaḥ śleṣmā (1),
vātapittayorvṛddhayoḥ pittamadhikavṛddhaṃ svasthaḥ śleṣmā (2),
vātaśleṣmaṇorvṛddhayorvāto'dhikavṛddhaḥ svasthaṃ pittaṃ (3),
vātaśleṣmaṇorvṛddhayoḥ śleṣmā'dhikavṛddhaḥ svasthaṃ pittaṃ (4),
pittaśleṣmaṇorvṛddhayoḥ pittamadhikaṃ vṛddhaṃ svastho vātaḥ (5),
pittaśleṣmaṇorvṛddhayoḥ śleṣmā adhikavṛddhaḥ svastho vātaḥ (6)| triśastu
vṛddhaistrayodaśa; tatra tribhiradhikairekaḥ adhikaikadoṣāstrayaḥ,
adhikadvidoṣāstrayaḥ, samamadhyolbaṇadoṣāḥ ṣaṭ| tadyathā- vātapittaśleṣmaṇāṃ
vṛddhānāṃ vāto'dhikavṛddhaḥ (1), vātapittaśleṣmaṇāṃ vṛddhānāṃ
pittamadhikavṛddhaṃ (2), vātapittaśleṣmaṇāṃ vṛddhānāṃ śleṣmā'dhikavṛddhaḥ (3)|
athādhikadvivṛddhadoṣāḥ; tadyathā- vātapittaśleṣmaṇāṃ vṛddhānāṃ vātapitte
adhikavṛddhe (1), vātapittaśleṣmāṇāṃ vṛddhānāṃ vātaśleṣmāṇau adhikavṛddhau
(2), vātapittaśleṣmaṇāṃ vṛddhānāṃ pittaśleṣmāṇāvadhikavṛddhau (3)| kṣīṇo vātaḥ
svasthau pittaśleṣmāṇau (1), kṣīṇaṃ pittaṃ svasthau vātaśleṣmāṇau (2), kṣīṇaḥ
śleṣmā svasthe vātapite (3), evaṃ pṛthak traya eva| atha
hīnamadhyolbaṇavṛddhāḥ ṣaḍucyante, tatra samaḥ samavṛddho hīnavṛddha
ityarthaḥ; tadyathā- hīnavṛddho vātaḥ, madhyavṛddhaṃ pittaṃ, adhikavṛddhaḥ
śleṣmā (1); hīnavṛddho vātaḥ, madhyavṛddhaḥ śleṣmā, adhikavṛddhaṃ pittaṃ (2);
hīnavṛddhaṃ pittaṃ, adhikavṛddho vātaḥ, madhyavṛddhaḥ śleṣmā (3), madhyavṛddho
vātaḥ, hīnavṛddhaṃ pittaṃ, adhikavṛddhoḥ śleṣmā (4); hīnavṛddhaḥ śleṣmā,
adhikavṛddhaṃ pittaṃ, madhyavṛddho vātaḥ (5); adhikavṛddho vātaḥ,
madhyavṛddhaṃ pittaṃ hīnavṛddhaḥ śleṣmā 6| sarvadoṣaiḥ samavṛddhairekaḥ| uktaṃ
ca tantrāntare- ‘dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādhikaiśca ṣaṭ|
samaiścaiko vikārāste sannipātāstrayodaśa”- iti| pañcāśadityādi| evamanena
prakāreṇa kṣayamāgataiḥ pañcaviṃśatidoṣabhedaiḥ saha pañcāśadbhavanti|
tadyathā- vātapittakaphairekaikaiḥ kṣīṇaistrayo bhedā bhavanti, dviśo nava
procyante| tadyathā- vātapitte samakṣīṇe svasthaḥ śleṣmā (1), vātaśleṣmāṇau
samakṣīṇau svasthaṃ pittaṃ (2), pittaśleṣmāṇau samahīnau svasthe vātaḥ 3|
adhikakṣīṇāḥ ṣaṭ; tadyathā- vātapittayoḥ kṣīṇayorvāto'dhikakṣīṇaḥ svasthaḥ
śleṣmā (1), vātapittayoḥ kṣīṇayoḥ pittamadhikakṣīṇaṃ svasthaḥ śleṣmā (2),
vātaśleṣmāṇoḥ kṣīṇayorvāto'dhikakṣīṇaḥ svasthaṃ pittaṃ (3), vātaśleṣmaṇoḥ
kṣīṇayoḥ śleṣmā'dhikakṣīṇaḥ svasthaṃ pittaṃ (4), pittaśleśmaṇoḥ kṣīṇayoḥ
pittamadhikakṣīṇaṃ svastho vātaḥ (5), pittaśleṣmaṇoḥ kṣīṇayoḥ
śleṣma'dhikakṣīṇaḥ svastho vātaḥ (6)| atha kṣīṇadoṣatrayabhedāstrayodaśa
procyante; tatra- tribhirapi samakṣīṇairekaḥ; adhikaikaikakṣīṇaiśca trayaḥ|
yathā- vātapittaśleṣmaṇāṃ kṣīṇānāṃ vāto'dhikakṣīṇaḥ (1), vātapittaśleṣmaṇāṃ
kṣīṇānāṃ pittamadhikakṣīṇaṃ (2), vātapittaśleṣmaṇāṃ kṣīṇānāṃ śleṣmā
adhikakṣīṇaḥ (3)| athādhikakṣīṇadvidoṣāḥ; tadyathā- vātapittaśleṣmaṇāṃ
kṣīṇānāṃ vātapitte adhikakṣīṇe (1), vātapittaśleṣmaṇāṃ kṣīṇānāṃ
vātaśleṣmaṇāvadhikakṣīṇau (2), vātapittaśleṣmaṇāṃ kṣīṇānāṃ
pittaśleṣmāṇāvadhikakṣīṇau (3)| atha hīnamadhyolbaṇakṣīṇāḥ ṣaṭ procyante;
tadyathā,- hīnakṣīṇo vātaḥ, madhyakṣīṇaṃ pittaṃ, adhikakṣīṇaḥ śleṣmā (1);
madhyakṣīṇo vātaḥ, hīnakṣīṇaṃ pittaṃ, adhikakṣīṇaḥ śleṣmā (2); adhikakṣīṇo
vātaḥ, madhyakṣīṇaṃ pittaṃ hīnakṣīṇaḥ śleṣmā (3); hīnakṣīṇo vātaḥ,
adhikakṣīṇaṃ pittaṃ madhyakṣīṇaḥ śleṣmā (4); adhikakṣīṇo vātaḥ, hīnakṣīṇaṃ
pittaṃ, madhyakṣīṇaḥ śleṣmā (5); madhyakṣīṇo vātaḥ, adhikakṣīṇaṃ pittaṃ,
hīnakṣīṇaḥ śleṣmā (6)| kṣīṇetyādi atra madhyaśabdena svastho'bhidhīyate,
adhikaśabdena ca vṛddhaḥ| tatra kṣīṇamadhyādhikabhedena ṣaṭ| tadyathā- kṣīṇo
vātaḥ, svasthaṃ pittaṃ, vṛddhaḥ śleṣmā (1); kṣīṇo vātaḥ, vṛddhaṃ pittaṃ,
svasthaḥ śleṣmā (2); svastho vātaḥ, pittam kṣīṇaṃ, vṛddhaḥ śleṣmā (3); vṛddho
vātaḥ, kṣīṇaṃ pittaṃ, svasthaḥ, śleṣmā (4); svastho vātaḥ, pittaṃ vṛddhaṃ,
kṣīṇaḥ śleṣmā (5); vṛddho vātaḥ, svasthaṃ pittaṃ, kṣīṇaḥ śleṣmā (6)| atha
dvikṣīṇaikavṛddhāstrīnāha- vātapitte kṣīṇe vṛddhaḥ śleṣmā (1), vātaśleṣmāṇau
kṣīṇau pittaṃ vṛddhaṃ (2), pittaśleṣmāṇau kṣīṇau vāto vṛddhaḥ (3)| atha
dvivṛddhaikakṣīṇānāha- vātapitte vṛddhe kṣīṇaḥ śleṣmā (1), vātaśleṣmāṇau
vṛddhau kṣīṇaṃ pittaṃ (2), pittaśleṣmāṇau vṛddhau kṣīṇo vātaḥ (3)| evamanena
prakāreṇa, samākhyātāḥ kathitāḥ, trayo doṣā vātapittaśleṣmāṇaḥ| svasthaistu
vātapittaśleṣmabhiḥ svāsthyaṃ triṣaṣṭamiti ayamevārthaḥ ślokairucyate|
tadyathā- pṛthagvṛddhairmarutpittakakairbhedatrayaṃ bhavet| saṃsarge tu
bhavatyeṣāṃ bhedastulyādhikena ca||1||
vātapitte same vṛddhe samāvevaṃ marutkaphau| samau pittakaphāvevaṃ
syustrayastulyavṛddhitaḥ||2|| vṛddhiṅgate
marutpitte pavanastvadhikastayoḥ| anyasmin pittamadhikaṃ
vṛddhayorvātapittayoḥ||3|| vṛddhau
samīraṇakaphāvetayoradhiko'nilaḥ| adhike tu tayoreva bhavedbhedāntaraṃ
kaphe||4|| vṛddhau pittakaphau tadvadetayoḥ
pittamutkaṭam|| vṛddhayoretayoreva balāsastvadhikaḥ punaḥ||5||
ityekādhikasaṃsargadoṣabhedā bhavanti ṣaṭ| evametaiḥ samuddiṣṭā
bhedāstulyādhikairnava||6|| pūrvaiḥ saha
bhavantyevaṃ vikalpā dvau tathā daśa| sannipāteṣu jāyante doṣabhedāstrayodaśa|
ekastatra vikalpaḥ syādvṛddhimprāptaiḥ samaistribhiḥ| vṛddhiṅgateṣu sarveṣu
teṣu vṛddhatamo marut||7|| punaḥ pittaṃ
punaḥ śleṣmetyekādhikatamaistrayaḥ| pravṛddhe vātapitte ca bhedo'nyasmin
balāsataḥ||8|| marutkaphau tathā pittādvātaḥ
pittakaphādapi| ādhikyena dvayorevaṃ doṣabhedāstrayo matāḥ||9||
hīnamadhyādhikairdoṣairvikalpāḥ sambhavanti ṣaṭ| anyonyāpekṣayā teṣāṃ
hīnavṛddhaḥ samīraṇaḥ||10|| madhyavṛddhaṃ
tathā pittaṃ śleṣmā tatrādhiko mataḥ| madhyaḥ samīraṇo'nyasmin hīnaṃ pittaṃ
kapho'dhikaḥ||11|| madhyaṃ pittaṃ
maruttīvraḥ svalpaḥ śleṣmā'paratra tu| madhyaḥ śleṣmolbaṇaṃ pittaṃ hīno
vātastathā sthitaḥ
15||12|| madhyaḥ śleṣmolbaṇo vāyuḥ pittaṃ
hīnaṃ tathā sthitam||13|| madhyavāto'dhikaṃ
pittaṃ hīnavṛddhastathā kaphaḥ| evamete bhavantyatra sannipātāstrayodaśa||14||
pūrvairdvādaśabhiḥ sārdhaṃ vikalpāḥ pañcaviṃśatiḥ| yathā vṛddhaistathā
kṣīṇairdoṣaiḥ syuḥ pañcaviṃśatiḥ
16||15|| kṣīṇasvasthādhikairebhirdoṣabhedā
bhavanti ṣaṭ| kṣīṇaḥ samīraṇastatra svasthaṃ pittaṃ kapho'dhikaḥ||16||
kṣīṇo vāyuḥ kaphaḥ svasthaḥ pittamatrādhikaṃ tathā| kṣīṇaṃ pittaṃ marut
svastho bhedo'nyasmin balī kaphaḥ||17||
kṣīṇaṃ pittaṃ kaphaḥ svasthaḥ pravṛddhastvadhiko marut| śleṣmā kṣīṇo'nilaḥ
svasthaḥ pittamatra tatholbaṇam||18|| kaphaḥ
kṣīṇaḥ samaṃ pittaṃ pravṛddhastu samīraṇaḥ| kṣīṇasvasthādhikairevaṃ bhedāḥ ṣaṭ
parikīrtitā||19|| kṣayaṅgate marutpitte
prāpto vṛddhiṃ tathā kaphaḥ| kṣīṇau samīraṇakaphau tathā syāt
pittamutkaṭam||20|| kṣīṇau pittakaphau
tadvannabhasvān syāttu vṛddhimān| dvau kṣīṇāvekavṛddhaśca
17
bhedatrayamiti smṛtam||21|| vātapitte gate
vṛddhiṃ samprāptaśca kṣayaṃ kaphaḥ| vṛddhau vātakaphau tadvat pittaṃ cātha
kṣayaṃ gatam||22|| tadvat pittakaphau
vṛddhau prakṣīṇaḥ pavanaḥ punaḥ| ekakṣīṇadvivṛddhaiśca trayo bhedā
bhavantyamī||23|| kṣīṇamadhyādhikaistvevaṃ
bhedā dvādaśa kīrtitāḥ| prakṛtisthaiḥ samīrādyaistathaikaḥ parikīrtitaḥ||24||
triṣaṣṭirdoṣabhedānāmiti samyaṅnirūpitā|| iti| eteṣāṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ
vṛddhakṣīṇānāṃ lakṣaṇānyucyante- tadyathā- vātavṛddhau vāgbāhulyaṃ
18
kārśyaṃ kārṣṇyaṃ gātrasphuraṇamūṣmakāmitā nidrānāśo'lpabalatvaṃ
gāḍhavarcastvaṃ ceti, pittavṛddhau pītāvabhāsatā santāpaḥ
śītakāmitvamalpanidratā mūrcchā balahānirindriyadaurbalyaṃ
pītaviṇmūtranetratvaṃ ceti, śleṣmavṛddhau śauklyaṃ śaityaṃ sthairyaṃ
gauravamavasādastandrā nidrā sandhyasthiviśleṣaśca| vātakṣaye mandaceṣṭatā
alpavāktvamapraharṣo mūḍhasañjñatā ca, pittakṣaye mandoṣmāgnitā niṣprabhatā
ca, śleṣmakṣaye rūkṣatā'ntardāha āmāśayetaraśleṣmāśayaśirasāṃ śūnyatā
sandhiśaithilyaṃ tṛṣṇā daurbalyaṃ ca| evametairlakṣaṇaiḥ
prakṛtisamasamavetānāṃ vṛddhānāṃ kṣīṇānāṃ ca vātapittaśleṣmaṇāmavagamo
miśraiśca lakṣaṇaiḥ saṃsargasannipātāvagama iti|
kṣīṇamadhyādhikadvyekakṣīṇavṛddhānāṃ keṣāñcillakṣaṇāni likhyante| tadyathā-
eko vṛddhaḥ samaścaikaḥ kṣīṇastveko yadā bhavet| kṣīṇa ekaḥ pravṛddhau dvau
kṣīṇau dvau vṛddhimāṃstathā||25|| eka eva
sthitastatra
19
vyaktarūpeṇa dehini| pravṛddho mārutaḥ pittaṃ prakṛtisthaṃ kaphakṣaye||26||
gṛhītvā sthānato yatra yatrāṅgeṣu visarpati| tatra tatrāsthiro dāhaḥ śramaḥ
20
svedo balakṣayaḥ||27|| kṣīṇe pitte yadā
vāyurvṛddhāvasthaḥ
21
samaṃ kapham| vikarṣati tadā śūlaṃ śaityamatyantagauravam||28||
vṛddhaṃ kaphakṣaye pittaṃ prakṛtisthaṃ prabhañjanam|| yadā ruṇaddhyasya tadā
dāhaḥ śūlaḥ prajāyate||29|| vṛddhaṃ
vātakṣaye pittaṃ prakṛtisthaṃ yadā kapham| niruṇaddhi tadā tasya
syustandrāgauravajvarāḥ||30|| śleṣmā vṛddho
yadā vāyuḥ samaḥ pittaparikṣaye| niruṇaddhi tadā tasya gauravaṃ
śītakajvaram||31|| kapho'nilakṣaye pittaṃ
prakṛtisthaṃ yadā balī| niruṇaddhi tadā tasya mṛdvagnitvaṃ śirovyathā||32||
pralāpo gurutā tandrā nidrā syāttu suhṛdrujā| ṣṭhīvanaṃ
pittakaphayornakhādīnāṃ ca pītatā||33||
kaphaḥ pittena saṃyukto
22
balahāniṃ bhṛśaṃ kṣayam| karotyapākamaruciṃ gauravaṃ gātrasādatām||34||
mārutena yutaḥ śleṣmā hīnapittaḥ samācaran| karoti mṛdutāṃ vahnerbhakte
nānnābhilāṣitām||35|| vepanaṃ gauravaṃ
stambhaśaityatodāṃstathā'cirāt| śuklatvaṃ ca nakhādīnāṃ pāruṣyaṃ vapuṣo'pi
ca||36|| kupitau pittapavanau parikṣīṇakaphe
yadā| udveṣṭanaṃ śramaṃ todaṃ kurute sphoṭanaṃ tathā||37||
tathā'ṅgamardadāhau ca coṣaṃ dūyanadhūpane| śleṣmā'pidhatte srotāṃsi yadā
pittānilakṣaye||38|| ceṣṭānāśaṃ tadā
kuryānmūrcchāṃ vāgbhaṅgameva ca| dehaujaḥ sraṃsayat pittaṃ vātaśleṣmakṣye
tṛṣām||39|| kuryādindriyadaurbalyaṃ mūrcchāṃ
glāniṃ kriyākṣayam| marmāṇi pīḍayan vāyuḥ śleṣmapittaparikṣaye||40||
sañjñāpraṇāśaṃ kurute prakampaṃ vidadhāti ca| darśayanti pravṛddhāḥ svaṃ
liṅgaṃ doṣā hi kevalam||41|| kṣīṇā jahati
liṅga svaṃ samāḥ svaṃ karma kurvate| samaṃ rakṣañjayan vṛddhaṃ kṣīṇaṃ doṣaṃ ca
vardhayan||42|| vidhinā'nena viṣamaṃ
sannipātaṃ jayedbhiṣak| iti||10-11||-
miśrā dhātumalairdoṣā yāntyasaṅkhyeyatāṃ punaḥ
||12|| tasmāt prasaṅgaṃ saṃyamya
doṣabhedavikalpanaiḥ | rogaṃ viditvopacaredrasabhedairyathairitaiḥ
||13|| bhiṣak kartā'tha karaṇaṃ rasā doṣāstu
kāraṇam | kāryamārogyamevaikamanārogyamato'nyathā
||14||
dhātubhirasṛgādibhirmiśrā malaiścāsaṅkhyeyatāṃ yānti| tatra vātasya
dhātumalamiśrasya lakṣaṇaṃ vātavyādhinidāne proktam| pittaśleṣmaṇostu
vṛddhavāgbhaṭaḥ prāha- pittaṃ tvaci sthitaṃ kuryādvisphoṭakamasūrikāḥ| rakte
visarpaṃ dāhaṃ ca māṃse māṃsāvakothanam||1||
sadāhān medasi granthīn svedatṛḍvamanaṃ bhṛśam| asthidāhaṃ bhṛśaṃ majjñi
hāridranakhanetratām||2|| pūtipītāvabhāsaṃ
ca śukraṃ śukrasamāśritam| sirāgataṃ krodhanatāṃ pralāpaṃ snāyugaṃ tṛṣām||3||
koṣṭhagaṃ madatṛḍdāhān vyāpino'nyāṃśca yakṣmaṇaḥ| śleṣmā tvaci sthitaḥ kuryāt
stambhaṃ śvetāvabhāsatām||4|| pāṇḍvāmayaṃ
śoṇitago māṃsasthaścārbudāpacīḥ| ārdracarmāvanaddhābhagātratāṃ tvaci
gauravam||5|| medogaḥ sthūlatāṃ mehamasthnāṃ
stabdhatvamasthigaḥ| majjagaḥ śuklanetratvaṃ śukrasthaḥ śukrasañcayam||6||
vibandhaṃ gauravaṃ cāti sirāsthaḥ stabdhagātratām snāyugaḥ sandhiśūnatvaṃ
koṣṭhago jaṭharonnatim||7|| arocakāvipākau
ca tāṃstāṃśca kaphajān gadān| viṇmūtrayoḥ sāśrayayostatra tatropadiśyate||8||
upatāpopaghātau ca svāśrayendriyagairmalaiḥ ||iti
23||12-14||
adhyāyānāṃ tu ṣaṭṣaṣṭyā grathitārthapadakramam | evametadaśeṣeṇa
tantramuttaramṛddhimat
||15||
spaṣṭagūḍhārthavijñānamagāḍhamandacetasām | yathāvidhi yathāpraśnaṃ bhavatāṃ
parikīrtitam ||16|| sahottaraṃ tvetadadhītya
sarvaṃ brāhmaṃ vidhānena yathoditena | na hīyate'rthānmanaso'bhyupetādetadvaco
brāhmamatīva satyam ||17||
nibandhān bahuśo vīkṣya vaidyaḥ śrībharatātmajaḥ| uttarasthānamakarot
suspaṣṭaṃ ḍalhaṇo bhiṣak||15-17||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre doṣabhedavikalpo nāma ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
||66|| iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantraṃ
samāptam | samāpteyaṃ suśrutasaṃhitā |
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantre ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ||66||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `aṣṭāṅgāyurvedavidaṃ' iti pā. ↩
- 2 `nānārthatvāt' iti pā. ↩
- 3 `naraśārdūlaḥ' iti pā. ↩
- 4 `śatāni pañca dravyṇāṃ trisaptatyadhikāni ca' iti pā. ↩
- 5 `tasya puruṣasya, sukhaduḥkhecchādayo bhūtacintāśārīroktāḥ ṣoḍaśa guṇāḥ' iti pā. ↩
- 6 `āmapakvāśayaśrotreṣvindriyādhiṣṭhiteṣu ca' iti pā. ↩
- 7 `...sandhikīkasamajjasu' iti pā. ↩
- 8 `jaṭharā mṛḍhagarbhāḥ syuraṣṭāvaṣṭau tathaikaśaḥ' iti pā. ↩
- 9 `klībāḥ pañcavidhāstathā' iti pā. ↩
- 10 `saṣāṣṭaṃ tu śataṃ cātra kīṭānāṃ viṣadarpiṇām' iti pā. ↩
- 11 `daśa dṛṣṭāḥ śirorogāḥ' iti pā. ↩
- 12 `kṣīṇamadhyādhikadvyekakṣīṇavṛddhāstathā'pare' iti pā. ↩
- 13 `dviśo nava, tatra samaistrayaḥ, tadyathā|' iti pā. ↩
- 14 `adhikaistu ṣaḍbhedāḥ' iti pā. ↩
- 15 `mando'nyatra tu mārutaḥ' iti pā. ↩
- 16 `kṣayādapyevamevaite bhaveyuḥ pañcaviṃśatiḥ' iti pā. ↩
- 17 `dvikṣīṇairekavṛddhaiśca' iti pā. ↩
- 18 `vākpāruṣyaṃ' iti pā. ↩
- 19 `sthito yatra tatra yatsyādvravīmi tat' iti pā. ↩
- 20 `śramo bhedo balakṣayaḥ' iti pā. ↩
- 21 `vṛddhaḥ karṣetsamaṃ kapham| vidadhāti' iti pā. ↩
- 22 `saṃyuktaścaran hīnabalasvaram' iti pā. ↩
- 23 `asyāgre 'rājamṛgāṅkābhidhānena bahavo rogāḥ pradarśitāḥ| anyaistu munibhiragniveśameḍajātukarṇaparāśarahārītakṣārapāṇinimikāṅkāyanagārgyagālavaprabhṛtibhirbahavo rogāḥ kathitāḥ| tasmāt prasaṅgaṃ saṃyamya parityajya hitamevācaraṇīyam'| ityadhikaṃ paṭhyate kvacitpustake ↩