athātastantrayuktimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
svasthavṛttānantaraṃ svasthavidhyarthasya tantrayuktibhiḥ
prasādhānāttantrayuktayadhyāyārambhaḥ- athāta ityādi| athāta iti pūrvavat
vyākhyeyam| trāyate śarīramaneneti tantraṃ śāstraṃ cikitsā
1
ca, tasya yuktayo yojanāstantrayuktayaḥ, tā adhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ, tam|
vedotpattivadatra taddhitalopaḥ| tāśca tantrayojanā dvividhāḥ- vākyayojanā
arthayojanāśca; tatra vākyayojanā yogoddeśanirdeśādyāḥ, arthayojanā
adhikaraṇapadārthādayaḥ||1-2||
dvātriṃśattantrayuktayo bhavanti śāstre | tadyathā- adhikaraṇaṃ(1), yogaḥ(2),
padārthaḥ(3), hetvarthaḥ(4), uddeśaḥ(5), nirdeśaḥ(6), upadeśaḥ(7),
apadeśaḥ(8), pradeśaḥ(9), atideśaḥ(10), apavarjaḥ(11), vākyaśeṣaḥ(12),
arthāpattiḥ(13), viparyayaḥ(14), prasaṅgaḥ(15), ekāntaḥ(16), anekāntaḥ(17),
pūrvapakṣaḥ(18), nirṇayaḥ(19), anumataṃ(20), vidhānam(21),
anāgatāvekṣaṇam(22), atikrāntāvekṣaṇaṃ(23), saṃśayaḥ(24), vyākhyānaṃ(25),
svasañjñā(26), nirvacanaṃ(27), nidarśanaṃ(28), niyogaḥ(29), vikalpaḥ(30),
samuccayaḥ(31), ūhyam(32) iti ||3||
saṅkhyābhedena
2
tantrayuktīrnirdiśannāha- dvātriṃśadityādi| śāstre sauśrute|
adhikaraṇamityādisaṅkhyeyanirdeśādeva
3
dvātriṃśat saṅkhyā labdhā, atastatkaraṇamanyatantroktāḥ
ṣaṭtriṃśaccatvāriṃśadvā tantrayuktaya iti saṅkhyāniṣedhārtham| śāstre
ityatrānye samāseneti paṭhitvā vyākhyānayanti- anyatra vistareṇa
ṣaṭtriṃśaccatvāriṃśadvā tantrāyuktayaḥ; atra dvātriṃśaditi samāsenoktam|
katamāstāstantrayuktaya ityāha- tadyathetyādi| tadyatheti nidarśanam|
adhikaraṇādīni sūtrakāra eva vyākhyāsyati||3||
atrāsāṃ tantrayuktīnāṃ kiṃ prayojanam? ucyate- vākyayojanamarthayojanaṃ ca
||4||
evaṃ tantrayuktīruddeśataḥ pratīpādya tāsāṃ tantrayuktīnāṃ prayojanamāha-
atrāsāmityādi| atra cikitsāśāstre| vākyayojanamarthayojanaṃ ceti
vākyasyāsambaddhasya yojanaṃ sambandhanaṃ vākyayojanaṃ, līnasyāsaṅgatasya
cārthasya prakāśanaṃ saṅgatīkaraṇaṃ cārthayojanam| tatra
kāsāñcittantrayuktīnāṃ yogoddeśanirdeśādīnāṃ vākyayojanaṃ,
kāsāñcidadhikaraṇapadārthohyādīnāmarthayojanaṃ prayojanam||4||
bhavanti cātra ślokāḥ- asadvādiprayuktānāṃ vākyānāṃ pratiṣedhanam |
svavākyasiddhirapi ca kriyate tantrayuktitaḥ
4||5|| vyaktā
5
noktāstu ye hyārthā līnā ye cāpyanirmalāḥ | leśoktā ye ca
6
kecitsyusteṣāṃ cāpi prasādhanam ||6||
atraiva pūrvācāryāpaṭhitau ślokāvadhikārthakhyāpanāyāha-
asadvādiprayuktānāmityādi| asadvādino hi pratirasapākavādinaḥ pākatrayavādino
guṇakartṛtvavādino vetyādayaḥ| pratiṣedhanam apadeśādibhistantrayuktibhiḥ
parapakṣadūṣaṇam| svavākyasiddhiḥ svavākyasthāpanaṃ nirṇayākhyayā
tantrayuktayā| yathā- pratirasaṃ pāka ityasadvādidarśanamapadeśākhyayā
tantrayuktayā dravyādivijñāne nirākṛtaṃ, tatraiva dvividhaḥ pāka
ityādisvamatasādhanaṃ nirṇayākhyayā tantrayuktayā kṛtam| vyaktā noktāḥ
7
spaṣṭatayā noktāḥ| līnā asamyagdarśitāḥ| anirmalā leśenoktāḥ| teṣāṃ
prasādhanaṃ yogaprabhṛtibhiḥ kriyate
8||5-6||
yathā'mbujavanasyārkaḥ pradīpo veśmano yathā | prabodhasya
9
prakāśārthaṃ tathā tantrasya yuktayaḥ ||7||
kecidatra tantrayuktīnāṃ stutyartha ślokaṃ paṭhanti- yathā'mbujavanasyārka
ityādi| eṣa ca ślokaṣṭīkāsu mūlatvena na varṇitaḥ||7||
tatra yamarthamadhikṛtyocyate tadadhikaraṇaṃ; yathā rasaṃ doṣaṃ vā
||8||
ataḥ paramuddiṣṭānāṃ tantrayuktīnāṃ vivaraṇamāha- tatretyādi| tatra tāsu
tantrayuktiṣu madhye; yamarthamadhikṛtya apare arthā abhidhīyante
tadadhikaraṇasañjñaṃ bhavati udāharaṇamāha- rasaṃ doṣaṃ veti| etenaitaduktaṃ
bhavati- rasaṃ doṣaṃ vā adhikṛtya yattadullekhābhāve'pyarthajātamabhihitaṃ tat
sarvaṃ tadadhikāre pratīyata
10
ityarthaḥ||8||
yena vākyaṃ yujyate sa yogaḥ | yathā- ‘tailaṃ
pibeccāmṛtavallinimbahiṃsrābhayāvṛkṣakapippalībhiḥ | siddhaṃ balābhyāṃ ca
sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge’ | ityatra tailaṃ siddhaṃ pibediti
prathamaṃ vaktavye tṛtīyapāde siddhamiti prayuktaṃ, evaṃ dūrasthānāmapi
padānāmekīkaraṇaṃ yogaḥ ||9||
yogākhyāṃ tantrayuktimāha- yenetyādi| yena vyatyāsoktānāṃ
sannikṛṣṭaviprakṛṣṭānāṃ padānāmekīkaraṇaṃ sa yoga ityarthaḥ| vyatyāsenoktaṃ
padayogaṃ darśayannāha- tailamityādi| viparyayeṇoktasya padasyaikīkaraṇaṃ yoga
ityarthaḥ| yenetyādi sūtraṃ, yena vyatyāsoktānāṃ ityādisūtrārthaḥ,
yathetyādyudāharaṇam| evaṃ sannikṛṣṭasya viparyayoktasya padasyāpaharaṇaṃ
mukhyamekīkaraṇaṃ pratipādya dūrasthānāmapyuddeśenāha- evaṃ
dūrasthānāmapīti||9||
yo'rtho'bhihitaḥ sūtre pade vā
11
sa padārthaḥ padasya padayoḥ padānāṃ vā'rthaḥ padārthaḥ; aparimitāśca
padārthāḥ | yathā- snehasvedāñjaneṣu nirdiṣṭeṣu dvayostrayāṇāṃ
vā'rthānāmupapattirdṛśyate, tatra yo'rthaḥ pūrvāparayogasiddho bhavati sa
grahītavyaḥ; yathā- ‘vedotpattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāma’ ityukte sandihyate
buddhiḥ- katamasya vedasyotpattiṃ
12
vakṣyatīti, yataḥ ṛgvedādayastu vedāḥ; ‘vida vicāraṇe, vidlṛ lābhe,’
ityetayośca dhātvoranekārthayoḥ prayogāt, tatra pūrvāparayogamupalabhya
pratipattirbhavati- āyurvedotpattimayaṃ vivakṣuriti; eṣa padārthaḥ
||10||
padārthābhidhāṃ tantrayuktimāha- yo'rtho'bhihita ityādi| padyate gamyate
yenārtha iti sūtrasyāpi padatvāt sūtre yo'rthaḥ pratipāditaḥ sa padārthaḥ|
padārthakhyatantrayuktipratipādakaṃ lakṣaṇamabhidhāyedānīṃ tadvyākhyātukāmaḥ
prathamaṃ tadavayavasya samāsamabhidhatte- padasyetyādi| adhunā bahuṣu
padārtheṣu nirdhārya viśiṣṭapadārthagrahaṇāya padārthabahutvaṃ pratipādayati-
aparimitā ityādi| kathamityāha- yathetyādi| tatra snehaśabde nirdiṣṭe hi
guṇapremasarpiṣāṃ trayāṇāmarthānāmupapattirdṛśyate, svedaśabdenāpi
sāgniniragnikayoruṣmaṇoḥ prāptiḥ, añjanaśabdenāpi nayanāñjanābhyāṅgayoḥ
prāptiḥ, teṣu padārthaṣu yādṛśaḥ padārtho gṛhyate tādṛśamāha- tatra yo'rtha
ityādi| pūrvoktaparoktavākyasambandhenopapanno yo'rtho bhavati sa grahītavya
ityarthaḥ| udāharaṇamāha- yathā vedotpattimityādi| sandihyate sandehaṃ
gacchatītyarthaḥ| kathaṃ sandihyata ityāha- katamasyetyādi| yataḥ ṛgvedādayo
vedāstataḥ katamasyā vedasyotpattiṃ vakṣyatīti sandihyate, tasmin sandehe
yathā pratyayārthaḥ svīkartavyastathā''ha- vidityādi- ‘āyurvedamicchāma
ihopadiśyamānam’ ityasminnāyurvedaśabdaḥ śrūyate, ato'tra veda āyurveda
ityabhiprāyaḥ
13||10||
yadanyaduktamanyārthasādhakaṃ
14
bhavati sa hetvarthaḥ | yathā- mṛtpiṇḍo'dbhiḥ praklighate tathā
māṣadugdhaprabhṛtibhirvraṇaḥ praklighata iti
||11||
hetvarthatantrayukterlakṣaṇamāha- yadanyadityādi| udāharaṇamāha- yathā
mṛdityādi| atra bāhyena mṛtpiṇḍadṛṣṭāntena māṣadugdhayogādibhirābhyantaro
vraṇaprakledaḥ sādhyate||11||
samāsavacanamuddeśaḥ | yathā- śalyamiti
||12||
uddeśalakṣaṇamāha- samāsetyādi| saṅkṣepeṇa bhaṇanamuddeśa ityarthaḥ|
udāharaṇamāha- yathā śalyamiti| sarvamevābādhajananaṃ saṅkṣepeṇa śalyamucyate,
natu śārīrāgantubhedena prapañcanāt||12||
vistaravacanaṃ nirdeśaḥ | yathā- śārīramāgantukaṃ ceti
||13||
nirdeśalakṣaṇamāha- vistaretyādi| vistareṇa bhāṣaṇaṃ nirdeśa ityarthaḥ|
udāharaṇamāha- yathā śārīramāgantukaṃ ceti| śārīraśalyamāgantukaṃ ca śalyamiti
śalyaṃ dvividhamucyate||13||
evamityupadeśaḥ | yathā- ‘tathā na jāgṛyādrātrau divāsvapnaṃ ca varjayet’ iti
||14||
upadeśalakṣaṇamāha- evamityādi| evaṃ kuryādityupadeśa ityarthaḥ|
udāharaṇamāha- yathetyādi| nanu, upadeśaniyogayoḥ ko bhedaḥ? ucyate, prāyika
upadeśaḥ, yathā- rātrau na jāgṛyāditi prāyikatvenopanyastaṃ, kaphādyabhibhūte
tu tatra rātrijāgaraṇasyāpi śastatvāt divā na svāpaṃ kuryādityapi prāyikaṃ,
grīṣme tṛṣṇādyanvaye ca divāsvāpasyocitatvāt; niyogaścāprāyikaḥ, yathā-
pathyameva bhoktavyamiti; yadyapi ‘jvarito'hitamaśnīyādyadyapyasyārucirbhavet’
ityādinā'pathyabhojanasyāpyavakāśaḥ, tathā'pi tadānīmapathyasyaiva
pathyatvamiti niyogasya vyabhicāro nāsti||14||
anena kāraṇenetyapadeśaḥ, yathā'padiśyate- madhuraḥ śleṣmāṇamabhivardhayatīti
||15||
apadeśalakṣaṇamāha- anenetyādi| anena kāraṇeneti kārya prati
hetukathanamapadeśa ityarthaḥ| udāharaṇamāha- yathāpadiśyata ityādi|
yathāpadiśyata iti udāharaṇopakrame| dravyaviśeṣo madhuraḥ kutaḥ śleṣmāṇaṃ
vardhayati? atra madhuraḥ śleṣmāṇaṃ vardhayati arthānnijabhāvena madhuratvena
vardhayati||15||
prakṛtasyātikrāntena sādhanaṃ pradeśaḥ | yathā- devadattasyānena
śalyamuddhṛtaṃ tathā
15
yajñadattasyāpyayamuddhariṣyatīti ||16||
pradeśamāha- prakṛtasyetyādi| udāharaṇamāha- yathā devadattasyetyādi| atra
yajñadattasya śalyoddharaṇaṃ prastutaṃ, taddevadattasya
śalyoddharaṇenātikrāntena sādhyate||16||
prakṛtasyānāgatasya
16
sādhanamatideśaḥ | yathā- yato'sya vāyururdhvamuttiṣṭhate tenodāvartī syāditi
||17||
atideśamāha- prakṛtasyetyādi| anāgatasya bhaviṣyataḥ| udāharaṇamāha- yathā
yata ityādi| atra vāyorurdhvamutthānaṃ prakṛtam| tena prastutena anāgataṃ
bhaviṣyadudāvartitvaṃ sādhyate| udāvartī syāt udāvartī sambhāvyeta||17||
abhivyāpyāpakarṣaṇamapavargaḥ | yathā- asvedyā viṣopasṛṣṭāḥ, anyatra
kīṭaviṣāditi ||18||
apavargamāha- abhivyāpyetyādi| (guṇakriyādibhiḥ sarvato vā abhivyāpta kasyacit
padārthasya tebhyo guṇakriyādibhyaḥ pṛthakkaraṇam apavargaḥ)| udāharaṇamāha-
yathā asvedyā ityādi| utsargarūpatayā viṣopasṛṣṭānasvedyān
pratipādyāpavādamāha- anyetretyādi||18||
yena padenānuktena vākyaṃ samāpyeta sa vākyaśeṣaḥ | yathā- śiraḥ
pāṇipādapārśvapṛṣṭhodarorasāmityukte puruṣagrahaṇaṃ vinā'pi gamyate
puruṣasyeti ||19||
vākyaśeṣamāha- yenetyādi| udāharaṇamāha- yathā śira ityādi| gamyate jñāyata
ityarthaḥ||19||
yadakīrtitamarthādāpadyate sā'rthāpattiḥ | yathā- odanaṃ bhokṣye
ityukte'rthādāpannaṃ bhavati- nāyaṃ pipāsuryavāgūmiti
||20||
arthāpattimāha- yadakīrtitamityādi| akīrtitam apratipāditam tadudāharaṇamāha-
yathaudanamityādi| nāyaṃ pātumicchuryavāgūmityartha||20||
yadyatrābhihitaṃ
17
tasya prātilomyaṃ viparyayaḥ | yathā- kṛśālpaprāṇabhīravo duścikitsyā ityukte
viparītaṃ gṛhyate dṛḍhādayaḥ sucikitsyā iti
||21||
viparyayamāha- yadyatrābhihitamityādi| prātilomyaṃ viparītam| udāharaṇamāha-
yathā kṛśālpetyādi| viparyayeṇa viparītameva gamyate, arthāpattyā aviparīta
evārthaḥ pratīyata ityanayorbhedaḥ||21||
prakaraṇāntareṇa samāpanaṃ
18
prasaṅgaḥ, yadvā prakaraṇāntarito yo'rtho'sakṛduktaḥ
19
samāpyate sa prasaṅgaḥ | yathā- pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣastasmin
kriyā so'dhiṣṭhānamiti vedotpattāvabhidhāya, bhūtacintāyāṃ punaruktaṃ-
yato'bhihitaṃ pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ purūṣa iti, sa khalveṣa
karmapuruṣaścikitsādhikṛta iti ||22||
prasaṅgamāha- prakaraṇāntareṇetyādi| prakaraṇāntareṇeti
prakaraṇāntaroktenārthenetyarthaḥ| samānaṃ tulyam| udāharaṇamāha- yathetyādi|
prakaraṇāntareṣu asakṛduktaḥ punaḥ punaruktaḥ| samāpyate samāptiṃ nīyate|
tadeva kathyate- yathetyādi| apare tu ‘adhikaraṇāntarito yo'rtho'sakṛdukta’
iti paṭhitvā vyākhyānayanti- snehavirekādhikārayornavajvarī niṣiddhaḥ,
punarjvarādhikāre taruṇajvariṇaḥ snehaśodhane niṣiddhe iti
adhikaraṇe'ntaritasyarthasyāsakṛduktiḥ||22||
(sarvatra
20
)yadavadhāraṇenocyate sa ekāntaḥ | yathā- trivṛdvirecayati, madanaphalaṃ
vāmayati(eva) ||23||
ekāntalakṣaṇamāha- sarvatretyādi| avadhāraṇena avikalpena, niyamenetyarthaḥ;
udāharaṇe'vadhāraṇavācina evakārasya nirdeśāt udāharaṇamāha- yathā
trivṛdvirecayatīyi||23||
kvacittathā kvacidanyatheti yaḥ so'nekāntaḥ | yathā- kecidācāryā bruvate
dravyaṃ pradhānaṃ, kecidrasaṃ, kecidvīryaṃ kecidvipākamiti
||24||
anekāntamāha- kvacittathetyādi| udāharaṇamāha- yathā kecidācāryā bruvate
dravyaṃ pradhānamityādi| spaṣṭārthaḥ||24||
ākṣepapūrvakaḥ praśnaḥ pūrvapakṣaḥ | yathā- kathaṃ vātanimittāścatvāraḥ
prameha asādhyā bhavantīti ||25||
pūrvapakṣamāha- ākṣepetyādi| udāharaṇamāha- yathetyādi| atraiva doṣajānāṃ
sādhyatvenopalabdheriti hetoḥ pūrvapakṣāvatāraḥ|
nirṇayāṅgatvenārthasādhanatvameva saṃśayasyāpi||25||
tasyottaraṃ nirṇayaḥ | yathā- śarīraṃ prapīḍya paścādadho gatvā
vasāmedomajjānuviddhaṃ mūtraṃ visṛjati vātaḥ evamasādhyā vātajā iti
||26|| tathā coktam- kṛtsnaṃ śarīraṃ
niṣpīḍya medomajjāvasāyutaḥ | adhaḥ prakupyate vāyustenāsādhyāstu vātajāḥ
||27||
nirṇayamāha- tasyottaramityādi| tasya pūrvapakṣasya yaduttaraṃ sa nirṇaya
ityarthaḥ| udāharaṇamāha- yathā śarīramityādi| yataḥ śarīrapīḍādikaṃ kṛtvā
vasādyanvitaṃ mūtraṃ vāto visṛjati, ato majjakṣaye
pūrvapūrvadhātukṣayādasādhyatvamityarthaḥ||26-27||
paramatamapratiṣiddhamanumatam | yathā- anyo brūyāt- sapta rasā iti,
taccāpratiṣedhādanumanyate kathañciditi
||28||
anumatamāha- paramatamityādi| apratiṣiddham adhigatamityarthaḥ| udāharaṇamāha-
yathetyādi| kathañciditi kenāpi prakāreṇetyartha||28||
prakaraṇānupūrvyā'bhihitaṃ vidhānam | yathā- sakthimarmāṇyekādaśa
prakaraṇānupūrvyā'bhihitāni ||29||
vidhānamāha- prakaraṇetyādi| prakaraṇānupūrvyā'bhihitamiti yathākramamuktam|
candranandanena ca ‘paripāṭhyā'rthakathanaṃ vidhānam’ iti vidhānalakṣaṇaṃ
kṛtam| udāharaṇamāha- yathā sakthītyādi| marmaṇāṃ prakaraṇānupūrvyā abhidhānaṃ
kṣiptatalahṛdayaityādikam||29||
evaṃ vakṣyatītyanāgatāvekṣaṇam | yathā- ślokasthāne brūyāt- cikitsiteṣu
vakṣyāmīti ||30||
anāgatāvekṣaṇamāha- evamityādi| anāgatasya bhaviṣyataḥ avalokanaṃ
kāryārthamavekṣaṇamityarthaḥ udāharaṇamāha- yathā śloketyādi||30||
yatpūrvamuktaṃ tadatikrāntāvekṣaṇam | yathā- cikitsiteṣu brūyāt- ślokasthāne
yadīritamiti ||31||
atikrāntāvekṣaṇamāha- yadityādi| atikrāntasya atītasya avekṣanam|
udāharaṇamāha- yathā cikitsiteṣvityādi||31||
ubhayahetudarśanaṃ saṃśayaḥ | yathā
21
- talahṛdayābhighātaḥ prāṇaharaḥ, pāṇipādacchedanamaprāṇaharamiti
||32||
saṃśayamāha- ubhayetyādi| ubhayorvisadṛśayorarthayorhetuḥ tasya darśanam|
udāharaṇamāha- yathā taletyādi| nanu, etat saṃśayajñānārthamudāhṛtaṃ,
saṃśayo'sti kutaḥ? talahṛdayābhighātasya tathā pāṇyādicchedasya
prāṇaharatvāprāṇaharatvābhyāṃ pṛthagdarśitatvāt| satyaṃ, paraṃ yatra
ghātacchedayordvayoḥ sadbhāvastatra kiṃ talahṛdayābhighātānmaraṇamuta
pāṇipādacchedājjīvanamityevaṃ saṃśayaḥ
22||32||
tantre'tiśayopavarṇanaṃ vyākhyānam | yathā- iha pañcaviṃśatikaḥ purūṣo
vyākhyāyate, anyeṣvāyurvedatantreṣu bhūtādiprabhṛtyārabhya cintā
23||33||
vyākhyānamāha- tantre ityādi| tantre śāstre| atiśayasya atiriktasyārthasya
upavarṇanaṃ khyāpanaṃ vyākhyānam| ‘tatrātiśaya’ iti pāṭhe tatreti nirdhāraṇe|
udāharaṇamāha- yathā ihetyādi| pañcaviṃśatikaḥ puruṣa iti pañcaviṃśatitama
ityarthaḥ, avyaktādīnāmaṣṭānāṃ prakṛtivikāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ saha
caturviśatitvāt| puruṣa iti kṣetrajñaḥ| svamatamabhidhāya paramatamāha-
anyeṣvāyurvedatantreṣvityādi| bhūtādistāmaso'haṅkāraḥ
24; etena bhūtādimahaṅkāramārabhyānyāyurvedatantreṣu cintā
natvavyaktamārabhyeti||33||
anyaśāstrāsāmānyā svasañjñā | yathā- mithunamiti madhusarpiṣorgragaṇaṃ;
lokaprasiddhamudāharaṇaṃ vā
25||34||
svasañjñāmāha- anyaśāstrāsāmānyā svasañjñetyādi| anyāni śāstrāṇi
āyurvedādaparāṇi vyākaraṇādīni teṣu, asāmānyā asādhāraṇā, tatrānanugatā
svaśāstreṣveva prayojanavatītyarthaḥ| udāharaṇamāha- yathā mithunamityādi|
nanu, svasañjñāpraṇayanaṃ vyavahārārtha kriyate, na cātra mithunasañjñayā
yanmadhusarpiṣorgrahaṇaṃ tadvāreṇa vyavahāro dṛśyate? ucyate-
udāharaṇamātrametadyathākathañciditi| ata eva pakṣāntaramāha- loke
prasiddhamudāharaṇaṃ vā| svasañjñāyā grāhyāmityarthaḥ- yathā caturṣu sneheṣu
mahāsnehasañjñā| ataḥ paraṃ kecidadhīyate- yathoṣṇabhayāt chāyāmanusaratīti|
te tūdāharaṇamapi tantrayuktiṣvicchanti| tanna yuktaṃ, uddeśasūtre
udāharaṇakhyatantrayukteranukteḥ, saṅkhyādhikyaprasakteśca,
tasmādyathoṣṇetyādiko'papāṭha eveti||34||
niścitaṃ vacanaṃ nirvacanam | yathā- āyurvidyate'sminnanena vā
āyurvindatītyāyurvedaḥ ||35||
nirvacanamāha- niścitamityādi| udāharaṇamāha- yathā āyurvidyate'smin
ityādi||35||
dṛṣṭāntavyaktirnidarśanam
26| yathā- agnirvāyunā sahitaḥ kakṣe
27
vṛrddhi gacchati tathā vātapittakaphaduṣṭo vraṇa iti
||36||
nidarśanamāha- dṛṣṭāntavyaktirityādi| dṛṣṭāntena vyaktiryasmin vākye tattathā|
etenaitaduktaṃ bhavati- dṛṣṭāntenārthaḥ prasādhyate yatra tannidarśanamiti|
ata eva ca nidarśanāt hetvartho bhidyate, hetvarthasya dṛṣṭāntamātratvāt
28| udāharaṇamāha- yathā agnirityādi| tatheti abhivṛddhiṃ gacchatītyarthaḥ||36||
idameva kartavyamiti niyogaḥ | yathā- pathyameva bhoktavyamiti
||37||
niyogamāha- idamityādi| udāharaṇamāha- yathā pathyamityādi| (kvacinniyogo
29
vyabhicarati, yathā- jvaritasyārucau satyāmapathyamapi dīyate; taduktaṃ-
‘jvarito'hitamaśnīyādyadyasya hyarucirbhavet| annakāle hyabhuñjānaḥ kṣīyate
mriyate'thavā’ iti| tantrāntare'pyuktaṃ- ‘utpadyate hi sā'vasthā deśakālabalaṃ
prati| yasyāṃ kāryamakārya syādvarjitaṃ kāryameva ca’- iti
30
)||37||
idaṃ cedaṃ ceti samuccayaḥ | yathā- māṃsavarge eṇahariṇādayo
lāvatittiriśāraṅgaśca pradhānānīti ||38||
samuccayamāha- idamityādi| udāharaṇamāha- yathā māṃsetyādi| eṇādayaḥ
pradhānāni lāvādayaśca pradhānānīti samuccayaśca||38||
idaṃ vedaṃ veti vikalpaḥ | yathā- rasaudanaḥ saghṛtā yavāgūrvā (bhavatviti)
||39||
vikalpamāha- idaṃ vetyādi| pratyekaṃ vāśabdopādānamatrodāharaṇe yanna kṛtaṃ
tadekenāpi vāśabdena bahuṣu vikalpatādarśanārtha; kvacid vāśabdaṃ vinā'pi
vikalpo bhavati, yathaikaṃ rogaṃ prati bahuṣu yogeṣu vāśabdaṃ vinā'pyanyatamo
yogo yojya iti vikalpaḥ| udāharaṇamāha- yathā rasaudana ityādi||39||
yadanirdiṣṭaṃ buddhayā'vagamyate
31
tadūhyam | yathā- abhihitamannapānavidhau caturvidhaṃ cānnamupadiśyate-
bhakṣyaṃ bhojyaṃ lehyaṃ peyamiti, evaṃ caturvidhe vaktavye dvividhamabhihitam;
idamatrohyam- annapāne viśiṣṭayordvayorgrahaṇe kṛte caturṇāmapi grahaṇaṃ
bhavatīti; caturvidhaścāhāraḥ
32
praviralaḥ, prāyeṇa dvividha eva; ato dvitvaṃ prasiddhamiti | kiñcānyat-
annena bhakṣyamavaruddhaṃ, ghanasādharmyāt; peyena lehyaṃ, dravasādharmyāt
||40||
sāmpratamūhyākhyāṃ tantrayuktimāha- yadityādi| anirdiṣṭamiti sākṣādityarthaḥ|
udāharaṇamāha- yathā'mihitamityādi| kathamatrohyaṃ bhavatīti kathanāyāha-
bhakṣyaṃ bhojyaṃ lehyaṃ peyamiti caturdhā vaktavye dvividhamamihitamatrohyaṃ
bhavati cāturvidhyamatrohyaṃ bhavatītyarthaḥ| buddhigamyamūhyaṃ prāk
pratipāditaṃ tat kīdṛśyā buddhyā gamyata ityāha- annapāne ityādi|
annapānayorviśiṣṭayorabhyavahāryayorgrahaṇe
33
caturṇāmabhyavahāryaviśeṣāṇāṃ bhakṣyabhojyalehyapeyānāṃ grahaṇaṃ bhavatīti|
cāturvidhyameva kimiti noktamityāśaṅkayāha- caturvidha ityādi| pravirala iti
prakarṣeṇa viralaḥ kvacitkathañcidbhāvāt| prakārāntareṇāpi caturvidhatvamāha-
kiñcānyadityādi| anna kecitpūrvapakṣaṃ kurvanti vākyārthasyāspaṣṭāvidyamānasya
yojanādūhyaṃ na tantrayuktiriti, līnasyānirdiṣṭasya cārthasya
vākyādevohanenobhayarūpasya yojanādūhyaṃ tantrayuktereva||40||
bhavanti cātra- sāmānyadarśanenāsāṃ
34
vyavasthā sampradarśitā | viśeṣastu yathāyogamupadhāryo vipaścitā
||41|| dvātriṃśadyuktayo
hyetāstantrasāragaveṣaṇe | mayā samyagvinihitāḥ śabdārthanyāyasaṃyutāḥ
35||42|| yo hyotā vidhivadvetti dīpībhūtāstu
buddhimān | sa pūjārho bhiṣakśreṣṭha iti dhanvantarermatam
||43||
evaṃ tantrayuktīrabhidhāyopasaṃharan pratipāditatantrayuktiviśeṣapratipattaye
ślokamāha- bhavanti cātretyādi| tantrayuktīnāṃ viśeṣo yathāsambandhaṃ viduṣā
upadhāraṇīya ityarthaḥ| kārtikastu dvātriṃśadyuktaya ityādikaṃ ślokadvayaṃ
paṭhati||41-43||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre tantrabhūṣaṇādhyāyeṣu tantrayuktirnāma
(tṛtīyo'dhyāyaḥ, āditaḥ) pañcaṣaṣṭimo'dhyāyaḥ
||65||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantre pañcaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ||65||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `cikitsitam' iti pā. ↩
- 2 `kiyatyastantrayuktaya ityāha'- iti pā. ↩
- 3 `samāsenetyarthaḥ| vyāsataśca ṣaṭtriṃśattantrayuktayaḥ kaiścit pratipāditāḥ| atra saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyālābhe sati saṅkhyopādānaṃ niyamārthaṃ kṛtam' iti pā. ↩
- 4 `tantrayuktibhiḥ' iti pā. ↩
- 5 `vyatyāsoktāśca' iti pā. ↩
- 6 `kvacittantre’ iti pā. ↩
- 7 `vyatyāsoktā viparyayeṇoktāḥ' iti pā. ↩
- 8 `asadvādiprayuktānāṃ vacanānāṃ pratiṣedhanaṃ paramataṃ nirākṛtya svamatayojanā, asadvādivkyapratiṣedhayuktayo dravyādivijñāne darśitāḥ| svavākyaṃ madhurakaṭukāvityādikaṃ svamatasthāpanaṃ, idamapi tatraiva daśitam| vyatyāsoktā viparyayeṇoktāḥ, te viparyayākhyatantrayuktyā vyākhyāyante| līnā asamyagdaśintā viśeṣā dvitryādivācakāḥ, te prakaraṇādibhiḥ spaṣṭīkriyante| amarmopahate deśe sirāsandhyasthivarjite' ityādikā hyarthā anirmalāḥ, te vyākhyānādibhirūhādibhirvyajyante| teṣāṃ cāpi prasādhanaṃ tantrayuktibhiḥ kriyate' iti pā. ↩
- 9 `pravodhyasya' iti pā. ↩
- 10 `asyāyamarthaḥ- yamarthamadhikṛtya ye'rthā abhidhīyante tadadhikaraṇasañjñaṃ sarvasyābhidheyasyeti| tamevārthamāha- yathā- rasaṃ doṣaṃ ceti, rasavijñāne rasamadhikṛtya doṣavijñāne doṣamadhikṛtya cocyata iti' iti pā. ↩
- 11 `asyāyamarthaḥ- yamarthamadhikṛtya ye'rthā amidhīyante tadadhikaraṇasañjñaṃ sarvasyāmidheyasyeti| tamevārthamāha- yathā- rasaṃ doṣaṃ ceti, rasavijñāne rasamadhikṛtya dauṣavijñāne doṣamadhikṛtya cocyata iti' iti pā. ↩
- 12 `vedasyāyamutpattiṃ vivakṣuriti' iti pā. ↩
- 13 `padyate gamyate'nenārtho'sminniti vyutpattyā sūtrasyāpi padatvaṃ, ataḥ sūtroktārthasyāpi padārthatā anye tu sūtrapade iti paṭhitvā vyākhānayanti- sūtrasya padaṃ sūtrapadaṃ tasmin yo'rthaḥ sa padārthaḥ| pade ityekatvanirdeśādekasyaiva padasya yo'rthaḥ sa eva paraṃ padārthaḥ syādityata āha- padasyetyādi| anekārthaṃ padaṃ darśayannāha- tatra snehetyādi| snehaśabdo maitryāṃ rasadhātau sarpirādau ca vartate| svedaśabdo'gnisvedoṣmasvedādiṣūktaḥ, añjanaśabdo netrāñjanābhyaṅgayoḥ pūrvāparayogasiddha iti pūrvāparasambandhī yo yogaḥ prakṛtipratyayasambandhaḥ tena siddhaḥ, vṛddhavyavahārādyaḥ siddha ityanye| tameva saṃśayamāha- katamasyetdi|' iti pā. ↩
- 14 `yaduktamubhayārthasādhakaṃ' iti pā. ↩
- 15 ‘tasmāt’ iti pā. ↩
- 16 hārāṇacandrastu `itaratra vihitasya vidheritaratra prayogāyopadeśo'tideśaḥ| yathā- `eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire samudāhṛtaḥ' iti paṭhati, ayameva sādhupāṭhaḥ ↩
- 17 `yadvihitaṃ' iti pā. ↩
- 18 `samānaṃ' iti pā. ↩
- 19 `yo'rthaḥ punaruktaḥ' iti pā. ↩
- 20 ayaṃ pāṭhaḥ kacitpustake nopalabhyate ↩
- 21 `ubhayathā darśanaṃ yathā- kiṃ pittavyatirekādanyo'gniḥ āhosvit pittamevāgniriti' iti pā. ↩
- 22 `atrāśrayaghātenāśritopaghātāt pāṇau pāde vā chinne sati talahṛdayasyāpyāhatatvamiti prāṇaharaṇamaprāṇaharaṇaṃ vā bhavatviti saṃśayaḥ syāditi' iti pā. ↩
- 23 `bhūtā dimārabhya cinteti' iti, `bhūtādiprakṛtivikṛtyārabdhacintaḥ' iti ca pā. ↩
- 24 `bhūtādiprabhṛtīni ahaṅkāramārabhyetyarthaḥ| etenānyatra pañcaviṃśatikaḥ puraṣaḥ' iti pā. ↩
- 25 `yathā mithunībhūtayorvātapittayorvātaśleṣmaṇoḥ pittaśleṣmaṇośca dvamdvaśabdena grahaṇaṃ, tathābhūtayośca tailasarpiṣoryamakaśabdeneti' iti pā. ↩
- 26 `dṛṣṭāntena darśanaṃ nidarśanam' iti, `dṛṣṭāntenārthaḥ prasādhyate yatra tannidarśanam' iti ca pā. ↩
- 27 `koṣṭhe' iti pā. ↩
- 28 `anyārthasādhakamātratvāt' iti pā. ↩
- 29 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 30 `asya cānaikāntikatvaṃ prāgeva parihṛtam' iti pā. ↩
- 31 buddhigamyaṃ tadūhyam' iti, `buddhimatā tadūhyam' iti ca pā. ↩
- 32 `kiñcānyat annena bhakṣyamavaruddhamannasādharmyāt, peyena lehyaṃ, dravasādharmyāt| caturvidhaścāhāraḥ prāyeṇa dvividhaḥ prasiddha iti' iti pā. ↩
- 33 `sāmānyalakṣaṇenaitā vyāsataḥ sampradarśitāḥ' iti pā. ↩
- 34 `sāmānyalakṣaṇenaitā vyāsataḥ sampradarśitāḥ' iti pā. ↩
- 35 `śabdanyāyārthasaṃyutāḥ' iti pā. ↩