athātaḥ svasthavṛttamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
rasabhedavikalpānantaraṃ pūrvoktakrameṇaiva svasthavṛttārambhaḥ- athāta
ityādi| vṛttam ācāraḥ| kecit svastharakṣaṇīyamiti paṭhitvā svasthasya rakṣaṇaṃ
yasminnadhyāye sa tathā, taṃ vyākhyāsyāma iti vyākhyānayanti||1-2||
sūtrasthāne samuddiṣṭaḥ svastho bhavati yādṛśaḥ | tasya
1
yadrakṣaṇaṃ taddhi cikitsāyāḥ prayojanam
||3||
idānīmatideśena svasthalakṣaṇaṃ cikitsāprayojanaṃ cāha- sūtretyādi|
samuddiṣṭaḥ ‘samadoṣaḥ samāgniśca’ (sū. 15) ityādinā
doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyādhyāye| tādṛśasvasthasya rakṣaṇaṃ
bhāvivyādhinivāraṇatvena pālanam| hi sphuṭārthaḥ| ye tu ‘sūtrasthāna’ ityādi
ślokārdhaṃ na paṭhanti te ‘samadoṣaḥ’ ityādikaṃ sūtrasthānoktaṃ
svasthalakṣaṇamatrāpi paṭhanti, anuvādatvena na paunaruktyamiti manyante|
‘cikitsāyāḥ’ prayojanaṃ’ ityatra ‘cikitsāyāḥ paraṃ vapuḥ’ iti kecit
paṭhanti||3||
tasya yadvṛttamuktaṃ hi rakṣaṇaṃ ca mayā''ditaḥ | tasminnarthāḥ samāsoktā
vistareṇeha vakṣyate ||4||
nanu, cānāgatabādha eva svasthavṛttasya darśitatvāt kasmāt punaratra
tadabhidhānamityāśaṅkyāha- tasyetyādi| tasya svasthasya| āditaḥ anāgatabādhe|
tasmin anāgatabādhoktasvasthavṛtte| samāsoktāḥ saṅkṣepeṇaivoktāḥ| iha
asminnadhyāye, vakṣyate ‘svasthavṛtaṃ’ iti śeṣaḥ| kecit ‘vistarastasya
vakṣyate’ iti paṭhanti, tasyeti svasthavṛttasya| apare ‘vistaraścātra
vakṣyate’ iti paṭhitvā teṣāmarthānāṃ vistaro'tra vakṣyate’ iti
vyākhyānayanti||4||
yasmin yasminnṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehinām | teṣu teṣu pradātavyāḥ
rasāste te vijānatā ||5||
ṛtvāśrayaṃ svasthavṛtaṃ saṅkṣepeṇāha- yasminnityādi| dehināmityatra
dehiśabdenāmedopacārāccharīramucyate; na ātmā, tasya nirvikāratvāta| teṣu
teṣviti dhātuṣu| te te rasāḥ taddoṣapratyanīkā rasāḥ| atra rasaśabdena
rasavanti dravyāṇi bhaṇyante, kevalarasasyopayogāsambhavāt| vijānatā
vaidyena||5||
praklinnatvāccharīrāṇāṃ varṣāsu bhiṣajā khalu
2| mande'gnau kopamāyānti sarveṣāṃ
3
mārutādayaḥ ||6|| tasmāt kledaviśuddhyarthaṃ
doṣasaṃharaṇāya
4
ca | kaṣāyatiktakaṭukai rasairyuktamapadravam
||7|| nātisnigdhaṃ nātirūkṣamuṣṇaṃ
dīpanameva ca | deyamannaṃ nṛpataye yajjalaṃ coktamāditaḥ
||8|| taptāvaratamambho vā
pibenmadhusamāyutam | ahni meghānilāviṣṭe'tyarthaśītāmbusaṅkule
||9|| taruṇatvādvidāhaṃ ca
gacchantyoṣadhayastadā | matimāṃstannimittaṃ ca nātivyāyāmamācaret
||10||
atyambupānāvaśyāyagrāmyadharmātapāṃstyajet | bhūbāṣpaparihārārthaṃ śayīta ca
vihāyasi ||11|| śīte sāgnau nivāte ca
guruprāvaraṇe gṛhe | yāyānnāgavadhūbhiśca praśastāgurubhūṣitaḥ
||12|| divāsvapnamajīrṇaṃ ca varjayettatra
yatnataḥ |13|
ārtavavidhiṃ saṅkṣepeṇābhidhāyedānīṃ vistareṇāha- praklinnatvādityādi|
praklinnatvāt atyantārdratvāt| bhiṣajeti padaṃ ‘deyamannam’ ityatra yojyam|
praklinnatvāditi agnimāndyahetuḥ, yato'mbuguṇabāhulyenāgnimāndyaṃ bhavati|
nanu, varṣāsu sañcayarūpatayā pittameva kupitamasti netarau, tat kathaṃ
kupyanti mārutādaya ityuktaṃ? satyaṃ, prāvṛṭprakupito
vāyurupaśamahetvabhāvādvarṣāsvapi kupita evānuvartate
5, kaphaśca meghaniḥsyandādihetubhirasañcito'pi kupyati
6, ato yukta eva doṣatrayaprakopaḥ| athavā agnimāndyāddoṣatrayaprakopaḥ; tathā
coktaṃ, - ‘śamaprakopau doṣāṇāṃ sarveṣāmagnisaṃśritau’ iti| tasmāditi yato
varṣāsu śarīrakledo
7
doṣaprakopaśca bhavati tasmādityarthaḥ| doṣasaṃrakṣaṇaṃ ca sañcayādinivāraṇena
jñeyam| rasairyuktamityannamityetasya viśeṣaṇam| apadrāvam apagatadravaṃ,
dravahīnamityarthaḥ; anye ‘athādravaṃ’ iti paṭhanti, īṣaddravamiti ca
vyākhyānayanti| nātisnigdhaṃ nātirūkṣaṃ sādhāraṇamityarthaḥ| nṛpatigrahaṇam
īśvaropalakṣaṇārtham| yajjalaṃ coktamādita iti ‘varṣāsvantarikṣaṃ’ ityādinā
pānīyavarge kathitam| taptāvarataṃ śṛtaśītaṃ, tat sañcitapittopaśamanārtham|
madhusamāyutaṃ samadhu, etaccānubalasya kaphasyopaśamanārtham| nanu, ‘varṣāsu
na pibettoyaṃ’ ityanena saha kathametanna virudhyate? ucyate,- na
pibedityasyālpapāne vyavasthiteḥ| taruṇatvāt abhinavatvāt| vidāham amlapākam|
tadā varṣākāle, tannimittaṃ vidāhakāraṇāt
8| nātivyāyāmamācaredityanena mṛduvyāyāmamācaredityuktaṃ; sa ca
śarīrakledopaśoṣārthaṃ vahnisandhukṣaṇārthaṃ ca| avaśyāyo vinā meghaṃ
9
sūkṣmajalakaṇānipātaḥ| grāmyadharmo maithunam| ātapo gharmaḥ| tatheti
nācaredityarthaḥ| vihāyaḥśabdenātra dhavalagṛhopraribhūrabhipretā, anye
mañcādikaṃ manyante| śīte sāgninivātagṛhe śayanaṃ vātakopopaśamanāya|
guruprāvaraṇo guruvastrāvṛtāṅgaḥ puruṣaḥ| gṛhe ityatrāpi śayīta iti yojyam|
yāyād gacchet| nāgavadhūbhiriti hastinīgamanaṃ ca kardamāmbunoḥ
10
parihārārtham| praśastāgurubhūṣita iti aguruṇaḥ, śaityanivārakatvāt
11| ajīrṇaṃ ceti cakārāt pūrvānilamudamanthaṃ ca varjayet|
sarijjalamavihitatvenaiva varjyam| tatreti varṣāsu|
ativyāyāmāderniṣedhyagaṇatvāddivāsvapnājīrṇayoḥ
pṛthagupādānamatyantaniṣedhārtham||6-12||-
sevyāḥ śaradi yatnena kaṣāyasvādutiktakāḥ
||13||
kṣīrekṣuvikṛtikṣaudraśālimudgādijāṅgalāḥ | śvetasrajaścandrapādāḥ pradoṣe
laghu cāmbaram ||14|| salilaṃ ca
prasannatvāt sarvameva tadā hitam | saraḥsvāplavanaṃ caiva kamalotpalaśāliṣu
||15|| pradoṣe śaśinaḥ pādāścandanaṃ
cānulepanam | tiktasya sarpiṣaḥ pānairasṛksrāvaiśca yuktitaḥ
||16|| varṣāsūpacitaṃ pittaṃ hareccāpi
virecanaiḥ | nopeyāttīkṣṇamamloṣṇaṃ kṣāraṃ svapnaṃ divā''tapam
||17|| rātrau jāgaraṇaṃ caiva maithunaṃ cāpi
varjayet | (svāduśītajalaṃ
12
medhyaṃ śucisphaṭikanirmalam
||18||
śaraccandrāṃśunirdhautamagastyodayanirviṣam | prasannatvācca salilaṃ sarvameva
tadā hitam ||19|| sacandanaṃ sakarpūraṃ
vāsaścāmalinaṃ laghu | bhajecca śāradaṃ mālyaṃ sīdhoḥ pānaṃ ca yuktitaḥ
||20|| pittapraśamanaṃ yacca tacca sarvaṃ
samācaret) |21|
vārṣikaṃ vidhimabhidhāya śāradamāha- sevyā ityādi| kṣīrekṣuvikṛtītyatra
vikṛtiśabdaḥ kṣīrekṣubhyāṃ sambadhyate; kṣīravikṛtiḥ, ikṣuvikṛtiriti| kṣaudraṃ
madhu| śālayo vividhāḥ| mudgādīnāmityādiśabdājjīrṇā yavagodhūmādayo gṛhyante|
jāṅgalā iti eṇādyā lāvādyāśca| śvetasrajaḥ śuklapuṣpamālāḥ| candrapādāḥ
candraraśmayaḥ| pradoṣe rātriprathamapraharārdhe| laghu cāmbaraṃ
sūkṣmavastram| salilaṃ ca prasannatvāditi| yadyapi ‘śaradisarvaṃ prasannatvāt’
ityanenaiva sarvaṃ jalaṃ prāptaṃ, tathā'pi prakaraṇāntaratvādupādānam| saraḥsu
divyakhāteṣu| āplavanaṃ prataraṇam| kamalotpalaśāliṣu kamalotpalabhrājiṣu
13, śāliṣvityatra śobhiṣviti kecit paṭhanti; kamalādiyuktāyā viśeṣeṇa
pittaharatvam| pradoṣe śaśinaḥ pādā iti punarabhidhānaṃ pradoṣe evāvaśyaṃ
candrapādasevā kāryā natu sarvarātraṃ, anubalakaphasyābhiṣyandabhayāt|
pittasaṃśamanamabhidhāyedānīṃ saṃśodhanamāha- tiktasyetyādi| tiktaghṛtapānaṃ
kapharaktapratyanīkatvāt| asṛṅbhokṣaṇaṃ ca raktasya praduṣṭatvāt| yuktita iti
yogataḥ, aturabalādikaṃ vīkṣyetyarthaḥ| sevyamabhidhāya varjyamāha-
nopeyādityādi| nopeyāt na seveta| svapnaṃ diveti divāsvāpam| maithunaṃ
cāpītyatra apiśabdādavaśyāyapurovātādikamapi samānatantroktaṃ varjayet||13-20||-
(hemantaḥ
14
śītalo rūkṣo mandasūryo'nilākulaḥ
||21|| tatastu śītamāsādya vāyustatra
prakupyati | koṣṭhasthaḥ śītasaṃsparśādantaḥpiṇḍīkṛto'nalaḥ
||22|| rasamucchoṣayatyāśu tasmāt snigdhaṃ
tadā hitam) | hemante lavaṇakṣāratiktāmlakaṭukotkaṭam
||23|| sasarpistailamahimamaśanaṃ
hitamucyate | tīkṣṇānyapi ca pānāni pibedagurubhūṣitaḥ
15||24|| tailāktasya sukhoṣṇe ca
vārikoṣṭhe'vagāhanam | sāṅgārayāne mahati kauśeyāstaraṇāstṛte
||25|| śayīta śayane taistairvṛto
garbhagṛhodare | strīḥ śliṣṭvā'gurudhūpāḍhyāḥ pīnorujaghanastanīḥ
||26|| prakāmaṃ ca niṣeveta maithunaṃ
tarpito nṛpaḥ | (madhuraṃ
16
tiktakaṭukamamlaṃ lavaṇameva ca
||27|| annapānaṃ tilān māṣāñchākāni ca
dadhīni ca | tathekṣuvikṛtīḥ śālīn sugandhāṃśca navānapi
||28|| prasahānūpamāṃsāni
kravyādabilaśāyinām | audakānāṃ plavānāṃ ca pādināṃ copasevayet
||29|| madyāni ca prasannāni yacca kiñcit
balapradam | kāmatastanniṣeveta puṣṭimicchan himāgame
||30|| divāsvapnamajīrṇaṃ ca varjayettatra
yatnataḥ) | eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire samudāhṛtaḥ
||31||
idānīṃ haimantikaṃ vidhimāha- hemanta ityādi| ahimam uṣṇam| aśanaṃ bhojanaṃ,
pānāni madyādīni| agurubhūṣitaḥ
17
agurucūrṇāvaliptaḥ| vārikoṣṭhe pāṣāṇādiviracite kuśūlākāre jalapātre|
sāṅgārayāne aṅgārapūrṇaśakaṭikāsahite, etadgarbhagṛhodare ityetasya viśeṣaṇam|
mahati vistīrṇe| kauśeyāstaraṇāstṛte paṭṭavastrīyatūlikācchādite|
kauśeyamityupalakṣaṇaṃ, tena prāvārājinādīni tantrāntaroktāni gṛhyante|
taistairiti śītāpahaistantrāntaroktairvastraviśeṣaiḥ, vṛta iti ācchāditāṅgaḥ
puruṣaḥ| garbhagṛhodare iti bṛhadgṛhamadhye aparaṃ yat kṣudragṛhaṃ
tasyābhyantare| garbhagṛhodare ityupalakṣaṇaṃ, tena bhūgṛhamapi gṛhyate|
śliṣṭvā āliṅgya| pīnaṃ māṃsalaṃ, ūru jānuvaṅkṣaṇayormadhyaṃ, jaghanaṃ kaṭhyā
agrimabhāgaḥ| nanu, tantrāntare ‘gorasānikṣuvikṛtīḥ’ ityādinā yādṛśa āhāro
hemante darśitastādṛśaḥ kimiti na nirdiṣṭaḥ? satyaṃ, hemante sañcīyamānasya
kaphasya śaityāt prakupitasya vātasyopaśamanārthaṃ sādhāraṇa eva
vidhiryasmādyuktaḥ, ataḥ sādhāraṇavidhiratra nirdiṣṭo na tādṛśa āhāraḥ|
yadyevaṃ tarhi tantrāntare tādṛśa evāhāraḥ kuto nirdiṣṭa iti cet? ucyate-
hemante śītānilasparśasaṃruddho balī vahniryadi tādṛśamāhāraṃ na labhate tadā
dhātukṣayamāvahati, dhātukṣayācca tīvravātakopaḥ syāditi bhayāttantrāntare
tādṛśa āhāro darśitaḥ| (athavā
18
yasmāddhemante prabalāgnitvādapathyakṣamo deho bhavati)| kārtikakuṇḍo'muṃ
pāṭhamanyathā paṭhati, sa cābhāvānna likhitaḥ|
hemantaśiśirayostulyatvāddhaimantika eva vidhiḥ śiśire'pi sevyaḥ; ataḥ
śiśiravidhānaṃ pṛthaṅgoktam| yatkecidatra varjyavidhānaṃ ‘...prāgvātaṃ
rūkṣabhojanam| vātalāni ca dravyāṇi śītasnānaṃ ca varjayet’ iti paṭhanti; sa
tvanārṣaḥ pāṭhaḥ, paramparāvicchedāsmaraṇāt samānatantrānabhidhānācca||21-31||
(hemante
19
nicitaḥ śleṣmā śaityācchītaśarīriṇām | auṣṇyādvasante kupitaḥ kurute ca gadān
bahūn ||32|| tato'mlamadhurasnigdhalavaṇāni
gurūṇi ca | varjayedvamanādīni karmāṇyapi ca kārayet
||33|| ṣaṣṭikānnaṃ yavāñchītān mudgān
nīvārakodravān | lāvādiviṣkirarasairdadyādyūṣaiśca yuktitaḥ
||34|| paṭolanimbavārtākatiktakaiśca
himātyaye | sevenmadhvāsavāriṣṭān sīdhumādhvīkamādhavān
||35|| vyāyāmamañjanaṃ dhūmaṃ tīkṣṇaṃ ca
kavalagraham | sukhāmbunā ca sarvārthān seveta kusumāgame)
||36|| tīkṣṇarūkṣakaṭukṣārakaṣāyaṃ
koṣṇamadravam | yavamudgamadhuprāyaṃ vasante bhojanaṃ hitam
||37|| vyāyamo'tra
niyuddhādhvaśilānirghātajo hitaḥ | utsādanaṃ tathā snānaṃ vanitāḥ kānanāni ca
||38|| seveta nirhareccāpi hemantopacitaṃ
kapham | śirovirekavamananirūhakavalādibhiḥ
||39||
varjayenmadhurasnigdhadivāsvapnagurudravān |40|
vasantavidhimāha- auṣṇyādityādi| koṣṇam īṣaduṣṇam| adravaṃ dravarahitam|
yavamudgamadhuprāyaṃ yavādibahulam| vyāyāmaḥ śarīrāyāsajanakaṃ karma| atra
vasante| niyuddhādikaṃ vyāyāma ityetasya vivaraṇam| niyuddhaṃ bāhuyuddham,
adhvā mārgagamanaṃ, śilānirghātaḥ pāṣāṇāsphālanam| utsādanam udvartanam|
vanitāḥ striyaḥ| saṃśamanamabhidhāya saṃśodhanamāha- nirhareccāpītyādi|
śirovirekaḥ nasyam| yadyapi bāhulyena vāte nirūho'bhihitaḥ, tathā'pi
sarvadoṣaharatvāt kaphe'pi yojyaḥ| tathā ca, - “bastirvāte ca pitte ca kaphe
rakte ca śasyate” ityādi| kavalo gaṇḍūṣabhedaḥ| varjyamāha- varjayedityādi|
madhurādivarjanam utkleśaparihārārtham| kecidatra ‘hemante nicitaḥ śleṣmā’
ityādikaṃ pāṭhaṃ paṭhanti, sa ca granthagauravabhayāt parityaktaḥ||32-39||-
vyāyāmamuṣṇamāyāsaṃ maithunaṃ pariśoṣi ca
||40|| rasāṃścāgniguṇodriktān nidāghe
parivarjayet |41|
yasmādgrīṣme
20
vyāyāmādisevanāttīvratarā rogā bhavantyato vyāyāmādisevāṃ tyajediti
pratipādanārthaṃ graiṣmaṃ vidhiṃ vivakṣurādau varjanīyānāha- vyāyāmamityādi|
tatrāyāsasyālpakleśatayā vyayāmato bhedaḥ| uṣṇam ātapādikam| maithunamiti
yadyapi pūrvamanāgatābādhe grīṣmakāle pakṣānmaithunamuktaṃ, tathā'pyatra
yattasya sarvathā niṣedhābhidhānaṃ tadgrīṣmasyātirūkṣatāpratipādanārtham|
pariśoṣi śoṣaṇātmakam
21| agniguṇodriktā rasāḥ kaṭvamlalavaṇāḥ||40||
sarāṃsi sarito vāpīrvanāni rucirāṇi ca
||41|| candanāni parārdhyāni srajaḥ
sakamalotpalāḥ | tālavṛntānilāhārāṃstathā śītagṛhāṇi ca
||42|| gharmakāle niṣeveta vāsāṃsi sulaghūni
ca | śarkarākhaṇḍadigdhāni
22
sugandhīni himāni ca ||43|| pānakāni ca
seveta manthāṃścāpi saśarkarān | bhojanaṃ ca hitaṃ śītaṃ saghṛtaṃ
madhuradravam ||44|| śṛtena payasā rātrau
śarkarāmadhureṇa ca | pratyagrakusumākīrṇe śayane harmyasaṃsthite
||45|| śayīta candanārdrāṅgaḥ
spṛśyamāno'nilaiḥ sukhaiḥ |46|
ataḥparaṃ sevanīyānāha- sarāṃsītyādi| sarāṃsi amanuṣyakhātāni jalādhārāṇi,
sarit nadī, vāpī pāṣāṇādibaddhā sasopānā svalpā jalādhārikā| vanāni rucirāṇīti
sacchāyāni manoharāṇi kānanāni| parārdhyāni utkṛṣṭāni| tālavṛntānilān
tālapatraviracitavyajanapavanān| digdhāni yuktāni| sugandhīni
karpūrādivāsitāni| himāni śītalāni| pānakāni ceti cakārānmadyocitasya
bahūdakaṃ madyaṃ kecidicchanti| madhuradravo rasālapānakādiryatra bhojane
tanmadhuradravam| manthān jalaghṛtāktasaktūn| śṛtena payasā kvathitena
dugdhena| bhojanaṃ rātrau hitamityukte divā manthādipānameveti gamyate| tathā
ca tantrāntaraṃ- “divā pānāni śītāni hitaṃ rātrau ca bhojanam|
sasarpiḥśarkaraṃ śītaṃ śṛtena payasā yutam” iti| pratyagrakusumākīrṇe iti
nūtanapuṣpāstṛte| harmyasaṃśrite dhavalagṛhoparisthite| śayītetyatrāpi
rātrāviti sambadhyate; tena rātrau harmyapṛṣṭhe śayīta, divā tu śītagṛhe|
tathā ca tantrāntaram- ‘divā śītagṛhe nidrāṃ niśi candrāṃśuśītale|
bhajeccandanadigdhāṅgaḥ pravāte harmyamastake’ (ca. sū. 6) iti| sukhaiḥ
sukhotpādakaiḥ| atra kecidbahūni pāṭhāntarāṇi manyante; tāni tu
vistarabhayānna likhitāni||41-45||-
tāpātyaye hitā nityaṃ rasā ye guravastrayaḥ
||46|| payo māṃsarasāḥ koṣṇāstailāni ca
ghṛtāni ca | bṛṃhaṇaṃ cāpi yatkiñcidabhiṣyandi tathaiva ca
||47|| nidāghopacitaṃ caiva prakupyantaṃ
samīraṇam | nihanyādanilaghnena vidhinā vidhikovidaḥ
||48|| nadījalaṃ rūkṣamuṣṇamudamanthaṃ
tathā''tapam | vyāyāmaṃ ca divāsvapnaṃ vyavāyaṃ cātra varjayet
||49|| navānnarūkṣaśītāmbusaktūṃścāpi
vivarjayet | yavaṣaṣṭikagodhūmān śālīṃścāpyanavāṃstathā
||50|| harmyamadhye nivāte ca bhajecchayyāṃ
mṛdūttarām | saviṣaprāṇiviṇmūtralālādiṣṭhīvanādibhiḥ
||51|| samāplutaṃ tadā toyamāntarīkṣaṃ
viṣopamam | vāyunā viṣaduṣṭena prāvṛṣeṇyena dūṣitam
||52|| taddhi sarvopayogeṣu tasmin kāle
vivarjayet | ariṣṭāsavamaireyān sopadaṃśāṃstu yuktitaḥ
||53|| pibet prāvṛṣi jīrṇāṃstu rātrau tānapi
varjayet | nirūhairbastibhiścānyaistabhā'nyairmārutāpahaiḥ
||54|| kupitaṃ śamayedvāyuṃ vārṣikaṃ
cācaredvidhim |55|
evaṃ naidāghaṃ vidhimupadiśyādhunā prāvṛṣeṇyaṃ bravīti- tāpātyaya ityādi|
guravastrayo rasā madhurāmlalavaṇāḥ| bṛṃhaṇaṃ cāpi yatkiñcidabhiṣyandi
tathaiva ceti ādānakarśitasyapyāyanārtham| yadyapi madhuratvenaiva
payaḥprabhṛtikaṃ prāptaṃ tathā'pi teṣāmupādānamatyantahitatvāpādanārtham|
bṛṃhaṇaṃ cātyarthakarśitasyopacayārtham| yat kiñciditi tṛptijanakam|
nidāghopacitaṃ grīṣmakālasañcitaṃ, prakupyantaṃ prakopaṃ gacchantaṃ, samīraṇaṃ
vātam| anilaghnena vidhinā snehasvedādinā| vidhikovido vidhānapaṇḍitaḥ| atrāpi
kecit pāṭhāntaraṃ paṭhanti, tadapi
23
granthagauravabhayāttyaktam| nanu, varṣāhemantagrīṣmeṣu doṣasañcaya eva
vamanādinā saṃśodhanaṃ niṣevataḥ śaradvasantaprāvṛṭsu doṣaprakopa eva nāsti,
kutastatrokto vidhiḥ sārthakaḥ, tathā cānyatrāpyuktaṃ, - ‘sañcaye'pahṛtā doṣā
labhante nottarā gatīḥ’- iti| naivaṃ, hetvantaravaśādyatra sañcayapūrvakaḥ
prakopastatra pratidoṣaprakopaṃ sañcaya eva vidhiḥ saṃśodhanākhya uktaḥ; yastu
sañcayo yathartuvidhisevinaḥ, tatra svasthavṛttavidhinā saṃśamanaṃ kāryam||46-54||-
ṛtāvṛtau ya etena vidhinā vartate naraḥ
||55|| ghorānṛtukṛtān rogānnāpnoti sa
kadācana |56|
evamārtavavidhimabhidhāyedānīṃ tamanusarato
24
mānavasya svāsthyalābhamāha- ṛtāvṛtāvityādi| etena anantaroktena| ṛtukṛtāniti
ṛtukṛtaśītoṣṇādibhiḥ
25
kṛtān| rogān jvarādikān| kārtikasta ‘doṣān’ iti paṭhitvā doṣān vātādīn
vikṛtāniti vyākhyānayati| anye tu vyākhyānayanti- ṛtakṛtāniti kṛtaśabdasyādau
viśabdau lupto draṣṭavyaḥ, tena ṛtuvikṛtikṛtān
vātādidoṣānnāpnuyādityarthaḥ||55|-
ata ūrdhvaṃ dvādaśāśanapravicārān vakṣyāmḥ | tatra
śītoṣṇasnigdharūkṣadravaśuṣkaikakālikadvikālikauṣadhayuktamātrāhīnadoṣapraśamanavṛttyarthāḥ
||56||
ataḥ paramaśanapravicārān vivakṣurāha- ata ūrdhvamityādi| aśanaṃ bhojanaṃ,
vicāro'tra pṛthagbhāvaḥ| nanu
26, dvādaśāśanapravicārasya rogaviṣayatvāt
svasthavṛtte'śanapravibhāgavidhānamayuktaṃ? ucyate- svasthe'pi
vayaḥprakṛtibhedena
27
sātmyāsātmyatayā cāhārapravicārasyaucityāt| tāneva dvādaśāśanapravibhāgānāha-
tatretyadi| tatra teṣu dvādaśāśanapravibhāgeṣu, śītādayo dvādaśavidhā āhārā
api vṛttyarthāḥ||56||
tṛṣṇoṣṇamadadāhārtān raktapittaviṣāturān | mūrcchārtān strīṣu ca kṣīṇān
śītairannairupācaret ||57||
svasthavṛttādhikāre śītādīnāmāhārāṇāṃ krameṇa viṣayānāha-
(śītāhāraviṣayamāha)- tṛṣṇetyādi| śītairiti tṛṣṇādikṣīṇāntaiḥ pratyekaṃ
sambadhyate; tṛṣṇādipīḍitān narān śītasparśaiḥ
śītavīryaiścānnapānairupācaredityarthaḥ| mado madyaśoṇitottho vikāraḥ|
annairiti bahuvacanena pānasyāpi svīkāraḥ||57||
kaphavātāmayāviṣṭān viriktān snehapāyinaḥ | aklinnakāyāṃśca
28
narānuṣṇairannairupācaret ||58||
aṣṇāhāraviṣayamāha- kaphetyādi| kaphavātāmayāviṣṭāniti kaphavātarogākrāntān|
aklinnakāyāniti
29
kledarahitaśarīrān||58||
vātikān rūkṣadehāṃśca vyavāyopahatāṃstathā | vyāyāminaścāpi narān
snigdhairannairupācaret ||59||
snigdhāhāraviṣayamāha- vātikānityādi| vātikāniti vātaprakṛtīn| vātikānāmeva
rūkṣadehatvād vātikānityetāvataiva rūkṣadehāniti siddhaṃ,
viśeṣeṇābhidhānamavātikānāmapi nimittato rūkṣadehatāpannānāṃ
snigdhānnenopacaraṇārtham||59||
medasā'bhiparītāṃstu snigdhānmehāturānapi
30| kaphābhipannadehāṃśca rūkṣairannairupācaret
||60||
rūkṣabhojanaviṣayamāha- medasā'bhiparītānityādi| medasā'bhiparītāniti
medovyāptaśarīrānityarthaḥ| kaphābhipannadehān kaphavyāptaśarīrān| snigdhāniti
snigdhaśarīrān| kārtikasta snigdhānityatra sthūlāniti paṭhitvā vyākhyānayati-
medasā'bhiparītānityukte sthūlāniti labdhe tadabhidhānaṃ medoduṣṭibhyo
viśeṣeṇa sthālye rūkṣabhojanapratipādanārtham||60||
śuṣkadehān pipāsārtān durbalānapi ca dravaiḥ |61|
dravabhojanaviṣayamāha- śuṣkadehānityādi| śuṣkadehādikān
dravabahulairannairupācaret|61|-
praklinnakāyān vraṇinaḥ śuṣkairmehina eva ca
||61||
śuṣkāhāraviṣayamāha- praklinnetyādi| praklinnakāyāniti kuṣṭhiprabhṛtīn
31
kuthitaśarīran| vraṇina iti klinnavraṇayuktān| vraṇitopāsanīye vraṇino
dravottaramaśanamuktaṃ, tadaklinnaśuddhavraṇaviṣayam| yadā praklinnakāyāniti
vraṇina ityasya viśeṣaṇaṃ tada avraṇānāṃ klinnakāyānāṃ śuṣkānnairupacaraṇaṃ na
syāt, na ca tatheṣyate, tasmānnaivaṃ viśeṣaṇam; atra tu
32
sakledatvācchuṣkaṃ vyavasthitamiti||61||
ekakālaṃ bhaveddeyo durbalāgnivivṛddhaye |62|
ekakālamityādi| ekakālamapi hīnamātra eva āhāro dātavyaḥ, vakṣyamāṇavākyāt|
‘durbalāgnivivṛddhaye’ ityatra ‘durbalāyāgnivṛddhaye’ iti kecit paṭhanti|
tatra durbalaśabdenaiva dehadaurbalyādagnidaurbalyamicchanti|62|-
samāgnaye tathā''hāro dvikālamapi
33
pūjitaḥ ||62||
samāgnaya ityādi| na kevalaṃ dvikālamapi tu ‘annena kukṣerdvāvaṃśau’
ityādyuktamātrānvito'pītyaśabdena samuccīyate||62||
auṣadhadveṣiṇe deyastathauṣadhasamāyutaḥ |63|
auṣadhadveṣiṇa ityādi| auṣadhasamāyutaḥ ‘āhāra’ iti śeṣaḥ|63|-
mandāgnaye rogiṇe ca mātrāhīnaḥ praśasyate
||63||
hīnamātrasya bhojanasya viṣayamāha- mandāgnaya ityādi| mandānalāya rogayuktāya
ca mātrāhīna āhāro deyaḥ; paramekakālameva, pūrvavākyāt||63||
yathartudattastvāhāro doṣapraśamanaḥ smṛtaḥ |64|
yathārtvityādi| yathartudatta iti ṛtuṃ ṛtuṃ prati yathābhihito yathāpravṛtta
āhāro doṣapraśamanaḥ kathita ityarthaḥ|64|-
ataḥ paraṃ tu svasthānāṃ vṛttyarthaṃ sarva eva ca | pravicārānimānevaṃ
dvādaśātra prayojayet
34||64||
ata ityādi| ataḥ paramiti anantaroktāddoṣapramanāhārāt paramūrdhvam|
vṛttyarthamiti śarīradhāraṇārtham| svasthānāmiti samadhātūnāṃ
samadoṣaprakṛtīnāṃ ca| sarva eveti samasarvarasa āhāraḥ smṛta ityarthaḥ||64||
ata ūrdhvaṃ daśauṣadhakālān vakṣyāmaḥ | tatrābhaktaṃ
35
prāgbhaktamadhobhaktaṃ madhyebhaktamantarābhaktaṃ sabhaktaṃ sāmudgaṃ
muhurmuhurgrāsaṃ grāsāntaraṃ ceti daśauṣadhakālāḥ
||65||
ato daśauṣadhakālānnirdiśannāha
36
- ata ūrdhvamityādi| teṣvauṣadhakāleṣvabhaktādikaṃ daśaprakāramauṣadhaṃ
yojyam| auṣadhakālān pratyekaṃ nirdiśannāha- tatretyādi| ‘abhaktam’ ityasya
sthāne ‘nirbhaktam’ ityante paṭhanti||65||
tatrābhaktaṃ tu yat kevalamevauṣadhamupayujyate
||66||
tatrābhaktamityāderauṣadhakāloddeśasya prapañcamāha- tatrābhaktamityādi| tatra
teṣvabhaktādiṣu madhye yat kevalamannarahitamauṣadhamupayujyate
tadabhaktam||66||
vīryādhikaṃ bhavati bheṣajamannahīnaṃ hanyāttathā''mayamasaṃśayamāśu
37
caiva | tadbālavṛddhavanitāmṛdavastu
38
pītvā glāniṃ parāṃ samupayānti balakṣayaṃ ca
||67||
abhaktasya svarūpamabhidhāya guṇaṃ viṣayaṃ ca pratipādayannāha-
vīryādhikamityādi| vanitā strī, mṛdavaḥ sukumārāḥ|
balādīnāmabhaktauṣadhaniṣedhamabhidadhadbālādibhya itaraṃ tu abhaktaviṣayaṃ
bodhayati| tatrābhaktaṃ tvityādikaṃ bhāṣyaṃ, vīryādhikamityādikā guṇāḥ,
balavṛddhavanitāmṛduviparyayo viṣayaḥ| kārtikastu sarveṣāmabhaktādīnāṃ prāgeva
svarūpamabhidhāya paścāt sarveṣāṃ guṇān viṣayāṃśca pratipādayati||67||
prāgbhaktaṃ nāma yat prāgbhaktasyopayujyate
||68||
prāgbhaktasyeti bhaktasyādāvityarthaḥ||68||
śīghraṃ vipākamupayāti balaṃ na hiṃsyādannāvṛtaṃ na ca muhurvadanānnireti |
prāgbhaktasevitamathauṣadhametadeva dadyācca vṛddhaśiśubhīrukṛśāṅganābhyaḥ
||69||
prāgbhaktasya guṇaṃ viṣayaṃ cāha śīghramityādi|
āhārāvṛtatvānmuhurmuhurvāraṃvāraṃ vaktrādbahirna nireti| vipākaṃ
sukhapariṇāmam| na ceti niretītyatra sambadhyate| vadanāt mukhakuharāt| nireti
nirgacchati| auṣadhametadeveti prāgbhaktākhyamauṣadham||69||
adhobhaktaṃ nāma- yadadho
39
bhaktasyeti ||70||
adhobhaktasya svarūpamāha- adhobhaktamityādi| adhobhaktasyeti bhojanānta
ityarthaḥ||70||
madhyebhaktaṃ nāma- yanmadhye bhaktasya pīyate
||71||
madhyebhaktamāha- mādhyebhaktamityādi||71||
pītaṃ yadannamupayujya tadūrdhvakāye hanyādgadān bahuvidhāṃśca balaṃ dadāti |
madhye tu pītamapahantyavisāribhāvādye madhyadehamabhibhūya bhavanti rogāḥ
||72||
adhobhaktamadhyebhaktayorguṇamāha- pītamityādi| balaṃ dadātīti ūrdhvakāya eva|
madhye tu pītaṃ ‘bhaktasya’ iti śeṣaḥ| avisāribhāvāt aviprasaraṇasvabhāvāt|
madhyadeśaṃ koṣṭham| abhibhūya vyāpya||72||
antarābhaktaṃ nāma
40
- yadantarā pīyate pūrvāparayorbhaktayoḥ
||73||
antarābhaktamāha antarābhaktamityādi| antarābhaktaṃ yat
pūrvāparayorbhaktayorantarā madhye pīyate, pūrvāparayoriti
prātaḥsāyantanayorbhejanayorityarthaḥ||73||
sabhaktaṃ nāma
41
- yat saha bhaktena ||74||
sabhaktamāha- sabhaktamityādi| sabhaktaṃ bhaktena saha sādhitaṃ, bhaktayuktaṃ
vā||74||
pathyaṃ sabhaktamabalābalayorhi nityaṃ taddveṣiṇāmapi tathā śiśuvṛddhayośca |
hṛdyaṃ manobalakaraṃ tvatha dīpanaṃ ca pathyaṃ sadā bhavati cāntarabhaktakaṃ
yat ||75||
antarābhaktasabhaktayorguṇaviṣayāvāha- hṛdyamityādi| hṛdyaṃ hṛdayāya hitam|
manobalakaramiti manobalaṃ manaḥsāmarthyaṃ, tatkarotītyarthaḥ| abalābalayoriti
strīdurbalayorityarthaḥ| taddveṣiṇāmiti bheṣajadveṣiṇāmityarthaḥ||75||
sāmudgaṃ nāma
42
- yadbhaktasyādāvante ca pīyate ||76|| doṣe
dvidhā pravisṛte tu samudgasañjñamādyantayoryadaśanasya niṣevyate tu
||77||
sāmudgamāha- sāmudgamityādi| dvidhā pravisṛte ūrdhvādhaḥprasṛte ityarthaḥ|
doṣe samudgasañjñaṃ niṣevyate iti sambandhaḥ| nanu, sāmudgavivaraṇe
bhaktasyādāvante cetyupādānāt ‘ādyantayoryadaśanasya’ iti gatārtham? ucyate-
cūrṇakalkādīnāmapi samudgasañjñārthaṃ punaruktiḥ, anyathā'nantaroktasya
‘pītaṃ’ ityasyānuvartanāt pānasyaiva samudgasañjñā syāt||76-77||
muhurmuhurnāma
43
- sabhaktamabhaktaṃ vā yadauṣadhaṃ muhurmuhurupayujyate
||78|| śvāse muhurmuhuratiprasṛte ca kāse
hikkāvamīṣu sa vadantyupayojyametat ||79||
muhurmuhurauṣadhamāha- muhurmuhurityādi| muhurmuhuḥ bhaktasahitaṃ
bhaktarahitaṃ vā yadauṣadhaṃ vāraṃ vāraṃ prayujyate tanmuhurmuhurityarthaḥ|
muhurmuhurityetacchvāsakāsādiṣūpayojyam||78-79||
grāsaṃ tu- yatpiṇḍavyāmiśram ||80||
grāsamāha- piṇḍavyāmiśramiti kavalavyāmiśramityarthaḥ| tantrāntaradarśanāt
grāsaṃ grāsamiti boddhavyam||80||
grāsāntaraṃ
44
tu yadgrāsāntareṣu ||81||
grāsāntaramāha- grāsāntareṣviti kavalāntareṣvityarthaḥ||81||
grāseṣu
45
cūrṇamabalāgniṣu dīpanīyaṃ vājīkarāṇyapi tu yojayituṃ yateta | grāsāntareṣu
vitaredvamanīyadhūmān śvāsādiṣu prathitadṛṣṭaguṇāṃśca lehān
||82||
anayorviṣayamāha- grāseṣvityādi| abalāgniṣu durbalāgniṣu| vamanīyadhūmāniti
snāyucarmakhuraprabhṛtibhiḥ kṛtān||82||
evamete daśauṣadhakālāḥ ||83||
sāmprataṃ saṅgrahamāha- evamityādi||83||
visṛṣṭe viṇmūtre viśadakaraṇe dehe ca sulaghau viśuddhe codgāre hṛdi suvimale
vāte ca sarati | tathā'nnaśraddhāyāṃ klamaparigame kukṣau ca śithile
pradeyastvāhāro bhavati bhiṣajāṃ kālaḥ sa tu mataḥ
||84||
evamauṣadhakālān pradarśyā'dhunā''hārasya śreyaskaratvāttatkālamāha- visṛṣṭe
ityādi| (pratyartuvihitāhāro hi kālopayuktaḥ sukhatvāya sampadyate,
atastatkālaṃ niyamayannāha visṛṣṭe ityādi|) visṛṣṭe viṇmūtre iti pravṛte
viṇmūtre| viśadakaraṇe iti viśadāni karaṇāni yasmin dehe sa viśadakaraṇaḥ
tasmin, viśadendriye ityarthaḥ| dehe sulaghāviti śarīre gurutvarahite
ityarthaḥ| viśuddhe codgāre iti madhurāmladhūmagandhiviyukte ityarthaḥ| hṛdi
suvimale iti nirākule hṛdaye ityarthaḥ| vāte saratīti adhaḥ pravahati vāte
ityarthaḥ| annaśraddhāyāṃ bhaktākāṅkṣāyāmityarthaḥ| klamaparigame iti
anāyāsaśramarahite ityarthaḥ| kukṣau ca śithile iti bubhukṣodayāt sraste
kukṣau stabdhatārahite ityarthaḥ| āhāro dātavyo bhavati bhiṣajā vaidyena,
yataḥ kālaḥ sa tu mataḥ sa eva mata ityarthaḥ| tu śabdo'tra avadhāraṇārthaḥ|
bhiṣaggrahaṇaṃ vaidyapratyavekṣitasyāhārasya bhojyatvapratipādanārtham||84||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre tantrabhūṣaṇādhyāyeṣu svasvavṛttādhyāyo
nāma(dvitīyo'dhyāyaḥ, āditaḥ) catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
||64||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāmuttaratantre catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ||64||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `tasyādito rakṣaṇaṃ hi cikitsāyāṃ mayoditam' iti pā. ↩
- 2 varṣāsu khalu dehinām' iti pā. ↩
- 3 `saṅgha(ha)rṣāt' iti pā. ↩
- 4 `doṣasaṃrakṣaṇāya ca' iti pā. ↩
- 5 `eva vartate' iti pā. ↩
- 6 `kupyati manāk’ iti pā. ↩
- 7 `śarīre'gnimāndyaṃ' iti pā. ↩
- 8 `vidāhakāraṇam' iti pā. ↩
- 9 `rātrinipātinaḥ sūkṣmajalakaṇāḥ' ‘usa’ iti loke iti pā. ↩
- 10 `duṣṭakardamaskhalanayoḥ' iti pā. ↩
- 11 `śītaśamakatvāt' iti pā. ↩
- 12 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 13 `kamalotpalaślādhiṣu' iti pā. ↩
- 14 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 15 pibedagururūpitaḥ' iti pā. ↩
- 16 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 17 `agururūṣitaḥ agurucūrṇāvaguṇṭhitaḥ' iti pā. ↩
- 18 ayaṃ pāṭhaḥ kvacit pustake na paṭhyate ↩
- 19 ayaṃ pāṭhaḥ kvacit pustake na paṭhyate ↩
- 20 `ataḥ paraṃ graiṣmaṃ vidhiṃ vivakṣurvarjyasevātastīvrarogaprādurbhūterā dau varjanīyānāha' iti pā. ↩
- 21 dvidalānnakṛtaṃ bhakṣyam' iti pā. ↩
- 22 `śarkarākhaṇḍadugdhāni' iti pā. ↩
- 23 `tacca jejjaṭaṭīkāyāṃ na dṛśyate' iti pā. ↩
- 24 `tamanubhavato guṇalābhamāha' iti pā. ↩
- 25 ṛtūpādhibhiḥ śītoṣṇādibhiḥ' iti pā. ↩
- 26 `aśanasya bhojanasya pravicārān prakuṣṭān vicāraṇān avacāraṇarūpān kathayiṣyāmaḥ| nanu cāmayāprastutatvāt svasthavṛtte'śanapravibhāgābhidhānaṃ kathamaupayikaṃ? iti pā. ↩
- 27 `vayasi aśanapravicārasyocitatvāt' iti pā. ↩
- 28 `praklinnadehāṃśca' iti pā. ↩
- 29 `praklinnakāyāniti kledādisahitaśarīrān' iti, ‘kāraṇāntareṇārdratāmāpannān’ iti ca pā. ↩
- 30 `sthūlān' iti pā. ↩
- 31 `dhātuvṛddhyā ārdībhūtaśarīrān' iti pā. ↩
- 32 `anyatra' iti pā. ↩
- 33 `deyaḥ kālamathobhayam' iti pā. ↩
- 34 `dvādaśānnapravicārānetāneva pracakṣate' iti pā. ↩
- 35 `tatranirbhaktaṃ' iti pā. ↩
- 36 `idānīṃ daśauṣadhakālārambhaḥ, tānuddeśato nirdiśannāha' iti pā. ↩
- 37 `tadāmayama...' iti pā. ↩
- 38 `tadvālavṛddhayuvatīmṛdavo'tha pītvā' iti pā. ↩
- 39 `yadbhuktvā pīyate' iti pā. ↩
- 40 `tu yat pūrvāparayorbhaktayorantare' iti pā. ↩
- 41 ‘sabhaktaṃ nāma auṣadheṣu yat sādhyate bhaktam' iti pā. ↩
- 42 `tu' iti pā. ↩
- 43 `muhurmuhuryat sabhaktamabhaktaṃ vā tanmuhurmuhuḥ' iti pā. ↩
- 44 `grāsāntaraṃ nāma yadubhayorgrāsayormadhye prayujyate' iti pā. ↩
- 45 `grāseṣu pītamupayāti vipakvamāśu vṛddhe'baleṣu ca hitaṃ pravadanti santaḥ' iti pā. ↩