athātaḥ skandāpasmārapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| bilvaḥ śirīṣo golomī surasādiśca yo gaṇaḥ | pariṣeke prayoktavyaḥ skandāpasmāraśāntaye ||3||
skandapratiṣedhānantaraṃ pratyāsattyā skandāpasmārapratiṣedhārambho yujyata ityāha- bilva ityādi| golomī dūrvā||1-3||
sarvagandhavipakvaṃ tu tailamabhyañjane hitam | kṣīravṛkṣakaṣāye ca kākolyādau gaṇe tathā ||4|| vipaktavyaṃ ghṛtaṃ cāpi pānīyaṃ payasā saha |5|
sarvetyādi| sarvagandhā elādikāḥ, yathālābhamelādikatvena bilvaśirīṣādīnāṃ kvāthena tailaṃ paktavyam| anye tu ‘gandhamūtravipakvam’ iti paṭhanti; gandhāḥ sarvagandhāḥ pūrvoktāḥ, mūtraṃ gomūtram| kṣīretyādi| kṣīravṛkṣakaṣāye caturguṇe, payasā dugdhena caturguṇena, kākolyādau gaṇe kalkīkṛte snehacaturthāṃśe ghṛtaṃ vipaktavyam| tadghṛtaṃ kiṃ kāryamityāha,- pānīyaṃ pātavyam, ‘annādena’ iti śeṣaḥ| anye tu pānīyaṃ caturguṇaṃ dattvā ghṛtaṃ paktavyamiti manyante, śeṣaṃ pūrvavat||4||-
utsādanaṃ vacāhiṅguyuktaṃ skandagrahe hitam ||5|| gṛdhrolūkapurīṣāṇi keśā hastinakhā ghṛtam | vṛṣabhasya ca romāṇi yojyānyuddhūpane'pi ca ||6||
utsādanamityādi| utsādanam udvartanam| skandagrahe hitamityatra cakāro lupto jñeyaḥ, tena skandagrahe skandāpasmāre ca hitam| (‘etadudvartanaṃ hitam’ ityatrānye ‘etadudvartaneritam’ iti paṭhanti; tanna, utsādanasyānuktatvāt)||5-6||
anantāṃ kukkuṭīṃ bimbīṃ markaṭīṃ cāpi dhārayet |7|
anantetyādi| anantā utpalasārivā, kukkuṭī kukkuṭīśarīravat kusumacitrā vallī sphaṭikaracitakukkuṭāṇḍatulyakandā, markaṭī kapikacchuḥ| dhārayet śarīre iti boddhavyam|7|-
pakvāpakvāni māṃsāni prasannā rudhiraṃ payaḥ ||7|| bhūtaudano nivedyaśca skandāpasmāriṇe'vaṭe |8|
pakvetyādi| prasannā surā, rudhiraṃ chāgalasya, payo dugdham| bhūtaudanaḥ bhūtānāmodanaḥ sopahāro baliḥ, utsvinnā māṣavikṛtirbalirityanye| avaṭe gartāyām||7||-
catuṣpathe ca kartavyaṃ snānamasya yatātmanā ||8||
catuṣpathe ityādi| asya bālakasya| yatātmanā upavāsādiyutena| ‘yatātmanā’ ityatra kecit ‘yathāvidhi’ iti paṭhanti; skandapratiṣedhoktasnānavidhāneneti ca vyākhyānayanti||8||
skandāpasmārasañjño yaḥ skandasya dayitaḥ sakhā | viśākhasañjñaśca śiśoḥ śivo'stu vikṛtānanaḥ ||9||
rakṣāmantramāha- skandetyādi| skandasya kārtikeyasya, dayitaḥ abhīṣṭaḥ, sakhā mitraṃ, viśākhasañjña iti skandāpasmārasya dvitīyaṃ nāma| śiśoḥ bālakasya, śivo'stu kalyāṇakṛdbhavatu, vikṛtānano vikṛtamukhaḥ| ‘viśākhasañjñasya’ iti kecit paṭhanti, tatra skandasya viśeṣaṇam||9||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre skandāpasmārapratiṣedho nāma (tṛtīyo'dhyāyaḥ, āditaḥ) ekonatriṃśo'dhyāyaḥ ||29||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kaumārabhṛtyatantre skandāpasmārapratiṣedho nāmaikonatriṃśattamo'dhyāyaḥ||29||