athātaḥ śakunīpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
skandāpasmārapratiṣedhānantaraṃ śakunīpratiṣedhārambhaḥ, skandādigrahapratipādakasūtre'syā evānantaroktatvādityāha- athāta ityādi||1-2||
śakunyabhiparītasya kāryo vaidyena jānatā | vetasāmrakapitthānāṃ niṣkvāthaḥ pariṣecane ||3||
śakunītyādi| abhiparītasya vyāptasya, ‘bālasya’ iti śeṣaḥ| jānatā buddhimatā| niṣkvāthaḥ pariṣecane kārya iti sambandhaḥ||3||
kaṣāyamadhuraustailaṃ kāryamabhyañjane śiśoḥ |4|
kaṣāyetyādi| kaṣāyā vaṭādayaḥ, madhurāṇi kākolyādīni; tatra vaṭādīnāṃ kaṣāyaḥ, kākolyādīnāṃ ca kalkaḥ, tābhyāṃ tailaṃ sādhyaṃ; pratyekaṃ vaṭādīnāṃ kākolyādīnāṃ ca kalkakaṣāyau kalpanīyāvityanye|4|-
madhukośīrahrīberasārivotpalapadmakaiḥ ||4|| rodhrapriyaṅgumañjiṣṭhāgairikaiḥ pradihecchiśum |5|
madhuketyādi| utpalaṃ nīlotpalam| pradihet limpet||4||-
vraṇeṣūktāni cūrṇāni pathyāni vividhāni ca ||5||
vraṇeṣvityādi| vraṇeṣu śakunījuṣṭabālakavraṇeṣu| uktāni cūrṇāni dvivraṇīyādhyāye kīrtitāni miśrakoktāni ca śodhanaropaṇāni| pathyāni vraṇitopāsanīyoktāni śālimudgadāḍimasaindhavayavapaṭolādīni; anye tu pathyānīti cūrṇānītyasya viśeṣaṇaṃ kurvanti, tatra śakunījuṣṭabālakavraṇānāṃ sadāhapākaraktasrāvaharāṇi cūrṇāni prayoktavyānīti sambandhanīyam||5||
skandagrahe dhūpanāni tānīhāpi prayojayet |6|
skandetyādi| dhūpanāni sarṣapā ityādīni skandagrahoktāni, tānīhāpi śakunyamapi prayojayet|6|-
śatāvarīmṛgairvārunāgadantīnidigdhikāḥ ||6|| lakṣmaṇāṃ sahadevāṃ ca bṛhatīṃ cāpi dhārayet |7|
śatāvarītyādi| mṛgairvāruḥ indravāruṇī, nāgadantī dantinī, sahadevā pītapuṣpā balā, bṛhatī sthūlaphalā||6||-
tilataṇḍulakaṃ mālyaṃ haritālaṃ manaḥśilā ||7|| balireṣa karañjeṣu nivedyo niyatātmanā |8|
tiletyādi| eṣa tilataṇḍulakamityādiko baliḥ| karañjeṣu naktamāleṣu| niyatātmanā saṃyatendriyeṇa ‘karañjeṣu’ ityatrānye ‘nikuñjeṣu’ iti paṭhanti, nikuñjeṣu vaneṣu||7||-
niṣkuṭe ca prayoktavyaṃ snānamasya yathāvidhi ||8||
niṣkuṭe ityādi| niṣkuṭe gṛhopavane, anye niṣkuṭaṃ vanagahanamāhuḥ| yathāvidhīti skandagrahokto vidhiḥ; tena śāliyavaracitamaṇḍale gāyatryabhimantratena jalena snānamiti labhyate||8||
skandāpasmāraśamanaṃ ghṛtaṃ cāpīha pūjitam |9|
skandetyādi| ghṛtaṃ devadāruṇi rāsnāyāmityādikaṃ, cakāro'tra somavallayādīnāmapi dhāraṇaṃ samuccinoti| jejjaṭastu skandagrahe dhūpanānītyādikadhūpanapāṭhānte idaṃ ghṛtaṃ paṭhati|9|-
kuryācca vividhāṃ pūjāṃ śakunyāḥ kusumaiḥ śubhaiḥ ||9||
kuryādityādi| kusumaiḥ śubhairiti jātīpuṣpanīlotpalādibhiḥ||9||
antarīkṣacarā devī sarvālaṅkārabhūṣitā | ayomukhī tīkṣṇatuṇḍā śakunī te prasīdatu ||10|| durdarśanā mahākāyā piṅgākṣī bhairavasvarā | lambodarī śaṅkukarṇī 1 śakunī te prasīdatu ||11||
bālakarakṣāmāha- antarīkṣetyādi||10-11||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre śakunīpratiṣedho nāma (caturtho'dhyāyaḥ, āditaḥ) triṃśo'dhyāyaḥ ||30||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kaumārabhṛtyatantre śakunīpratiṣedho nāma triṃśattamo'dhyāyaḥ||30||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘śaṅkhavarṇā’ iti pā. ↩