athātaḥ pūtanāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
revatīpratiṣedhānantaraṃ strīgrahasāmānyāt pūtanāpratiṣedhārambho yujyata ityāha- athāta ityādi||1-2||
kapotavaṅkā'raluko varuṇaḥ pāribhadrakaḥ | āsphotā caiva yojyāḥ syurbālānāṃ pariṣecane ||3|| vacā vayaḥsthā golomī haritālaṃ manaḥśilā | kuṣṭhaṃ sarjarasaścaiva tailarthe varga iṣyate ||4||
kapotavaṅketyādi| kapotavaṅkā kabaḍavaṅketi loke prasiddhā brahmasuvarcalāparaparyāyā| āsphotā sārivā| vayasthā brāhmī, anye guḍūcīmāhuḥ| golomī dūrvā| varga iṣyate iti vargagrahaṇaṃ yathālābhaṃ prakṣepārtham| vacādīnāṃ kalkakaṣāyābhyāṃ tailasādhyam||3-4||
hitaṃ ghṛtaṃ tugākṣīryāṃ siddhaṃ madhurakeṣu ca | kuṣṭhatālīśakhadiracandanasyandane tathā ||5|| devadāruvacāhiṅgukuṣṭhaṃ girikadambakaḥ | elā hareṇavaścāpi yojyā uddhūpane sadā ||6|| gandhanākulikumbhīke majjāno badarasya ca | karkaṭāsthi ghṛtaṃ cāpi dhūpanaṃ sarṣapaiḥ saha ||7||
hitamityādi| tugākṣīrī vaṃśalocanā, madhurakeṣu kākolyādiṣu; kākolyādipāṭhāttugākṣīrī prāptā, pṛthakpāṭho bhāgadvayārthaṃ kuṣṭhatālīśādīnāṃ yathālābhaniṣedhārtho vā, ye tugākṣīrīṃ vaṃśarocanānukāripārthivadravyaṃ manyante tanmate dviruktirnāsti| kalkakaṣāyābhyāṃ siddhaṃ ghṛtaṃ hitamiti sambandhaḥ| girikadambako mahākadambaḥ| gandhanākulī sugandhā rāsnā| kumbhikā jalajā| jejjaṭācāryastu na paṭhatyetaddevadārvādiyogadvayamapi, gayī tu paṭhati||5-7||
kākādanīṃ citraphalāṃ bimbīṃ guñjāṃ ca dhārayet | matsyaudanaṃ ca kurvīta kṛśarāṃ palalaṃ tathā | śarāvasampuṭe kṛtvā baliṃ śūnyagṛhe haret ||8||
kākādanīmityādi| kākādanī kākatindukaḥ, ‘kālā’ ityanye; citraphalā indravāruṇī, citrāṇḍiketyanye| matsyaudanaṃ matsyabhaktaṃ; palalaṃ tilapiṣṭam| ‘śūnyagṛhe haret’ ityatra ‘śūnyagṛhetare’ ityanye, tatretare khaṇḍagṛhe| kecidatredṛśaṃ paṭhanti ‘haredbaliṃ cotkuraṭe’ ityādi; tatrotkuraṭaḥ śūnyāgāraḥ, śūnyārāma ityanye||8||
ucchiṣṭenābhiṣekeṇa śiśoḥ snapanamiṣyate | pūjyā ca pūtanā devī balibhiḥ sopahārakaiḥ ||9|| malināmbarasaṃvītā malinā rūkṣamūrdhajā | śūnyāgārāśritā 1 devī dārakaṃ pātu pūtanā ||10|| durdarśanā sudurgandhā karālā meghakālikā | bhinnagārāśrayā devī dārakaṃ pātu pūtanā ||11||
ucchiṣṭenetyādi| ucchiṣṭenābhiṣekeṇa ācamanodakenetyarthaḥ| pūrvakalpena snānam| rakṣāmantraḥ- malinetyādi||9-11||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre (ṣaṣṭho'dhyāyaḥ, āditaḥ) dvātriṃśo'dhyāyaḥ ||32||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kaumārabhṛtyatantre pūtanāpratiṣedho nāma dvātriṃśattamo'dhyāyaḥ||32||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `śūnyārāmāśritā' iti pā. ↩