2. jvaranidanādhyāyaḥ

Sa. sarvaroganidānādanantaraṃ jvaranidānārambhe'yaṃ sambandhaḥ| uktaṃ sarvaroganidānam| ato'nantaramavaśyaṃ kasyacidviśiṣṭasya rogasya nidānaṃ vaktumucitam| rogeṣu ca jvaraḥ pradhānaḥ| tathā ca muniḥ (ca. sū. a.25|40) - "jvaro rogāṇām|" iti| svayameva cāsya prādhānyaṃ tantrakṛt pratipādayiṣyatīti jvaranidānamevārabdhuṃ yuktam|

Sa. athādiśabdānāṃ pūrvavadvyākhyā|

Sa. rogāṇāṃ patī rogapatiḥ-sarvarogapradhānaḥ| pāpmā-pāpasvabhāvaḥ| tathā, mṛtyuḥ-sarvaprāṇināṃ hi maraṇenāsāveva yojayati yathā, na tathā'nye rogāḥ| sarvadhātvāpyāyakaṃ yadojastadaśanaṃ bhojanaṃ yasyetyojośanaḥ| antakomāraṇahetusāmānyāt| krodho-bhagavato maheśvarasya dakṣāpamānitasya lokānnididhakṣorlalāṭānnirgataḥ| ata evāha-dakṣādhvaradhvaṃsī rudrordhvanayanodbhava iti| janmāntayormohamaya iti jvarasya santāpātmakatvaṃ liṅgam, janmāntayośca kvacitsantāpānupalabdhermohamaya ityuktam, mohasvabhāvādevānyajanmajaṃ karma prāṇī na smarati| yaścāpacārajaḥ-tathāvidhādāhāravihārādudbhūtaḥ, sa santāpasvabhāvaḥ, sa ca krūro-duścikitsyaḥ| nānāyoniṣu-hastyaśvagopakṣyādiṣu ca, vividhairnāmabhirvartate| [yathā-"-pākalastadyathebhānāmabhitāpo hayeṣu ca| gavāṃ gokarṇakaścaiva pakṣiṇāṃ makarastathā|| vāntādānāmalarkaḥ syādabjeṣvindramadaḥ smṛtaḥ| oṣadhīṣu tathā jyotiścūrṇako dhānyajātiṣu|| jaleṣu nīlikā bhūmā vūṣo nṝṇāṃ jvaro mataḥ| 'ṝte devamanuṣyebhyo nānyo viṣahate tu tam|| śeṣāḥ sarve vipadyante tiryagyonyo jvarārditāḥ| karmaṇā labhate janturdevatvaṃ mānuṣādapi|| punaścaiva cyutaḥ svargānmānuṣyamabhipadyate| tasmātsa devabhāvācca sahate mānavo jvaram' (su. u. a. 39|11)||" iti| ] yathā-dantiśarīre pākalo nāma jvaraḥ, aśvaśarīre'bhitāpakaḥ, gośarīre gokarṇakaḥ, pakṣiśarīre makaraḥ, śvaśarīre'larkaḥ, [ matsyeṣvindramadaḥ, oṣadhīṣu jyotiḥ, dhānyeṣu cūrṇakaḥ, ] apsu nīlikā, [ bhūmāvūṣaḥ, ] mānuṣeṣu jvaraḥ, iti| nanu, yadi rodrordhvanayanodbhavaḥ, tarhyapacāraja iti kathamuktam ? brūmaḥ| pūrvaṃ kṛtayuge lalāṭajalocanādutpanno jvaraḥ| tretāyuge tu samprāpte parigrahadoṣāddharmasya pādo'ntarhita ityapacāreṇāsau prathamaṃ prāṇiṣūdbhūto'pacāraja ityucyate| kaliyuge'pyannapānauṣadhādyapacāreṇa jāta ityapacāraja ucyate, iti na kiñcidatrāyuktam|

Sa. saḥ-santāpalakṣaṇo jvaraḥ, aṣṭadhā-aṣṭaprakāraḥ, sampadyate| katham ? pṛthagdoṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ, tathā miśraiḥ-dvābhyāṃ dvābhyām, tathā samāgataiḥ-sannipatitaistribhiḥ, tathā''gantukāraṇajanito jvaraḥ, evaṃ pṛthagdoṣaistrayo miśraistrayaḥ sannipatitaireka āgantuścaika ityaṣṭau|

Sa. tatreti nirdhāraṇe, teṣvaṣṭasu jvareṣu madhye nijānāṃ jvarāṇāmutpattirnirdhāryate| malāḥ-vātādayaḥ, svaiḥ svaiḥ pradūṣaṇaiḥ-kopanaiḥ, duṣṭāḥ-kupitāḥ, jvaraṃ nirvartayanti-utpādayanti| tatra yathā-vātastiktādibhiḥ, pittaṃ kaṭukādibhiḥ, kaphaḥ svādvādibhiḥ, evaṃ saṃsarge sannipāte ca cintyam| āgantunā ca kenacit prakupitā doṣā jvaraṃ nirvartayanti| yadyapi cāgantujvarastaddhetukaḥ, tathā'pi tatrāpi vātādaya eva hetavaḥ| na hi vātādīn vimucya vyādheḥ samudbhavaḥ kathamapi sambhāvyate| etāvāṃstu viśeṣaḥ,-doṣaje vyādhau pūrvaṃ vātādayaḥ kupyanti paścātkāyasya pīḍā bhavati| āgantuke tu vyādhau pūrvaṃ śarīrasya vyathā bhavati paścādvātādikopa iti| kayā''nupūrvyā jvaraṃ nirvartayanti ? ityāha-āmāśayamityādi| āmāśayaṃ praviśya-nābhistanāntare sthitvā, tathā''maṃ-pūrvoktalakṣaṇalakṣitaṃ, anugamya tena cāmenānugatāḥ srotāṃsi-rasādivāhīni, pidhāyachādayitvā, tathā jvalanaṃ paktisthānādbahirnirasya-niṣkāsya| paktigrahaṇamatra jāṭharāgnerniḥsandehena grahaṇārtham, anyathā trayodaśānāmagnīnāṃ madhyāt katamaṃ jvalanaṃ sthānādbahirnirasyeti sandihyeta| tena ca-nirastavahninā, saha-ekalolībhūtāḥ, sakalaṃ vapurabhisarpantastapanto gātramatyuṣṇaṃ kurvanto jvaraṃ nirvartayanti| atyuṣṇagrahaṇenaivaṃ pratipādayati,-atyuṣṇagātratvenaiva jvarasambhavaḥ, noṣṇagātramātreṇa| tathā ca nirāmayasyāpi hi prāṇino jīvato gātramuṣṇaṃ bhavatyeva| nanu, vāyukṛte jvare vāyoryogavāhitvāt pittakṛte'pi jvare pittasya vahninā samānaguṇatvāt santāpopalabdhiryuktā| śleṣmajvare tu śleṣmaṇo vahnipratipakṣatvāt kathamiva santāpakatvaṃ yuktam ? iti kecit| atrocyate| svabhāvādupapannametat| jvarasya hyayamacintyaḥ svabhāvaḥ, yenāvaśyaṃ santāpamutpādayati| evaṃ vātasyāmūrtittve'pi gulmādiṣu śyāvāruṇatvopalabdhiḥ| tasmādvyādhīnāmevaṃ svabhāvaviśeṣānnyāyyamevedam| yata eva srotaḥpidhānaṃ tata eva hetoḥ svedo na jāyate| prāyograhaṇāt kvacitpittajvarādau svedo jāyata evetyarthaḥ| tathā cānantarameva tantrakṛdadhīte (ślo. 20)- "svedo niḥśvāsavaigandhyaṃ" ityādi|

Sa. tasya-jvarasya, prāgrūpam| ālasyaṃ-vāṅmanaḥkāyakarmasvanudyamaḥ| suśrute coktam| yathā (śā. a. 4|52)- "sukhasparśaprasaṅgitvaṃ duḥkhadveṣaṇalolatā| śaktasya cāpyanutsāhaḥ karmaṇyālasyamucyate||" iti| aratiḥ-ekatrānavasthitiścetasaḥ| tathā, aṅgagurutvam| āsyavairasyaṃ-vaktravirasatā| aruciḥ-annābhilāṣābhāvaḥ| jṛmbhā-jṛmbhaṇam| sahāsreṇa varteta iti sāsre, ākule akṣiṇī yasya sa evam, tasya bhāvaḥ sāsrakulākṣitā| aṅgamardaḥ-aṅgabhaṅgaḥ| avipākaḥ-annasyāvipaktiḥ| alpaprāṇatā-stokabalatvam| tathā, bahunidratā| "tvatalorguṇavacanasya puṃvadbhāvo vaktavyaḥ" ityatra puṃvadbhāvaḥ| romaharṣo-romāñcaḥ| vinamanaṃ-aṅgānāṃ vināmaḥ| piṇḍikayorudveṣṭanaṃ-udveṣṭaḥ| klamo-glāniḥ| hitasya-gurupitrādeḥ, upadeśāsteṣu, akṣāntiḥ-asahanatvam, tadupadiṣṭaṃ na kṣamate| prītirityādi| amlādiṣu dravyeṣu prītiḥ-bhaktiḥ| svāduṣu bhakṣyeṣu-madhureṣu dravyeṣu, dveṣo bhavati| tathā, bāleṣu-śiśuṣu sakalalokavallabheṣvapi, jvarasvabhāvāddveṣo bhavati| tathā, tṛḍ bhruśaṃ-tṛṣṇā'tyartham| śabdādiṣvanimittataḥ-kāraṇaṃ vinā, sajvarasya prītyaprītī jāyete| kadācidapriyamapi śabdaṃ na dveṣṭi, kadācit priyamapi veṇuvīṇādijanitaṃ dveṣṭi| evaṃ śītārto'pi kadācidagniṃ dveṣṭi, kadācidaśītārto'pyagnimabhilaṣati| evaṃ śītādiṣvapi yojyam| evaṃ prāgrūpaṃ-avyaktaliṅgam|

Sa. etasya cānu (tadanu)- prāgrūpāṇāṃ paścāt jvarasya vyaktatā-sphuṭatā bhavet, spaṣṭaliṅgotpattiḥ| vātajvaro'yaṃ pittajvaro'yaṃ śleṣmajvaro'yaṃ saṃsargajo'yaṃ sannipātajo'yamiti vyaktībhavati|

Sa. āgamādīnāṃ vaiṣamyamanilajvare liṅgamiti yojyam| jvarasyāgamaḥ-santāpārambhaḥ-tasya vaiṣamyaṃ śiraḥprabhṛtīnāmaṅgānāṃ na yugapatsantāpaḥ, api tu kadācidasya śirasi pūrvamāgacchati kadācidaṃsayoḥ pādayorveti| apagamo-jvarasya mokṣaḥ, tasya vaiṣamyaṃ-kadācidasya pūrvaṃ pādayoḥ santāpamokṣaḥ kadācittrike kadācicchirasi santāpasya muktiriti| tathā, kṣobhamṛdutayorvaiṣamyaṃ-kadācittīvraḥ santāpaḥ kadācinmṛduriti| vedanā jvarasya tāstāḥ, tāsāṃ vaiṣamyaṃ-na yugapatsarvāṅgīṇo vedanopalambhaḥ, api tu kvacit kadācit kasmiṃścidaṅga iti| tathā, jvarasya ya ūṣmā-santāpaḥ, tasyāpi vaiṣamyāt kadācicchirasyasya santāpa upalabhyate kadācit pādādyanyatame'ṅge| tatratatrāṅge-bāhuśiraḥprabhṛtau, tāstā vedanāḥ-pādayoḥ suptatādyā vakṣyamāṇāḥ, calāḥ-anavasthitāḥ syuḥ, vāyoścalarūpatvāt| tā evāha-pādayorityādi| pādayoḥ suptiḥ-niścetanatvam, nakhakṣatādikamapi na cetayetāṃ tāvityarthaḥ| stambhaḥ-stabdhatā, tayoreva| piṇḍikayorudveṣṭanaṃ-udveṣṭaḥ| śramaḥ-khedaḥ| sandhīnāṃ vicchedanamiva| ūrvoḥ sādaḥ-svakriyāyāmasamarthatvam| kaṭyā grahaḥ-stambha iva| pṛṣṭhaṃ kṣodamiva-saṃkṣuṇṇatāmiva, āpnoti, saṃkṣuṇṇasasyādivat| niṣpīḍyata ivodaraṃ-piṇyākādivat| chidyanta ivāsthīni-karapatrādinā kāṣṭhādivat| atiśayena pārśvagānyasthīni chidyanta iva| tathā, hṛdayasya grahaṇam| vakṣasaḥ-urasaḥ, prājaneneva-pratodeneva, todo-vyathanam| skandhayormanthanaṃ-araṇeriva| bāhvorbhedo-vidāraṇamiva| aṃsayoḥ pīḍanaṃ-tailādipīḍanakāṣṭhairiva| hanvorbhakṣaṇe'sāmarthyam| tathā, jṛmbhaṇādīni syuḥ| virasāsyatā-avyaktarasatvaṃ, mukhasya bhavati, yena madhurādyanyatamaṃ rasaṃ na niścinoti| athavā kaṣāyarasatvaṃ vaktrasya| malānāṃ-mūtrapurīṣādīnāṃ, apravartanaṃ-avisargaḥ| rūkṣatvamaruṇatvaṃ ca tvagādīnāṃ bhavati, rogasvabhāvāt| tathā, prasekādayaḥ syuḥ| atha, arocakāśraddhayoḥ ko viśeṣaḥ| brūmaḥ| arocakena vaktrasthamapi na bhuṅkte| aśraddhayā tu kevalaṃ nābhilaṣati mukhasthaṃ tu bhakṣayatyeveti viśeṣaḥ| viṣāditā-viṣaṇṇatvaṃ duḥkhitatvam| romādīnāṃ harṣo, vepathvādayaśca vātajvare syuḥ| pittajvare yugapat-tulyakālaṃ, aṅgānāṃ vyāptiḥ-śiraḥ-prabhṛtīnyaṅgāni santāpenaikakālaṃ vyāpyante| na tu vātajvara ivāgamādīnāṃ vaiṣamyamiti vyāptigrahaṇena dyotayati| pralāpaḥ-asambaddhavacanasyoktiḥ| kaṭuvaktratā-kaṭukarasatvamāsye| tathā, nāsāyāmāsye ca pākaḥ| tathā, śītecchādayo'tra bhavanti| maṇḍalākārā nirmukhāḥ piṭikāḥ koṭhā ityucyante| nanu, doṣāstrayo'pi jvaraṃ nivartayantītyuktam| pittajvare ca pittena yuktasya kāyāgnerbhūyo vṛddhyā bhāvyam, nāgnimāndyena, "vṛddhiḥ samānaiḥ sarveṣāṃ" (hṛ. sū. a. 1|14) iti vacanāt| evaṃ cāgnimāndyābhāvāt jvarasya sambhave'pyupapattirayuktā| naivam| svasthānāccālanenāgnermāndyāpatteḥ| sthānavaśādvā'nyathātvasyāpi kriyāsāmarthyaṃ dṛṣṭam| tathā cāṣṭāṅgasaṅgrahe (?) (carake) śoṣanidāne vakṣyati (ca. ni. a. 6|5)- "yoṃ'śaḥ [ tasya ] śarīrasandhīnāviśati tena [ asya ] jṛmbhā jvaraścopajāyate|" ityādi| tasmātsa evāgniḥ kvacideva deśe puktaṃ śakto bhavati, na sarvatra| uṣṇaguṇena tu pittena yuktaḥ paktā bhavatyevoṣṇataraḥ| ata eva santāpādīnadhikatarān karotīti na kiñcidatrānupapannam|

Sa. sarvajvare'rucirbhavatyeva, atiśayena tu kaphaje| tathā, jāḍyādayaḥ syuḥ| tvagādiṣvityādiśabda āsyākṣinakhādīnāṃ grahaṇāya| [ tvagādiṣu śvaityaṃ-śvetatā| aṅgeṣu-śiraḥpāṇyādiṣu, śītapiṭikāḥ-śleṣmapiṭikāḥ| nidrārtasyeva viṣayāgrahaṇaṃ-tandrā| ] udardasya lakṣaṇaṃ tantrāntaraṃ uktam-"śītapānīyasaṃsparśācchītakāle viśeṣataḥ| śvayathuḥ śiśirārtānāmudardaḥ kaphasambhavaḥ||" iti|

Sa. kālaḥ-pūrvāhṇādiko varṣādiko vā yo vātādeḥ, tasmin kāle, yathāsvaṃ-yathāyathaṃ vātādijvarāṇāmapravṛttānāṃ, pravṛttiḥ-utpattiḥ, utpannānāmādhikyaṃ vā syāt, tadā vātādijvaro'yamityavabudhyeta|

Sa. nidānāni ca tānyuktāni ca,- tiktoṣaṇādīni vātādijvarakāraṇāni, tairanupaśayo yasmin jvare sa evam| rogavṛddhyā hi rogiṇo duḥkhāvahatvam| nanu, nidānānupaśaya ityetāvadastu| kimuktagrahaṇena ? ucyate| uktagrahaṇaṃ svanidānagrahaṇārtham| uktagrahaṇamantareṇa yānikānicinnidānāni raktapittaśvāsādīnāṃ, teṣāmanupaśaya ityevaṃ prāpnuyāt| uktaśabdoccāraṇasāmarthyāttu yānyeva vātajvara uktāni tānyeva tatra jvare gṛhyante, netarāṇi| evaṃ pittakaphādijvarādiṣu| tasmāduktagrahaṇaṃ kartavyam| viparītopaśāyiteti| upaśete'vaśyamityupaśāyi, viparītairupaśāyi-viparītopaśāyi, tasya bhāvo viparītopaśāyitā,-sukhānubandhi ārogyalakṣaṇā| kasmādviparītaiḥ ? prakṛtatvānnidānasyaiva| evaṃ jvaranidānapratipakṣabhūtaiḥ sarveṣāṃ jvarāṇāmupaśayaḥ sukhānubandho viparītopaśāyiteti bodhyam| nanu, "nidānoktānupaśayaḥ" itīdamevāstu, kiṃ "viparītopaśāyitā" ityanena ? yasya hi nidānoktānupaśayaḥ, tasyāvaśyaṃ viparītopaśāyitayā bhāvyam| naivam| anaikāntikatvāt| tathā hi,- atīsārādiṣu nidānoktānupaśaya upalabhyate| na ca sāmāvasthāyāṃ viparītaṃ saṅgrāhyupaśete| api ca madyotthānāṃ vikārāṇāṃ madyameva prasādhakamityuktam| na caivaṃ "viparītopaśāyitā" iti ghaṭate| tasmānnyāyyamubhayorupādānam| evaṃ hi lakṣaṇaṃ samyaguktaṃ bhavati|

Sa. yadyatsvaṃ yathāsvaṃ, yāni yasya jvarasya svāni liṅgāni vātajvarasya pittajvarasya śleṣmajvarasya vā, teṣāṃ saṃsargo liṅgasaṃsargaḥ,-saṃsṛṣṭaliṅgatvaṃ, tasminsati saṃsargajo jvaro vedyaḥ| atrāpi "kāle yathāsvaṃ" ityādi sarvaṃ lakṣaṇaṃ bodhyam|

Sa. calātsapittāt-vātapittasaṃsargaje, śirortyādayaḥ syuḥ| kaṇṭhāsyayoḥ śoṣeṇa sambandhaḥ| vātajvare śirortyādīni prāyo dṛṣṭāni, kānicittu pittajvare dṛṣṭāni, tāni ca vātapittajvare dṛśyante| tathā, anyānyapyadhikānyatra vātapittajvare dṛśyante, yāni na kevale vātajvare nāpi pittajvare dṛṣṭāni| evamanyayoḥ saṃsargajvarayoryojyam| upajātivṛttam|

Sa. tāpahānyādi śleṣmavātakṛtasya jvarasya liṅgam| tāpahāniḥ-tāpabhāvaḥ| vibandho-mūtrapurīṣādīnāmapravṛttiḥ| svāgatāvṛttam|

Sa. śītādīnāmavyavasthā-aniyamaḥ| tathā, tṛṣṇāpravṛttyādikaṃ ca śleṣmapittajvarasya rūpaṃ jñeyaṃ-vedyam| śālinīvṛttam| atha, dvidoṣajānāṃ jvarāṇāṃ kimāgamāpagamavaiṣamyādīnāṃ krameṇotpattiḥ ? yugapatsarvaśarīraprāptyā vā ? ityatra saṃśayaḥ| tatra saṃsargajatvādekakālaṃ dvayorapi pakṣayoḥ sambhavo yuktaḥ| kintvetayoḥ pakṣayorvirodhādyugapadasambhava iti| atrocyate| yadi saṃsargaje jvare balavān vāyuḥ syāt tadā āgamāpagamavaiṣamyādinā krameṇa, atha pittasya balīyastvaṃ tadā yugapatsarvaśarīravyāptikrameṇa jvaro bhavati| samau yadā dvāvapi bhavataḥ, tadā'pi yasya deśakālādinā balalābhastadā tasyaivotpattikrameṇa jvaro bhavati| sannipāte tu yugapadeva śarīravyāptiq 2ḥ|

Sa. sarvebhyo jāto vātapittakaphasamutthaḥ-sarvajaḥ, sarvairlakṣaṇairyuto bhavati| yathā,-atra ca-sannipātajvare, dāho muhurmuhuḥ, tadvat-dāhavat punaḥ punaḥ, śītaṃ bhavati| ahani mahatī nidrā| rātrau tu jāgaraṇam| sadā vā-divase niśi ca, naiva veti dvayorapi naktaṃdivasayornidrā na bhavati| tathā, bahusvedo'tiśayena naiva vā svedaḥ| tathā,gītādikāyā vikṛtāyā īhāyāḥ- ceṣṭāyāḥ, pravartanam| tathā, nayane sāsre bhavataḥ| tathā, kaluṣe rakte tathā kuṭile| tathā, lulite pakṣmaṇī yayosta evam| tathā, piṇḍikādiruk| bhramo-mohaḥ| karṇau saśabdau sarujau-sapīḍau, ca| kaṇṭhaḥ śūkaiḥ-kiṃśārubhiriva, vyāptaḥ| jihvā paridagdhā, tathā kharā-amṛduḥ, tathā guruḥ| tathā, srastāṅgasandhitvam| raktādiṣṭhīvanam| mūrdhno lolanaṃ-calanam| tathā, atiruk| koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam| naiva vetyatrāpi yojyam| tathā, hṛdi pīḍā| malānāṃ-mūtrapurīṣādīnāṃ, [ saṃsaṅgaḥ- ] apravṛttiḥ| alpaśo vā pravṛttiratiśayenāthavā| tathā, snigdhāsyatādi bhavati|

Sa. taṃ sannipātamabhinyāsaṃ hṛtaujasaṃ ca brūyāt| tatra "ojastu tejo dhātūnāṃ" (hṛ. sū. a. 11|37) ityādyojolakṣaṇam| hṛtamojo yena sa hṛtaujāḥ, taṃ hṛtaujasam|

Sa. [ nanu, ] doṣe vibaddha ityekavacanamayuktam| doṣāṇāṃ hyatra ca bahutvādbahuvacanaṃ nyāyyaṃ syāt| atrocyate| jātyabhiprāyādadoṣaḥ| jātyākhyāyāmekasya bahutvasiddherdoṣa ityukte bahutvaṃ gamyate| yathā-niṣpanno yava iti| tasmāddoṣe vibaddha iti yuktam| naṣṭe'gnāvityasat| sarvajvareṣveva hyagnināśasya prāgabhidhānāt| tasmādayuktametaducyate| na| viśeṣābhiprāyāt| kāmaṃ sarvajvareṣvagnināśa uktaḥ| asmiṃstu sānnipātike viśeṣeṇāgnināśa ityabhiprāyaḥ| doṣe-vātapittakaphamūtrapurīṣādike, vibaddhe-apravṛttiśīle, agnau naṣṭe sati, sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ sannipāto'sādhyaḥ-sādhayitumaśakyaḥ|

Sa. anyathā-asampūrṇalakṣaṇatvena, saḥ-jvaraḥ, kṛcchro bhavet vaikalyado vā bhavet|

Sa. anyaśabdārtho'nyadityayaṃ nipātaḥ| aparo'yaṃ sannipātottho jvaraḥ| yatra sannipāte pittaṃ vātakaphābhyāṃ pṛthak-bhinnaṃ, sthitaṃ sat tvacyathavā kadācit koṣṭhe dāhaṃ karoti| katham ? puro'nu vā,-pūrvaṃ paścādvā| athaveti sthānaviśeṣābhidhāyipadasamīpe śrūyamāṇaṃ sthānaviśeṣe vikalpaṃ karoti| puro'nuvetyatra kālaviśeṣābhidhāyipadasamīpe śrūyamāṇaṃ kālaṃ vikalpayati| tatra cāyaṃ viśeṣaḥ-tvaci sthitaṃ bahiradhikaṃ dāhaṃ karoti, antaralpam| koṣṭhe tu sthitamantaradhikam, bahiḥ svalpamiti| tadityanena pittaṃ parāmṛśyate| [tadvat- ] pittena tulyam| yathā,-pittaṃ pṛthak sthitaṃ tvaci koṣṭhe'thavā dāhaṃ karoti puro'nu vā, tathaiva vātakaphau tvaci koṣṭhe'thavā puro'nu vā śītaṃ vidadhataḥ, iti dvividho'yaṃ sannipātaḥ| tayoḥ-śītādidāhādyoḥ sannipātayormadhye, yo dāhādiḥ sannipātaḥ sa dustaraḥ-kṛcchrasādhya ityarthaḥ| kecittu śītādiḥ śītārto dāhādirdāhārta iti dvidhā (caturdhā) sannipātaṃ samagiran|

Sa. śītādau tatra-tasmin sannipāte, pittena kartrā kaphe syandite-srāvite, śoṣite ca grīṣma iva kharadinakarakaratāpena hima iva, tathā śīte śānte cārthāddāha upajāyate| amlakādayaśca catvāraḥ syuḥ| pitteneti kartari tṛtīyā| ata eva ca balavattvena prādhānyāt kaphaṃ srāvayati śoṣayati ceti| amlodgiraṇaṃ-amlakaḥ|

Sa. dāha ādiryasmin sa dāhādiḥ| śītāvasāna ityarthādgamyate| dāhādau ca sannipāte'sya dāhasyānte-avasāne, tandrādayo bhavanti| dāhakāripittasyanditenaiva kaphena śamite pitte kaphodrekādeva kaphajāstandrādayo bhavanti|

Sa. āgantujvaraścaturdhā bhavati, abhighātajo'bhiṣaṅgajo'bhiśāpajo'bhicārajaśca|

Sa. atra-asminnāgantau jvare, abhighātajo yo jvaraḥ sa kṣatacchedādyaiḥ-śastraprahārādyaiḥ, jāyate| tathā, śramācca-adhvādikṛtādāyāsācca|

Sa. tasmin-abhighātaje jvare, prāyo-bāhulyena, pavano-vāyuḥ, jvaraṃ kurute| kiṃ kurvan ? raktaṃ pradūṣayan| kīdṛśaṃ jvaram ? savyathetyādi| vyathādiyuktaṃ tathā sarujam| prāyograhaṇaṃ kvacidabhighātaje'nyo'pi doṣaḥ kupyati, bāhulyena tu vāyuriti dyotayati|

Sa. grahādijo jvaro'bhiṣaṅgādbhavati|

Sa. graheṇa-devadānavādinā'ṣṭādaśabhedabhinnena, yo jvaro bhavati, asmin-jvare, akasmāt-nirnimittameva, hāsarodane bhavataḥ|

Sa. viṣauṣadhīpuṣpagandhena vāyunopanītena yo jvarastasmin mūrcchādayo jāyante|

Sa. viṣājjāte tasmin jvare mūrcchādayo jāyante| āsyaśyāvatā-kṛṣṇamukhatvam| hṛdgado-hṛdaye pīḍā|

Sa. krodhāt-kopāt, sañjāte jvare kampo-vepathurjāyate| tathā, śiroruk-śirortiśca|

Sa. bhayaśokaje jvare pralāpaḥ|

Sa. kāmādudbhūte jvare bhramādayo bhavanti| hrīḥ-lajjā, nidrā-svapnaḥ, dhīḥ-buddhiḥ, dhṛtiḥ-dhairyam, teṣāṃ [ kṣayo ]-vighātaḥ|

Sa. grahādau traye-jvare grahāveśauṣadhiviṣaje, sannipātasya kopaḥ| bhayādau traye-bhīśokakāmaje jvare, mārutasya kopaḥ| kope pittasya [ kopaḥ ]| apiśabdādvātasyāpi kopa iti|

Sa. tamaśabdenaitaddarśayati,-anye'pi ye sannipātajvarāste'pyasahyāḥ-soḍhumaśakyāḥ, etau punaḥ śāpābhicārajāvatiśayena soḍhumaśakyāviti|

Sa. abhicārikairmantraiḥ-atharvavedādyupadiṣṭaiḥ, hūyamānasya puṃsaḥ, yannāmoddeśena haviḥprakṣepaḥ sa hūyamāna ucyate, abhicāramadhikṛtya praṇīta iti "prāgvahateṣṭhak" iti ṭhak| hūyamānasya puṃsaḥ prathamaṃ cetastapyate-saduḥkhaṃ jāyate| tataḥ-anantaraṃ, dehaḥ-śarīram, tapyate-sajvaraṃ sampadyate| tataḥ-anantaraṃ, visphoṭatṛḍbhramairdāhamūrcchāyutairgrastasya-ākrāntasya, pratyahaṃ jvaro varddhate-jvarasyādhikyaṃ bhavati| tanavaḥ sphoṭā eva visphoṭā bhaṇyante|

Sa. iti-pūrvoktena prakāreṇa nijaḥ saptaprakāra āgantuśceti, aṣṭaprakāro jvaro dṛṣṭaḥ, munīndrairiti śeṣaḥ|

Sa. turviśeṣe| samāsāt-saṅkṣepāt, tu-punaḥ, saḥ-jvaro, dvividhaḥ| tadeva dvaividhyamāha-śārīro mānasa ityekaṃ dvikam| saumyastīkṣṇa iti dvitīyam| antarāśrayo bahirāśraya iti tṛtīyam| prākṛto vaikṛta iti caturtham| sādhyo'sādhya iti pañcamam| sāmo nirāma iti ṣaṣṭham| iti dvaividhyameṣāṃ dvikānām|

Sa. śārīre jvare prathamaṃ śarīre tāpo bhavati, paścānmanasīti pūrvaśabdasya sambandhiśabdatvādgamyate| evaṃ mānase jvare pūrvaṃ manasi tāpo-duḥkham, paścāddehe tāpaḥ-pīḍāviśeṣo jāyate|

Sa. pavane śleṣmayute yogavāhitvāddhetoḥ śītaṃ bhavet| tasmādvāta śleṣmajvaraḥ saumya iti bodhyam| śleṣmā hi "somaḥ" iti prāguktam (hṛ. śā. a. 3|96)|

Sa. dāhaḥ pittasambandhe pavane yogavāhitvādbhavet| ityevaṃ miśre-pittaśleṣmayute pavane, yogavāhitvācca pavanasya miśraṃ-dāhaśītaṃ bhavet, muhurdāho muhuḥ śītamiti| tadayaṃ saumyatīkṣṇavyāmiśrastṛtīyo jvara iti vedyam| saumyastīkṣṇa iti dvaividhyakathanaṃ tu samāsāditi mantavyam| yogaṃ vahati tacchīlo yogavāhi, yena yena yukto bhavati tasya tasya svabhāvaṃ bhajata ityarthaḥ| evaṃ ca sati svayaṃ noṣṇo na ca śīto vāyurityabhyupagatam| tadevamiha yogavāhitvāt kaphena yukte vāyau śītaṃ bhavedityuktam, asau vāyuḥ śītaṃ karotītyarthaḥ| pittayukte'smin dāho bhavet, asau dāhaṃ karotīti| evaṃ svayaṃ noṣṇo na śīta ityavatiṣṭhate| "tatra rūkṣo laghuḥ śītaḥ " ityatra ca śīta ityucyate| tadime vacasī parasparaṃ vyājaghnāte| naivam| "tatra rūkṣo laghu śītaḥ kharaḥ sūkṣmaścalo'nilaḥ|" (hṛ. sū. a. 1|11) ityatraivāyamarthastathā vyākhyāto yathā na pūrvāparavyāhatatvaṃ bhavet| teneha punarna pratanyate|

Sa. antarāśraye tu jvare'dhikaṃ kṛtvā'ntarvikārāḥ syuḥ, na bahireva| tathā, kṣobhaḥ-tīvradāhatvam| malānāṃ-mūtrapurīṣādīnāṃ, graho-vibandhaḥ|

Sa. bahirvarge tu bahireva tāpaḥ, na tvantare| apicetyantaḥ-kṣobhamalagrahāvapyatra na sta iti samuccinoti| tatra ca bahirvege'ta eva susādhyatā-sukhasādhyatvaṃ, bhavati| antarāśraye tu duḥsādhyatetyarthāduktaṃ bhavati|

Sa. varṣādiṣu triṣu ṛtuṣu yathākramaṃ vātādyaistribhirdoṣairyo jvaro jāyate sa prākṛtaḥ| varṣāsu vātajvaraḥ prākṛtaḥ, śaradi pittajvaro, vasante kaphajvaraḥ, iti paribhāṣyate| ata eva vātaprakṛtena yo jvaraḥ, pittaprakṛteḥ pittena, śleṣmaprakṛteḥ śleṣmaṇeti, sa prakṛtibhavatvena prākṛta ityucyate| vaikṛto'nya iti| yo jvaro varṣādibhya ṛtubhyo'nyatra kāle jāto varṣādiṣvapi vā na yathākramaṃ vātādyairjanitaḥ, sa yathoktaprākṛtalakṣaṇādanyaḥ, sa vaikṛta ucyate| sa ca duḥsādhyaḥ-kṛcchrasādhyaḥ| prākṛtastu susādhya ityarthādgamyate| prāya ityādi| prāyo-bāhulyena, prākṛto'pi yo jvaro'nilājjāyate so'pi duḥsādhyaḥ| prāyograhaṇenaitad dyotayati| kadāciddaivānukūlatvātsusādhya eva bhavati| nanu, varṣāsva(śaradya)pi prākṛto'pi jvaro yathā vikṛtivijñānīye kathitastathā'sādhya eva| "jvaro nihanti balavān" (hṛ. śā. a. 5|71) ityādi| tadetatpūrvāparavyāhatamiva dṛśyate| naivam| anayorvacasoḥ sāmānyaviśeṣarūpatvāt| tathā ceha sāmānyenoktam, vikṛtivijñānīye tu viśeṣeṇeti| etadeva ca sphuṭīkartuṃ vakṣyati (ślo. 53)- "vikṛtijñāne prāgasādhya udāhṛtaḥ|" iti|

Sa. prāvṛṣi pavanaḥ [ duṣṭaḥ- ] kupitaḥ, pittaśleṣmayuto jvaraṃ kuryāt| prāvṛṣi prākṛto jvaro vātapradhānaḥ pittaśleṣmāṇau tvanubalatvena vātasya sthitau, na tu sannipāta iva svayaṃ jvarakārakāvityarthaḥ| sāmprataṃ śaradi prākṛtasya jvarasya doṣabalābalaṃ lakṣayati-pittaṃ cetyādi| pittaṃ śaradi [ duṣṭaṃ ] prākṛtaṃ jvaraṃ kuryādityanuvartate| prāvṛṭsañcitasya pittasya tadā kopasadbhāvāt| tasya ca pittasyānubalaṃ-anubandhi balaṃ, kaphaḥ| anubalamivānubalam| yathā,-kasyacit svatantrasya rājño gajaturagarathapuruṣādibalavato vairibhiḥ saha yudhyamānasya paścādanyadbalaṃ tacchakteranubṛṃhaṇārthamāgacchati, evaṃ svatantrasya pittasya jvaraṃ kurvato balopabṛṃhaṇaṃ śaradi kaphaḥ karoti| tatprakṛtyeti tacchabdena varṣāśaradudbhūtau mārutajvarapittajvarau parāmṛśyete| tayoḥ prakṛtistatprakṛtiḥ, tayā tatprakṛtyā,- tatsvabhāvena, tatra-prākṛte jvare, anaśanāt-laṅghanāt, bhayaṃ na 'bhavati' iti śeṣaḥ| visargācca varṣāśaradupalakṣito hi kālo visargaḥ saumyasvabhāvaḥ, asmācca kāraṇāttasminkāle jvara utpanne laṅghanāt pratyavāyaśaṅkā tathā na bhavati, yathā'nyasmin kāle jvara ādānakālasvabhāvādvātapittānubalatvāccānaśanādbhayaṃ bhavatītyarthaḥ| vasantakāle kapho duṣṭo jvaraṃ kuryāditi vartate| taṃ ca kaphamanu vātapittaṃ bhavet, vātapitte tasyānubale bhavata ityarthaḥ| nanu, atra sākṣātkaphasya kartṛtvamucyate| kaphaśca saumyasvabhāvaḥ| tasmādatra nānaśanādbhayamiti| taccāyuktam| tathāhi-varṣāśaradoḥ śleṣmānubalatvaṃ kālaśca visargākhya iti kāraṇadvayasadbhāvāddhātvapacayo na sambhāvyata eva| vasante tu kālasyāgneyatvādvātapittānubalatvāccāvaśyaṃbhāvī dhātvapacaya eva| tasmādvasante'naśanādbhayaṃ śaṅkyate| kecittu jvarasyāmāśayasamutthatvāt kaphotthatvāccātrāpi kiñcinmātramanaśanādbhayaṃ nāśaṅkyata evetyāhuḥ|

Sa. balavastu nareṣu yauvanādisampattyā tathā'lpadoṣeṣu yo jvaro jāyate, upadraveṇa-kāsādinā rahitaḥ, sa sādhyaḥ-sādhayituṃ śakyaḥ|

Sa. sarvatheti yādṛśasyāturasya yādṛśo jvaro'sādhyo bhavati tādṛśo, vikṛtivijñānīye śārīre (a. 5|71)- "jvaro nihanti balavān" ityādinā granthena prāk-pūrvamuktaḥ|

Sa. jvarasyopadravāḥ-pralāpabhramādayaḥ, teṣāṃ tīkṣṇatvaṃ-tīvratā| tathā, bahumūtratvam| tathā, na pravṛttiḥ-na purīṣasya pravartanam| viṭpravṛttāvapi hi pravṛttiśabdaḥ prasiddhaḥ| yathā'nantaramadhunaivādhītam (ślo. 32)- "pravṛttirvā'lpaśo'ti vā|" iti| atha cedviṭ pravartate sā na jīrṇā-pakvā na bhavati| tathā, na kṣut-na bubhukṣā| iyamaśeṣā liṅgasaṃhatiḥ sāmajvarākṛtiḥ-sāmajvarasya lakṣaṇam| sahāmena vartate yo jvaraḥ sa sāmajvaraḥ, tasyākṛtiḥ| "ūṣmaṇo'lpabalatvena" (hṛ. sū. a. 13|25) ityādyāmalakṣaṇam|

Sa. atiśayena jvaravegastṛṣṇādayaśceti pacyamānajvarasya lakṣaṇam| pacyamānajvarasya ca dvikeṣvanirdiṣṭasyāpīha kathanamatā(māmā)ntarīyakatvāt| tathā hi-yāvatpacyamānāvasthā na bhavati tāvatkathaṃ nirāmāvasthā syāt ? tasmādyuktaḥ pacyamānajvarasya nirdeśaḥ|

Sa. āmaśabdenātra sāmajvaralakṣaṇamupalakṣyate| tena sāmajvaroktalakṣaṇaviparyāsāt jvarasya jīrṇatā vedyeti bodhyam| yathā-jvaropadravamṛdutvaṃ glāniralpamūtratā pakvaviṭpravṛttiḥ kṣudupagamanamiti, evaṃrūpo viparyāsaḥ| tathā, "jvaravego'dhikaṃ" ityādipacyamānajvarākṛteśca viparyāsāt jīrṇatā-pakvatā, lakṣayitavyā| tathā hi-pacyamānatāyāmapi sāmatā sambhāvyata eva| tathā, saptarātraṃ ca laṅghanāt| saptarātramiti saptānāṃ rātrīṇāṃ samāhāra ityac samāsāntaḥ, atyantasaṃyoge dvitīyā| tenāyamarthaḥ,-saptarātrīrlaṅghayitvā-ativāhya, tato'nantaraṃ yaḥ kālo'ṣṭamadinādistadā jvarasya jīrṇatā-nirāmateti| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 3|272)- "saptāhena tu pacyante saptadhātugatā malāḥ| nirāmaścāpyataḥ prokto jvaraḥ prāyo'ṣṭame'hani||" iti| nanu, evaṃsati saptarātrātipravṛttireva nirāmajvaraliṅgamastu, "jīrṇatā''maviparyāsāt" ityanena nārthaḥ| astyevaitat| kintu sannipātajvare bahunā kālena malapāko bhavati| tasmāttallakṣaṇārthaṃ "jīrṇatā''maviparyāsāt" ityapyuktam| yadyevaṃ "jīrṇatā''maviparyāsāt" ityastu, kiṃ "saptarātraṃ ca laṅghanāt" ityanena ? api ca tridoṣaje jvare saptarātrātikramalakṣaṇaṃ liṅgaṃ nopayujyate| tatra hyevaṃ paṭhyate (ślo. 61)- "vātapittakaphaiḥ sapta daśa dvādaśa" ityārabhya yāvat "śudhdyaśudhdyau jvaraḥ kālaṃ dīrghamapyanuvartate||" iti| tasmāt "saptarātraṃ ca laṅghanāt" ityavācyam| atrocyate| alpadoṣo yo jvarastasyāmaviparyāsāt saptāhādarvāgapi jīrṇatocyate| yastu bahudoṣo jvarastasya tu kṛtasaptalaṅghanasya jīrṇatocyate| iti lakṣaṇadvayena pratyapādi| ata eva ca tatra pathyamanujajñe| vakṣyati hi (hṛ. ci. a. 1|38)- "ityayaṃ ṣaḍaho neyo balaṃ doṣaṃ ca rakṣatā| tataḥ pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyaiḥ praśasyate|| kaṣāyo doṣaśeṣasya" ityādi| tasmādetayorlakṣaṇayordvayorapyupādānaṃ nyāyyamiti sthitam| kharanādenāpyevamavādi-"na ca niḥsaptataiveha nirāmajvarakāraṇam| cirādapi hi pacyante sannipātajvare malāḥ|| saptarātrātivṛttiśca kṣāmatādi ca lakṣaṇam| tasmāttadubhayaṃ dṛṣṭvā nirāmaṃ jvaramādiśet||" iti| jīrṇaḥ pakvaḥ purāṇa iti paryāyāḥ|

Sa. pañcaprakāro jvaro vakṣyamāṇaḥ santatādibhirbhedaiḥ prokto, 'munīndraiḥ' iti śeṣaḥ| kutaḥ ? maletyādi| malo-vātādiḥ| kālaḥ-pūrvāhṇādiḥ| balaṃ ca balaṃ ca balamityekaśeṣaḥ, balaṃ cābalaṃ ca balābalam, kāle balābalaṃ kālabalābalam, saptamīti yogavibhāgāt samāsaḥ, malānāṃ kālabalābalaṃ malakālabalābalam, tasmāt| dvibalaśabdo'tra nirdiṣṭo dvividhasambandhārthaḥ| ko'sau dvividhaḥ sambandhaḥ ? iti cet brūmaḥ| jvaraḥ pañcavidhaḥ kathito malakālabalāt tathā malakālabalābalāt| tadayamatrārthaḥ,-santato jvaro malakālabalāduktaḥ| tathā cānantarameva santatalakṣaṇaṃ vakṣyati (ślo. 58-59)- "malābalino guravaḥ stabdhāḥ santataṃ niṣpratidvandvā jvaraṃ kuryuḥ|" iti| tasmādbalavanta eva doṣāḥ santataṃ jvaraṃ kurvanti| viṣamajvarāścatvāro malakālabalābalādbhavanti| tathā ca viṣamajvaralakṣaṇe'dhunaivādhyeṣyate (ślo. 64)- "alpo'pi doṣo dūṣyāderlabdhvā'nyatamato balam| savipakṣo jvaraṃ kuryādviṣamaṃ kṣayavṛddhibhāk||" iti| tasmāccatuṣprakāro'pi viṣamajvaro malakālabalābalādbhavati| kharanādenāpyuktam-"balibhiḥ sarvagaiḥ sāmai rasasrotovisāribhiḥ| niṣpratyanīkairdoṣairyaḥ santato jāyate jvaraḥ||" ityādi| tathā tatraiva viṣamajvare gaditam-"vyādhikliṣṭasya' ityārabhya yāvat "balābalaviśeṣastu doṣāṇāṃ sampravartate|" iti| tathā tatraiva coktam-"bhuvyutkramya yathākālaṃ bījaṃ kāle prasūyate| tathā kālakramāddoṣaḥ kāle jvarakāro bhavet||" iti| prāyaśa ityādi| bāhulyenāyaṃ santatādijvaraḥ sannipātādbhavati| [ nanu, ] atra sannipātenetyasādhu| na hyanyaḥ kaścitsantatādivyatirikto jvaro'sti yamekadoṣajaṃ dvidoṣajaṃ vā parikalpayediti, tasmādasadetat| ucyate| samaryādayā doṣagatyā ye santatādayo jvarā utpadyante, ta ekadoṣajādaya upapadyante| ye punarviṣamasamprāptisamutpannāḥ santatādayaste sannipātena| iti prāyaśaḥ sannipāteneti nyāyyametat| nanu, evaṃ sati vātiko'yaṃ paittiko'yaṃ ślaiṣmiko'yamayaṃ dvāndvika iti kathaṃ vyapadeśaḥ ? ityāha-bhuyaseti| sannipātodbhave'pyasmin santatādau bhūyān-adhiko doṣaḥ, taddoṣopalakṣitāṃ saṃjñāmāsādayatītyarthaḥ, vātajvaro'yaṃ pittajvaro'yamityādi| turavadhāraṇe, bhūyasaiva doṣeṇa vyapadeśo nānyenāpi| tataścaivaṃ sannipātotthaḥ santatādijvara iti sthitam| ata eva tantrāntara evaṃ jagāda-"santato mārutātprāyaḥ pittāt prāyastṛtīyakaḥ| anyedyuśca kaphātprāyaḥ sannipātāccaturthakaḥ|| sannipātakṛtatvāttu duścikitsyaścaturthakaḥ|" iti| tathā ca-"pṛṣṭhe'nilakaphodbhūtaḥ śleṣmapittodbhavastrike| śirasyanilasambhūto gṛhṇātīha tṛtīyakaḥ|| caturthakastu śleṣmotthaḥ pratigṛhṇāti jaṅghayoḥ| vātikaḥ śiraso'bhyeti dvidhaivāyaṃ svabhāvataḥ|| praskandhatastu vijñeyo viparītaścaturthakaḥ|" iti| atha tadeva pañcavidhatvamāha-santataḥ satato'nyedyustṛtīyakacaturthakāviti| nanu, pañcavidho jvara ityanupapannam, ṣaṣṭhasya caturthakaviparyayasya ca vakṣyamāṇatvāt| atra brūmaḥ| caturthakāntargatatvādadoṣaḥ| plīhodare yakṛdudaravat| tathā hi-aṣṭāvudarāṇīti, plīhodare ca yathā yakṛdudarasyāntarbhāvādaṣṭadhātvam, evaṃ jvare caturthaka eva caturthakaviparyayasyāntarbhāvāt pañcadhātvameva jvarasya sādhu|

Sa. malā jvaraṃ kuryuḥ-utpādayeyuḥ| kīdṛśāḥ ? dhātvādisrotasāṃ vyāpinaḥ| dhātavaśca mūtraṃ ca śakṛcca tāni vahanti nityaṃ yāni srotāṃsi teṣāṃ| malā ityanenaitaddyotayati| yadaiva vātādayo malinīkaraṇasvabhāvāḥ syustadā santataṃ jvaraṃ kuryuḥ, na tu doṣarūpā dhāturūpā vā| tathā, sarvāṃ-aśeṣāṃ, tanuṃ tāpayantaḥ-santāpādinā pīḍayantaḥ, na punaḥ santāpamātramutpādayantaḥ| tathā, tulyaiḥ-samānaiḥ, dūṣyādibhirvarddhitāḥ-vṛddhiṃ nītāḥ| ādiśabdena deśartuprakṛtayo gṛhyante| dūṣyāḥ-rasādidhātavaḥ| te ca trayāṇāmapi doṣāṇāṃ yathāyathaṃ tulyatvādvarddhanahetavaḥ| deśartuprakṛtayastu tulyakālaṃ malaiḥ sarvairatulyā api bhavanti| prāyeṇaikaikasya malasya caikaiko deśo vā ṛturvā prakṛtirvā tulyā bhavati| ataḥ "tulyadūṣyādivarddhitāḥ" ityuktam| tathā ca, dhanvadeśo vātasyaiva vṛddhihetuḥ, tulyatvāt; kaphasya tvatulyatvātkṣapaṇahetuḥ| ānupastulyatvāt kaphasya vṛddhihetuḥ, vātasya tvasamānatvātkṣapaṇahetuḥ| ṛtāvapyevaṃ cintyam| prakṛtistrayāṇāṃ doṣāṇāṃ tulyakālaṃ vṛddhiheturna sambhavati, viṣamadoṣajanitatvāt| ye tvevamavocan,-samākhyā prakṛtistulyatvādeṣāṃ malānāmatra jvare varddhanaheturiti| te'pi maivaṃ vocante(vacantvi)ti vacanīyāḥ| yato rogajananonmukhānāṃ doṣāṇāṃ nāsau vṛddhihetuḥ, ārogyalakṣaṇatvāt| kimbhūtā doṣāḥ ? balinaḥ, pratipakṣairakhaṇḍitaśaktitvāt| tathā guravaḥ, sāmatvāt| stabdhāḥ-niścalāḥ, ūrdhvamadhaścāniḥsaraṇāt| viśeṣeṇa rasāśritāḥ| viśeṣagrahaṇaṃ malānāṃ sarvadhātvāśritatvaṃ dyotayati| sakaladhātusamāśritā api bhavanti| atiśayena rasākhyaṃ dhātumāśrityaite santataṃ kuryuḥ| tathā, niṣpratidvandvāḥ-pratyanīkarahitāḥ| kīdṛśaṃ jvaram ? suṣṭhu duḥkhena-kṛcchreṇa, soḍhuṃ śakyata iti suduḥsaham|

Sa. jvarasyoṣmā-analadharmaḥ sakalavastukṣapaṇasvabhāvaḥ, sa kadācittathābhūtādadṛṣṭavaśādasmin jvare dhātumalayorekalolībhūtayormalaṃ-vātaviḍādikaṃ, kṣapayet| tathābhūtādadṛṣṭasāmarthyāddhātūnvā-rasādīn, kṣapayet| śīghraṃ-āśveva, na tu cireṇa kālena atra ca malakṣapaṇodyato'yaṃ jvaroṣmā na dhātukṣapaṇodyata iti nirāmalakṣaṇena vijñāyate| tatra caitannirāmalakṣaṇam-'asaṃrodhasnotastvaṃ saprāṇatvamaṅgalāghavaṃ vātānulomanatvaṃ vāgdehamanaśceṣṭāsvanālasyamagnidīptatvaṃ viśadāsyatvaṃ mūtrapurīṣādimalapravartanatvaṃ kṣudupagamo nirglānitā' ityevaṃ kiñcidutpadyamānamupalabhya niścīyate jvaroṣmaṇo malakṣapaṇodyatatvam| etallakṣaṇaviparyayeṇa doṣopakramaṇīyoktena (hṛ. sū. a. 13|23) - "srotorodha" ityādinā sāmalakṣaṇamavagamya niścīyate, yathā'yaṃ jvaroṣmā dhātukṣapaṇodyata iti| sa ityanuvartate| tataḥ-tasmānmaladhātukṣapaṇāt kāraṇāt, rasādīnāṃ-dhātumūtraśakṛddoṣāṇāṃ dvādaśānāmpyekalolībhūtānāṃ, sarvākāraṃ-niḥśeṣaṃ kṛtvā, śuddhyā-jvaroṣmaṇā niṣpāditayā nirmalatayā, vātapittakaphairbhūyiṣṭhairekaikaśa utpannaḥ sa santato jvaraḥ prāyo mokṣāya-jvaramuktaye, maryādāṃ-avadhiṃ, sapta daśa dvādaśa vāsarānanuyāti-anuvartate| vāsarāniti "atyantasaṃyoge" dvitīyā| sarva ākāro yasmin śodhane tatsarvākāraṃ-niḥśeṣarūpam| "kriyāviśeṣaṇānāṃ napuṃsakatvaṃ dvitīyā ca" iti dvitīyā| kramāt-yathākramam, tena vātabhūyiṣṭhaḥ santato jvaraḥ sapta vāsarān, pittabhūyiṣṭho daśavāsarān , kaphabhūyiṣṭho dvādaśavāsarān, ityavatiṣṭhate| tathā, rasādīnāṃ-ekalolībhūtānāṃ kevalaṃ jvaroṣmakṣapaṇamātramanubhavatāṃ, aśudhdyā-samalatayā, eṣāmeṣa jvaroṣmā vātapittakaphairekaikaśa utpannaḥ prāyo vadhāya maryādāṃ sapta daśa dvādaśa vāsarānanuyāti| prāyo-bāhulyena, eṣā maryādā| kadācicca vātajvarādiruktebhyaḥ saptādi vāsarebhyo'dhikāni dinānyanuvṛttya mokṣāya vadhāya vā bhavati, kadācit nyūnānyapīti| tantrāntare coktam-"pittakaphānilavṛdhdyā daśadivasadvādaśāhasaptāhāt| hanti vimuñcati vā''śu jvaroṣmaṇā dhātumalapākāt||" iti| ityagniveśasya mataṃ-jñānam| hārītasya punarevaṃ smṛtiḥ-smaraṇam, nityatvādāyurvedasya| dviguṇā saptamī-caturdaśadināni yāvadvātajvaraḥ santataḥ, pittajvaro dviguṇā navamī-aṣṭādaśadināni, kaphajvaro dviguṇaikādaśī-dvāviṃśatirdivasāḥ| "eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca|" iti "sarvākāraṃ rasādīnāṃ śuddhyā'śuddhyā'pi vā kramāt|" ityatrāpyanuvartanīyam| trayaśca te doṣāśca tridoṣāḥ, teṣāṃ maryādā-avadhiḥ, tridoṣamaryādā| dvayamapi caitat tantrakṛdvacaḥ pramāṇam, tathādṛṣṭatvāt| idānīṃ yathāparibhāṣitāt dvividhādapi maryādāprakārādadhikataraṃ kālaṃ yathā'sya jvarasyānuvṛttirbhavati tathā darśayitumāha-śudhdyaśuddhāviti| śuddhisahitā aśuddhiḥ śuddhyaśuddhiḥ| śākapārthivāditvātsamāsaḥ| tasyāṃ satyāṃ jvaraḥ santatākhyo dīrghamapi kālamanuvartate-anubadhnāti| kadācidrasākhyo dhāturmalarahito jvaroṣmaṇā kṣapitamalo bhavati, kadācidraktādyanyatamaḥ, kadācidraktādayaḥ sarve na rasaḥ, kadācidraktādayaḥ sarve kiñcinmalarahitā na rasastathābhūtaḥ, kadācitkiñcinmalarahito raktādyanyatamḥ, evaṃprakārā śuddhisahitā aśuddhirucyate| tasyāṃ satyāṃ santatākhyo jvaro dīrghakālamanuvartate|

Sa. īdṛśānāṃ puṃsāmalpo'pi-hīnabalo'pi, apiśabdānmahābalo'pi, doṣo-vātādyanyatamo, jvaraṃ viṣamasaṃjñaṃ kuryāt| kiṃ kṛtvā ? dūṣyāderanyatamato balaṃ labdhā| ādiśabdo deśartvorgrahaṇāya| anyatamagrahaṇaṃ copalakṣaṇārtham| tena kadāciddūṣyāderekasmādrasādeḥ kadāciddvābhyāṃ rasaraktādyanyatamābhyāṃ kadāciddūṣyadeśābhyāṃ kadāciddūṣyadeśartubhyo balaṃ labdhveti yojyam| kimbhūto doṣaḥ ? savipakṣaḥ,-saha vipakṣeṇa-pratyanīkena dūṣyādyanyatamena, vartate savipakṣaḥ| tathā ca kimbhūtaḥ ? kṣayaśca vṛddhiśca, te bhajate-sevate, kṣayavṛddhibhāk| santato hi jvaro niṣpratyanīka iti santatādasya bhedaḥ| mithyāhārādisevināmityatrādiśabdena vihārauṣadhādiparigrahaḥ|

Sa. teṣāṃ-kṛśādīnāṃ, doṣo-vātādyanyatamaḥ, sve kāle-yo yasyātmīyaḥ kālo vṛddhiheturvayohorātribhuktalakṣaṇastasmin sve kāle, doṣaḥ pravartate,- svīyaṃ karma darśayatītyarthaḥ| kiṃ kurvan ? jvarayan-santāpamutpādayan| kīdṛśo doṣaḥ ? balī-balavān san pravartate| punaścaiṣaḥ-viṣamajvarārambhī doṣaḥ satatakāderutpādako, nivartate-svavyāpārādviramati| kimbhūtaḥ ? pratyanīkasya balaṃ pratyanīkabalaṃ, tenābalaḥ| etaduktaṃ bhavati,-yadyasau doṣo dūṣyādīnāṃ sapakṣāṇāmanyatamasmādbalaṃ labhate tadā'sau svavyāpāre pravartate| yadā tu tasya vipakṣā bhavanti tadāteṣāṃ vipakṣāṇāmanyatamasya balenāsya doṣasya balaṃ hīyate| tadānīṃ ca pratyanīkabalābalatvādasau doṣo nivartate, vaṭādibījavat| yathā,-vaṭādibījaṃ jalādisāmagrīto balamāsādya viśiṣṭe kāle rohati-aṅkurādikamudbhāvayati tato jalādivirahādbhūmāvevāvatiṣṭhate, na tu svakāryamudbhāvayati, tathaivaiṣo'pi viṣamajvarasya kartā doṣaḥ svapakṣato dūṣyāderbalaṃ labdhvā svavyāpāraṃ kurute| yadā tu vipakṣabalenāsau pratihataśaktistadā svavyāpāraṃ na kurute, deha eva nilīya tiṣṭhati|

Sa. doṣe-viṣamajvarakāriṇi, kṣīṇe sati, satatakādijvaraḥ sūkṣmo bhūtvā rasādiṣveva dhātuṣu līyate-layaṃ yāti| kathaṃ punaretadavagamyate ? yadasau līno na punarvinaṣṭa eva, ityatra hetumāha-līnatvādityādi| sa tu līno jvaro līnatvāt kārśyādīn karoti| ata evāsau na vinaṣṭa evetyucyate| yataḥ kārśyādyudgama upalabhyate| niranvayavinaṣṭāddhi taddhetukārśyādyanupalabdhireva| tasmāllīno doṣo viṣamajvareṣu bhavatīti sthitam|

Sa. āsannaṃ vivṛtaṃ cāsyaṃ-mukhaṃ, yeṣāṃ rasavāhināṃ srotasāṃ tānyevam| teṣāṃ bhāva āsannavivṛtāsyatvam| tasmāddhetostatra praviṣṭena doṣeṇa śīghraṃ sarvasya vapuṣaḥ-śarīrasya, vyāptirjāyate| tena-kāraṇena doṣeṇāśu sarvaśarīravyāptilakṣaṇena, santatākhyo jvaraḥ satato-nirantaro, bhavati| viparītaḥ prakṛtatvātsantatena viṣamo-viṣamasaṃjñaḥ, satatādijvaro viparīto bhavati-na nirantaraṃ jvarayati| kasmādviparītaḥ ? viparyayāt| etaduktaṃ bhavati,-sthūlānyāsannāni vivṛtāsyāni ca rasavāhīni srotāṃsi| dūratarāṇi saṃvṛtāsyāni sūkṣmatarāṇi ca raktavāhīni| tairdoṣaścireṇa tathā asākalyena kāyaṃ vyāpnuvan vicchinnakālaṃ jvaraṃ karoti| ata evāha (ślo. 70)- "ahorātrasya sa dviḥ syāt" ityādi| tato dūratarāṇi saṃvṛtatarāsyāni ca māṃsavāhīni srotāṃsi| tāni ciratareṇa prāpnoti doṣaḥ| na caitaiḥ srotobhiḥ sākalyena yugapaddehamanuvyāpnoti| ato'nena kāraṇenāsāvanyasmin dine jvaraṃ nirvartayatyanyedyuḥsaṃjñam| tenāsau satatādapi viprakṛṣṭo bhavati| tato'pi sūkṣmatarāṇi saṃvṛtataramukhāni ca medovahāni| tāni ciratareṇa doṣaḥ prāpnoti| na ca tairaśeṣadehaṃ vyāpnoti| ato'sāvanena kāraṇena yathākramamanyadinamekaṃ hitvā tṛtīye'hni tṛtīyako bhavati| tato'pyanenaiva viprakṛṣṭatamena krameṇa dinadvayaṃ hitvā caturthako bhavati| evaṃ caturthakaviparyayaśca| saṅgrahe'pyākhyat (ni. a. 2)- "sūkṣmasūkṣmatarāsyeṣu dūradūratareṣu ca| doṣo raktādimārgeṣu śanairalpaścireṇa yat|| yāti dehaṃ ca nāśeṣaṃ bhūyiṣṭhaṃ bheṣaje'pi ca| kramo'yaṃ tena vicchinnasantāpo lakṣyate jvaraḥ||" iti| adhunā viṣamajvarasya svarūpaṃ pratipādayannāha-viṣama iti| viṣamo-viṣamasaṃjño jvaro, viṣamārambhakriyākālo bhavati| ārambhaśca kriyā ca kālaśca ārambhakriyākālāḥ| viṣamā ārambhakriyākālā yasya sa evam| tatra viṣama ārambho yathā,-kaścitpūrvaṃ mūrdhānamārabhyāgacchati, kaścitpṛṣṭham, kaścijjaṅghābhyāmiti| viṣamakriyo yathā,-kaścicchītakṛt, kaściddāhakṛditi| viṣamakālaśca yathā,- kaścitpūrvāhṇe samāgacchati, kaścinmadhyāhne, kaścidaparāhṇe, kaścinniśīthe, iti| tathā, anuṣaṅgavān-dīrghakālānubandhī|

Sa. prāyo-bāhulyena, raktāśrayo doṣaḥ satataṃ jvaraṃ vidadhāti| prāyograhaṇāt rasādyāśrayatvamasya sūcayati| tasmātsarvo jvaraḥ sarvadhātuvyāpī| bhūyāṃstu dhāturvyapadiśyate| ata eva santate papāṭha (ślo. 59) - "viśeṣeṇa rasāśritāḥ|" iti| tasmādviśeṣeṇa raktāśrayaḥ satata ityavehi| saḥ-satataḥ, ahorātrasya madhye dviḥ syāt-dvau kālāvanuvartate| aharyuktā rātrirahorātraḥ| "ahaḥsarvaikadeśa" ityādinā ac samāsāntaḥ| "rātrāhnāhāḥ puṃsi" iti puṃstvam| dvau vārau dviḥ| "dvitricaturbhyaḥ suc" iti suc| atra ca nāyaṃ niyamaḥ, yadahnyekavāraṃ rātrāvekavāramiti, kiṃ tarhi ? kadācidahnyeva vāradvayaṃ, kadācidrātrāveva vāradvayaṃ, kadāciddvayorapi vāradvayamiti pratīhi|

Sa. sakṛdanyedyuḥ 'ahorātrasya ityanuvartate| ahorātrasya madhye'yamanyedyurnāma viṣamajvaraḥ sakṛt-ekavāraṃ bhavet| kadācidahnyekavāramutpadyate, kadācidrātrāviti| tasmin-anyedyurjvare, sarvadhātvāśrayo'pi doṣo viśeṣeṇa māṃsavahā nāḍīrāśritaḥ|

Sa. tṛtīyake medovahā nāḍīrviśeṣeṇa doṣa āśrita iti yojyam| medovahā nāḍīrāśritya doṣastṛtīyakaṃ kuruta ityarthaḥ| sa ca trividhaḥ,-pittavātādadhikāt kaphapittāt vātakaphācca| tatra grāhī mūrdhnaḥ-śirasaḥ, pittānilāttṛtīyako bhavati, mūrdhni vedanāstāstā janayatītyarthaḥ| yaśca kaphapittādutpadyate sa trikasya grāhī-trike pīḍāmutpādayati| yaścānilakaphājjāyate sa pṛṣṭhasahitasya trikasya grāhī-pṛṣṭhe trike ca pīḍāṃ janayati| evamayaṃ triprakārasvabhāvaḥ| sa ca tṛtīyaka ekāhāntara iti smṛto, 'munibhiḥ' iti śeṣaḥ| ekenāhnā'ntaraṃ-vyavadhānaṃ, yasya sa evam| ekasminnahani tirobhūya punarudetītyarthaḥ|

Sa. medaśca majjā cāsthi ca medomajjāsthīni, teṣāmanyatamasmin sthite doṣe kadācinmedasi sthite doṣe kadācinmajjani kadācidasthani sthite doṣe caturthako jvaro jāyate| ekaṃ dinaṃ jvarayitvā hyahaṃ vimucya punarjvarayati sa caturthako vedyaḥ| majjastha evetyapare-anye punarācāryā evaṃ smaranti, caturthako jvaro majjastha eva doṣe jāyate| sa punaścaturthakaḥ prabhāvaṃ dvidhā-dviprakāraṃ, darśayet| kaphenādhikena yo jāyate sa pūrvaṃ-prathamaṃ, jaṅghābhyaṃ tato'nyebhyo'ṅgebhyaḥ| anilādyo bhavati sa pūrvaṃ śiraso jāyate'nantaramaṅgāntarebhyaḥ|

Sa. asthi ca majjā cāsthimajjānau, asthimajjorubhayaṃ-dvayaṃ, tatra gato yo malo vātādyanyatamastasmin, caturthakaviparyayaḥ-tadviparītalakṣaṇo viṣamajvaro, bhavati| sa ca tridhā-triprakāraḥ, sannipātodbhavatve'pi kadācidvātenādhikenā'thavā pittena śleṣmaṇā vā| tameva ca lakṣayitumāha-hyahamiti| dvidhātusthitadoṣotpannatvāt dve dine jvarayitvā dinamekaṃ vimucya punarhyahaṃ jvarayati sa caturthakaviparyayaḥ| anenaiva lakṣaṇena caturthakasyāpi lakṣaṇamuktaṃ bhavati| sa ekamaho jvarayitvā hyahaṃ vimucya punarjvarayati| dve ahnī samāhṛte dvyahaḥ| "rājāhaḥsakhibhyaṣṭac" iti ṭac| "ahnaṣṭakhoreva" iti ṭilopaḥ|

Sa. balaṃ cābalaṃ ca balābalaṃ,-sāmarthyāsāmarthyam, āsannavyādhikāraṇānāṃ doṣāṇāṃ-vātādīnāṃ, tadā tadā balābalena jvaraḥ syāt| kimbhūtena ? annaceṣṭādijanmanā| adyata ityannaṃ,-raktaśālyādi| annagrahaṇamupalakṣaṇārtham, māṃsarasādyapi hi pānaṃ gṛhyate| ceṣṭyata iti ceṣṭā,-kāyavāṅmanovyāpāro, vihāra ityarthaḥ| annaṃ ca ceṣṭā cānnaceṣṭe, te ādi yeṣāṃ kāladūṣyādīnāṃ ta evam, tebhyo janma yasya balābalasya, tenānnaceṣṭādyutpannena satatakādirjvaro bhavet| manasastadvat| tadvadityanena doṣāṇāṃ balābalamatidiśyate| yathā doṣāṇāṃ śārīrāṇāṃ balābalena satatakādijvaraḥ syāt, tathā manaso'pi doṣāṇāṃ balābalena jvaraḥ syāt| caśabdāt karmaṇo'pi pūrvoktasya balābalena satatakādijvaraḥ syāditi| kasya sambandhinaḥ karmaṇaḥ ? prakṛtatvānmanasa eva| tadevaṃ karmaṇo vyāpārasya cittasyārthasya balābalena tadvaśājjvaro'sau bhavet| anye tvācakṣate,-karmaṇaḥ-purākṛtasya balābalena, purākṛtakarmavaśāditi| yattadonityābhisambandhādyadatrānuktamapi labhyate| tenāyaṃ sambandhaḥ,-yadā yadā'nnaceṣṭādijanma doṣāṇāṃ balābalaṃ syāt, tathā manaso doṣāṇāṃ balābalaṃ syāt, tathā karmaṇaḥ pūrvakṛtasya balābalaṃ syāt, tadā tadā satatakādirjvaraḥ syāditi| apica doṣāṇāṃ vātādīnāṃ balena, tathā dūṣyāṇāṃ rasādīnāṃ tathā ṛtūnāṃ śiśirādīnāṃ tathā'horātrasya tathā prakṛtīnāṃ balena, manaso balena, tathā viṣayāṇāṃ śabdasparśarūparasagandhānāṃ balena, jvarastaṃ taṃ-viśiṣṭaṃ, kālaṃ prapadyate| tena kadācit satatako'nyedyustṛtīyakaścaturthako vā bhavati| tathā kadācit caturthako bhūtvā tṛtīyako'nyedyuḥ satatako vā bhavet| saṅgrahe ca rasādidhātusthajvaralakṣaṇamuktam| yathā (ni. a. 2)- "utkleśo gauravaṃ dainyaṃ bhaṅgo'ṅgānāṃ vijṛmbhaṇam| arocako vamiḥ sādaḥ sarvasmin rasage jvare|| 1|| raktaniṣṭhīvanaṃ tṛṣṇā raktoṣṇapiṭikodgamaḥ| dāharāgabhramamadapralāpā raktasaṃsthite|| 2|| tṛḍ glāniḥ sṛṣṭavarcastvamantardāho bhramastamaḥ| daurgandhyaṃ gātravikṣepo māṃsasthe, medasi sthite|| 3|| svedo'titṛṣṇā vamanaṃ svagandhasyāsahiṣṇutā| pralāpo glānirarucirasthisthe tvasthibhedanam|| 4|| doṣapravṛttirūrdhvādhaḥ śvāsāṅgākṣepakūjanam| antardāho bahiḥ śaityaṃ śvāso hidhmā ca majjage|| 5|| tamaso darśanaṃ marmacchedanaṃ stabdhameḍhratā| śukrapravṛttirmṛtyuśca jāyate śukrasaṃśraye|| 6|| uttarottaraduḥsādhyāḥ pañcātrāntyau tu varjayet| pralimpanniva gātrāṇi śleṣmaṇā gauraveṇa ca|| 7|| mandajvarapralepastu saśītaḥ syātpralepakaḥ| nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śūnaḥ kṛcchreṇa sidhyati|| 8|| stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭho bhavedvātabalāsakaḥ| haridrābhekavarṇābhastadvarṇaṃ yaḥ pramehati|| 9|| sa vai hāridrako nāma jvarabhedo'ntakaḥ smṛtaḥ| kaphavātau samau yasya hīnapittasya dehinaḥ|| 10|| tīkṣṇo vā yadi vā mando jāyate rātriko jvaraḥ| divākarāpītabale vyāyāmācca viśoṣite|| 11|| śarīre niyataṃ vātājjvaraḥ syātpūrvarātrikaḥ| āmāśaye yadā duṣṭe śleṣmapitte vyavasthite|| 12|| tadā'rddhaṃ śītalaṃ dehe tvarddhaṃ coṣṇaṃ prajāyate| kāye pittaṃ yadā duṣṭaṃ śleṣmā cānte vyavasthitaḥ|| 13|| uṣṇatvaṃ tena dehasya śītatvaṃ karapādayoḥ|" iti| khāraṇādinā tu śukrastha eva doṣe varjyatā pratyapādi| tathā ca tadgranthaḥ-"śukrasthe śukraviṇmokṣaḥ śvasan prāṇān vimokṣyati|" iti|

Sa. doṣo-vātādyanyatamo, dhātūn-rasādīn, prakṣobhayan-caṇḍapavanoddhūtamahājalāśayāniva kurvan, jvaramokṣakāle vilīyate| vilīyamānadoṣavaśāt naraḥ śvasan, tathā svidyan-romakūpebhyo jalaṃ sravan, tathā kūjan-avyaktaṃ śabdaṃ kurvan, vamati-chardayati, tathā ceṣṭate-bhūmiśayyādau pariluṇṭhati, vepate-kampate lateva calati, pralapati-asambaddhaṃ brūte, tathā hataprabho-naṣṭakāntiḥ, uṣṇaiḥ śītaiścāṅgaistulyakālamupalakṣito bhavati| caśabdo'tra tulyakālārthaḥ| tulyakālaṃ tasya kāniciduṣṇānyaṅgāni kānicicchītāni| vigatā saṃjñā yasyāsau visaṃjñaḥ, tathā jvaravegārtaḥ sakrodha iva vīkṣate-saroṣa ivālokanaṃ karoti, tathā śakṛt-purīṣaṃ, vimuñcati| kimbhūtaṃ śakṛt ? doṣaśca śabdaśca doṣaśabdau, saha tābhyāṃ vartate sadoṣaśabdam| doṣaśabdenehāmo vivakṣitaḥ, sāmaṃ sasvanaṃ cetyarthaḥ| tathā, dravaṃ-akaṭhinam| tathā vego'syāstīti vegavat, iti savegaṃ kṛtvā śakṛtsṛjati|

Sa. tasya vigatajvarasya narasyaitāni lakṣaṇāni| yathā-deho laghurbhavati-na tu gātre gauravam| tathā, vyapagatāḥ-naṣṭāḥ, klamamohatāpā yasyāsau vyapagataklamamohatāpastadā sa sampadyate| tathā, asya mukhe-vadane, pākaḥ| karaṇānāṃ-cakṣurādīnāṃ, sauṣṭhavaṃ-pāṭavaṃ, jāyate| tathā, avyathatvādayo'sya bhavanti| prakṛtyā yogaḥ prakṛtiyogaḥ,-svabhāvena sambandhaḥ| prakṛtiyogo yasyāsti manasastat prakṛtiyogi| yādṛgyasya cittaṃ pūrvaṃ rajobahulaṃ tamobahulaṃ vā āsīt tādṛk tasya sampadyata ityarthaḥ| tathā, annalipsā-annābhilāṣaḥ| saṅgrahe ca nakṣatrasamāśrayaṇena ca sādhyāsādhyajvaralakṣaṇamuktam| yathā (ni. a. 1)- "ādhānajanmanidhanapratyarākhyavipatkare| nakṣatre vyādhirutpannaḥ kleśāya maraṇāya vā|| jvarāstu jātaḥ ṣaḍrātrādaśvinīṣu nivartate| bharaṇīṣu tu pañcāhātsaptāhātkṛttikāsu ca|| trisaptarātrādathavā rohiṇyāmaṣṭarātrataḥ| ekādaśādvā divasānmṛge ṣaṇṇavarātrayaḥ|| pañcāhānmṛtyurārdrāyāṃ tripakṣe saṃśayo'thavā| punarvasau pravṛttastu jvaro'paiti trayodaśāt|| divasātsaptaviṃśādvā hyahātsaptāhato'thavā|| puṣye śleṣāsu maraṇaṃ cireṇā'pi maghāsu ca|| avaśyaṃ svāsthyamāpnoti dvādaśāhānmṛto na cet| phalgunyoḥ pūrvayormṛtyuranyayostu dine'ṣṭame|| navame'hnyekaviṃśe vā jvaraḥ saumyatvamṛcchati| hastena saptame śāntiścitrāyāmaṣṭame'thavā|| punaścitrāgame svātau daśāhādathavā tribhiḥ| pakṣairmṛtyuṃ viśākhāsu dvāviṃśe'hani nirdiśet|| navame'hni na cecchāntirmaitre mṛtyustataḥ param| jyeṣṭhāyāṃ pañcame mṛtyurūrdhvaṃ vā dvādaśātsukham|| svāsthyaṃ daśāhānmūlena trisaptāhe'thavā gate| pūrvāṣāḍhāsu navame tato'nyāsu tu māsataḥ|| aṣṭābhirathavā māsairnavabhirvā bhavecchivam| [jvarastu śraveṇe yāti śāntimekādaśāhataḥ|| ] ājyeṣṭhāhāddhaniṣṭhāsu daśāhādvāruṇeṣu tu| ṣaḍahe dvādaśāhe vā mṛtyurbhādrapadāsu ca|| uttarāsu dvisaptāhāt praśamo, revatīṣu ca| catūrātre'ṣṭarātre vā kṣemamityāha hāritaḥ||" iti| jvara ityupalakṣaṇam| prāyaḥ sarvo vyādhiranayā diśā'nusṛto bodhyaḥ kṣipraciramokṣāya jīvitāntāya vā| ādhānaṃ-janmarkṣāddaśamaṃ nakṣatram| vipatkaraṃ-tṛtīyā tārā| pratyaraṃ-pañcamī| nidhānasaṃjñā-saptamī tārā smṛteti| atha, kiṃ nakṣatrasamāśrayeṇena jvarasya sādhyāsādhyavibhāgo'ṅgīkriyatāmuta yathānidānaṃ kupitadoṣalakṣaṇena ? brūmaḥ| ubhayathā'pi| yato nakṣatraṃ trividhamapi prāktanasya karmaṇo daivākhyasya śubharūpasyāśubharūpasya śubhāśubharūpasya ca saumyakrūramadhyasvabhāvasūcakam| tatra saumyena nakṣatreṇa śubhaṃ, krūreṇāśubhaṃ, madhyasvabhāvena ca śubhāśubham| etaduktaṃ bhavati,-purātanakarmavaśānnakṣatreṇa jvara utpadyate, aihikakarmavaśānmithyāhārasevanākhyādyathānidānaṃ vātādikupitalakṣaṇena ca| tadanayorbalābalena jvarasya sādhyāsādhyavibhāgo vyavasthāpyaḥ| pratyapādi ca munibhiḥ| yathā (ca.vi.a.3)- "kadācitkarmaṇo balavattvaṃ kadācitpuruṣakārasya" ityubhayathā jvarasya sādhyāsādhyavibhāgo nyāyyaḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne jvaranidānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 2||