Sa. jvaranidānādanantaraṃ
raktapittanidānamārabhyate| yato jvara ūṣmaṇā vinā na sambhavati, pittaṃ ca
vinā na kadācidūṣmā| tasmājjvaranidānādūrdhvaṃ raktapittanidānamidānīmārabdhuṃ
yuktamityāha-
athāto raktapittakāsanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|
Sa. vyākhyā'sya pūrvavat|
bhṛśoṣṇatīkṣṇakaṭvamlalavaṇādividāhibhiḥ|
kodravoddālakaiścānnaistadyuktairatisevitaiḥ||1||
kupitaṃ pittalaiḥ pittaṃ dravaṃ raktaṃ ca mūrcchite| te
mithastulyarūpatvamāgamya vyāpnutastanum||2||
Sa. bhṛśaśabdasyoṣṇādibhirvidāhyantaiḥ
sambandhaḥ| ādiśabdenātra kṣārādayo gṛhyante| bhṛśoṣṇādibhirannaiḥ
pittalairatisevitairdravaṃ-dravasvabhāvaṃ, yat pittaṃ tat kupitaṃ-duṣṭaṃ,
tathā raktaṃ kupitaṃ, tairevātisevitaiḥ| atisevanaṃ cobhayatā
bhavati,-cirakālamabhyavahṛtaistathā'timātrābhyavahṛtaiḥ| na kevalametairyāvat
kodravoddālakaiścānnaiḥ| tadityanena bhṛśoṣṇādīni parāmṛśyante|
tairyuktaiḥ-miśritaiḥ kodravoddālakaiścānnairatisevitaiḥ kupitaṃ pittaṃ tathā
raktaṃ ca bhavati| te-dve api raktapitte, mūrcchite-miśratāṃ gate,
mithaḥ-parasparaṃ, tulyarūpatvaṃ-samavarṇatvaṃ, āgamya-prāpya, sarvāṃ
tanuṃ-dehaṃ, vyāpnuto-vyaśrnuvāte| nanu, bhṛśoṣṇādīnāṃ pittalatvāvyabhicārāt
kimarthaṃ pittalairityuktam ? brūmaḥ| dāḍimāmalakasaindhaveṣvamlalavaṇādiṣu
vyabhicārāt| tathāhi-dāḍimāmalakasaindhavānyamlalavaṇānyapi pittaṃ na kurute|
api ca na kevalaṃ bhṛśoṣṇādiyuktaiḥ kupitaṃ pittaṃ raktaṃ ca| yāvadanyairapi
pittalairabhṛśoṣṇādisvabhāvairvrīhiprabhṛtibhiratisevitaiḥ kupitaṃ pittaṃ ceti
pratipādanārthaṃ pittalairityuktam| nanu, evaṃ sati pittalairityeva nirdeśaḥ
kartuṃ yukta ubhayānugrahārthaḥ| tathā ca bhṛśoṣṇādīni
tathā'nyānyapyabhṛśoṣṇādīni vrīhiprabhṛtīnyevaṃ gṛhītāni bhavanti|
astyevaitat| kintu pittalatvasāmānyādgṛhītānāmapi bhṛśoṣṇādīnāmupādānaṃ
kṛtamatiśayadyotanārtham| yathā bhṛśoṣṇādīnyatiśayena pittaṃ raktaṃ ca
kopayanti, na tathā'nyāni vrīhiprabhṛtīni| ata eva kodravoddālakau
śītavīryāvapi bhṛśoṣṇādidravyayutau pittasya kartārau bhavataḥ|
bhṛśoṣṇādīnāmatipittalatvāt| nanu, pittasya dravamiti viśeṣaṇamayuktam,
vyabhicārābhāvāt| tathā ca tantrakṛjjagau (hṛ. sū. a. 1|11)- "pittaṃ
sasnehastīkṣṇoṣṇaṃ laghu visraṃ saraṃ dravam|" iti| atrocyate|
pittamadravamapyasti| kathaṃ jñāyate ? granthakāravacanāt| tathā covāca
tantrakṛt (hṛ. sū. a. 12|90)- "pittaṃ pañcātmakaṃ tatra pakvāmāśayamadhyagam|
pañcabhūtātmakatve'pi yattaijasaguṇodayāt|| tyaktadravatvaṃ" ityādi| tasmāt
yaddravarūpaṃ pittaṃ tadbhṛśoṣṇādibhiḥ kupitaṃ raktapitte kāraṇam, na punaryat
tyaktadravatvaṃ-kaṭhinatāṃ prāptaṃ, iti pratipādayituṃ dravagrahaṇam| nanu,
yadi tulyarūpatvaṃ pittarakte prāpte, tatkathamīdṛśo nirdeśa upapadyate ? "
adhogaṃ yāpayedraktaṃ" (hṛ. ci. a. 2|2) iti| evamādau hi raktasya
pittasahitasyaiva nirdeśo yukto "raktapittamadhogaṃ yāpayet" iti|
Ā. rā. atha raktapittaprakaraṇam| tatra
nidānamāha-bhṛśoṣṇetyādi| bhṛśoṣṇāda(dya)nyavidāhitvaṃ ca militaṃ kāraṇam|
kodravāḥ-koradūṣāḥ, uddālakāḥ-vanyāḥ, teṣāṃ tadyuktānāmvidāhiyuktānāṃ,
kāraṇatvam| "kodravaṃ hantyasṛkpittaṃ karotyeva vidāhibhiḥ|" iti vacanāt|
annairityadanena hetutvam, na bahirlepādinā| pūrvaṃ pittalaiḥ kupitaṃ
paścādbhṛśoṣṇābhirveditam| dravagrahaṇaṃ pācakapittanivṛttyartham|
samprāptimāha-te mitha iti| te-pittarakte| tulyarūpatvaṃ-raktavarṇatvaṃ
tulyaguṇāt kadāciddharitādivarṇatvamapi|
evamāśaṅkyāha - - - - pittaṃ raktasya vikṛteḥ saṃsargāddūṣaṇādapi|
gandhavarṇānuvṛtteśca raktena vyapadiśyate||3||
Sa. pittaṃ raktena vyapadiśyate| yasmāt
pittaṃ raktasya vikṛtiḥ-vikāro, raktādutpannamityarthaḥ| tathā coktam (hṛ. śā.
a. 3|63) - "kaphaḥ pittaṃ malāḥ sveṣu prasvedo nakharoma ca|
sneho'kṣitvagviśāmojo dhātūnāṃ kramaśo malāḥ||" iti| tathā,
saṃsargāt-anyonyamiśrībhāvāt| tathā, dūṣaṇādapi-yasmādraktaṃ pittenāśvecha
dūṣyate, tathā raktadūṣaṇaiḥ pittamapi dūṣyate, tātsthyāt| tathā ca granthaḥ
(hṛ. sū. a. 11|27) - "yadekasya tadanyasya varddhanakṣapaṇauṣadham|" iti| anye
tu dhātavo na tathā dūṣyante yathā pittam| tathā coktam (hṛ. sū. a. 11|26)-
"tatrāsthini sthito vāyuḥ pittaṃ tu svedaraktayoḥ|" iti| tathā,
gandhavarṇānuvṛtteśca| gandhaśca varṇaśca gandhavarṇau,
tayoranuvṛttiḥ-anukaraṇaṃ gandhavarṇānuvṛttiḥ| kasya gandhavarṇo ?
prakṛtatvādraktasya yādṛśau gandhavarṇau tādṛśāvapi pittasya| evaṃ ca raktena
tat vyapadiśyate| tasmāt " adhogaṃ yāpayedraktaṃ" ityādinirdeśo yukta eva|
nanu, raktasya śarīre svābhāvikaṃ pramāṇamuktamaṣṭāvevāñjalayaḥ|
prakopamāpannaṃ tvāḍhakādisaṅkhyātamapi dṛśyate|
Ā. rā. raktapittasya raktatve vācye
hetumāha-pittaṃ raktasyeti| raktasya kāryaṃ dūṣaṇaṃ ca raktena saṃspṛṣṭaṃ
sadṛśaṃ ceti catuṣṭayaṃ hetuḥ| "kaphaḥ pittaṃ *malāḥ kheśu" (hṛ.śā.a. 3163)
iti raktamalatvātkāryatvam| yogarūḍhiriyam| yogasya pitte'pi tulyatvāt|
tatkathametat ? ityāha - - - - prabhavatyasṛjaḥ sthānātplīhato yakṛtaśca tat|
-------------------------------------------------------|4|
Sa. asṛjaḥ sthānāt tat-pittamūrcchitaṃ
raktaṃ, prabhavati-prakarṣeṇa bhavati vardhate| tasmādbahutvamasya yuktameva|
kiṃ tadasṛjaḥ sthānam ? yatastatprabhavatītyāha-plīhato yakṛtaśceti |
Ā. rā.
raktodgamasthānamāha-prabhavatīti| raktasthāne plīhayakṛtī|
athāsya pūrvarūpāṇyāha -
-------------------------------------------------------| śirogurutvamaruciḥ
śītecchā dhūmako'mlakaḥ||4||
chardiścharditabaibhatsyaṃ kāsaḥ śvāso bhramaḥ klamaḥ|
lohalohitamatsyāmagandhāsyatvaṃ svarakṣayaḥ||5||
raktahāridraharitavarṇatā nayanādiṣu| nīlalohitapītānāṃ
varṇānāmavivecanam||6|| svapne
tadvarṇadarśitvaṃ bhavatyasmin bhaviṣyati|
-------------------------------------------------------|7|
Sa. śirogurutvādikamasmin-raktapitte,
bhaviṣyati sati bhavati| chardite-vamite, baibhatsyaṃ-jugupsā|
svapne-svapnāvasthāyāṃ, tadvarṇadarśitvaṃ-raktavarṇākāraṃ paśyati| tacca
raktapittaṃ trividhamūrdhvagamadhogamubhayamārgagaṃ ca|
Ā. rā. prāgrūpamāha-śirogurutvamiti|
charditabaibhārtsyaṃ-jugupsā| āsye lohādīnāṃ gandhaḥ|
tadvarṇo-raktahāridrādiḥ|
tatrordhvagamāha - -------------------------------------------------------|
ūrdhvaṃ nāsākṣikarṇāsyairmeḍhrayonigudairadhaḥ||7||
kupitaṃ romakūpaiśca samastaistatpravartate|
-------------------------------------------------------|8|
Sa. ūrdhvagaṃ raktapittaṃ kupitaṃ
nāsādibhiḥ saptabhirdvāraiḥ pravartate| adhogaṃ raktapittaṃ kupitaṃ
meḍhrayonigudaistribhirdvāraiḥ pravartate| prāṇyaṅgānāṃ dvandva ekavadityasya
prāyikatvādbahuvacanamatra na duṣṭam| tathā romakūpaiḥ samastaiḥ|
caśabdānnāsākṣikarṇāsyameḍhrayonigudairubhayamārgamubhayamārgābhyāṃ
tat-raktapittaṃ, pravartate|
Ā. rā. rūpamāha-ūrdhvamiti|
kasyacidūrdhvaṃ, kasyacidadhaḥ, kasyacidromakūpaiḥ, kasyacitsamastairmārgaiḥ,
pravartate|
-------------------------------------------------------| ūrdhvaṃ sādhyaṃ
kaphādyasmāttadvirecanasādhanam||8||
bahvauṣadhaṃ ca, pittasya vireko hi varauṣadham| anubandhī kapho yaśca tatra
tasyāpi śuddhikṛt||9|| kaṣāyāḥ
svādavo'pyasya viśuddhaśleṣmaṇo hitāḥ| kimu tiktāḥ kaṣāyā vā ye
nisargātkaphāpahāḥ||10||
Sa. ūrdhvaṃ-ūrdhvagaṃ raktapittaṃ,
sādhyam| yasmātkāraṇāt kaphādadhikājjāyate| tacca virecanasādhanam|
sādhyate'neneti sādhanaṃ,-cikitsitam| tacca-ūrdhvagaṃ raktapittaṃ,
bahvauṣadham| bahu auṣadhaṃ yasya tadbahvauṣadhaṃ,-anekasādhanam,
madhurakaṣāyatiktadravyasādhyatvāt| apica, yasmādvirekaḥ pittasya varauṣadham|
tathā coktam (ca. sū. a. 25|40) - "virecanaṃ pittaharāṇām|" iti| yaśca [
tatra- ] tasminnūrdhvage raktapittākhye vyādhau, kapho'nubandhī|
tasya-anubandhinaḥ kaphasya, virecanaṃ śuddhikṛt-śodhanaṃ karoti| ato
hetorūrdhvagaṃ raktapittaṃ sādhyam| kaṣāyāḥ-svarasakalkaśṛutaśītaphāṇṭākhyāḥ,
te svādavo'pi hitāḥ, vyādhipratipakṣatvāt| na tu doṣapratipakṣatādvāreṇa,
doṣasamānatvātteṣām| athavā kecana makuṣṭhataṇḍulīyādisambandhino
vyādhipratipakṣāstathā rūkṣatvāddoṣapratipakṣā iti śleṣmaṇo'pi hitāḥ|
apiśabdāttiktādayo'pi| viśuddho-vātādyadūṣitaḥ, śleṣmā yasya sa tasya|
kimu-kiṃpunaḥ, tiktāḥ kaṣāyāśca ye svarasādayaste'pyasya-ūrdhvagasya
raktapittākhyasya vyādherathavā tadvato narasya viśuddhaśleṣmaṇo, hitāḥ|
vyādhipratipakṣatvāddoṣapratipakṣatvācca ye nisargāt-svabhāvāt, kaphaghnāḥ|
Ā. rā. ūrdhvagasya
sādhyatvamāha-urdhvaṃ sādhyamiti| kaphajatvaṃ virecyatvaṃ śamanabāhulyaṃ ca
sādhyatve hetuḥ| virecyatvasya hetutve yuktimāha-pittasyeti| pittamutpādakaṃ,
kaphonubandhī-nirvāhakaḥ| hahvauṣadhatvaṃ darśayati-kaṣāyā iti|
adho yāpyaṃ calādyasmāttatpracchardanasādhanam| alpauṣadhaṃ ca pittasya
vamanaṃ na varauṣadham||11|| anubandhī calo
yaśca śāntaye'pi na tasya tat| kaṣāyāśca hitāstasya madhurā eva kevalam||12||
Sa. adho yāpyaṃ-adhogaṃ raktapittaṃ
yāpyam| kasmāt ? yasmāccalāt-vātādadhikāt, 'utpadyate' ityadhyāhāryam|
tacca-adhogaṃ raktapittaṃ, pracchardanasādhanam| pracchardanaṃ-vamanaṃ,
sādhanaṃ-cikitsitaṃ, yasya tadevam| tathā, alpamauṣadhaṃ-cikitsitaṃ, yasya
tadalpauṣadham, nordhvagaraktapittavadbahvauṣadham| katham ? ityāha-yasmādayaṃ
rogaḥ pittapradhānaḥ| pitte ca vamanaṃ na varauṣadhaṃ-śreṣṭhamauṣadhaṃ na
bhavati| kaphe hi vamanaṃ pradhānamuktam| alpauṣadhatve dvitīyaṃ
hetumāha-kaṣāyāścetyādi| tasya-adhogasya raktapittasya, madhurā eva kevalaṃ
kaṣāyā hitāḥ-pathyāḥ, na tiktāḥ kaṣāyāśca, teṣāṃ vātakopakāraṇatvāt| tathā,
asya calo-vāyuḥ, yo'nubandhī-anubalatvena sthitaḥ, tasyāpi vāyorna
tat-vamanaṃ, śāntaye-śāntyartham|
Ā. rā. adhogasya yāpyatvamāha-adho
yāpyamiti|
kaphamārutasaṃsṛṣṭamasādhyamubhayāyanam| aśakyaprātilomyatvādabhāvādauṣadhasya
ca||13|| na hi saṃśodhanaṃ kiñcidastyasya
pratilomagam| śodhanaṃ pratilomaṃ ca raktapitte bhiṣgjitam||14||
evamevopaśamanaṃ sarvaśo vidyate| saṃsṛṣṭeṣu hi doṣeṣu sarvajicchamanaṃ
hitam||15||
Sa. ubhayāyanaṃ-mārgadvayaprapannaṃ,
kaphamārutasaṃsṛṣṭamasādhyaṃ-sādhayitumaśakyam| asādhyatve
hetudvayamāha-aśakyaprātilomyatvādityādi| anulomaviparītaḥ-pratilomaḥ, tasya
bhāvaḥ prātilomyam| aśakyaṃ-kartumaśakyaṃ prātilomyaṃ yasya raktasya
tadaśakyaprātilomyam| tasya bhāvo'śakyaprātilomyatvam| tasmādubhayāyanaṃ
raktapittamasādhyam| abhāvādauṣadhasya
ca,-etadyogyauṣadhāsampatteścaitadasādhyam| nanu, kathamevamucyate ? ityāha-na
hītyādi| hi-yasmāt, tadasya saṃśodhanaṃ pratilomagaṃ na kiñcidasti| yacca
pratilomagaṃ saṃśodhanaṃ tadraktapitte bhiṣagjitaṃ-auṣadham| tacca
tathābhūtamauśadhaṃ na sambhavati yattatra saṃśamanārthaṃ dīyate|
yadyadhomārgāpekṣayā dīyate tadānīmūrdhvabhāgapravṛttaṃ raktaṃ pravṛddhaṃ
sampadyate| athordhvamārgāpekṣayā virecanamupayujyate tadā'dhogaṃ raktapittaṃ
varddhate| evamasya pratilomagamauṣadhaṃ śodhanaṃ na sambhavati|
tasmādauṣadhasyābhāvaḥ| bhiṣagjitamiti bhiṣak''śabdāt kaṇḍvādiyagantānniṣṭhā
iṭca| svabhāvāccāyaṃ bheṣajavācī| nanu, ubhayāyanasya raktapittasya
saṃśodhanarūpamauṣadhaṃ mā bhavatu| śamanarūpaṃ tvauṣadhamasya śamāya
bhaviṣyatīti "abhāvādauṣadhasya ca" ityayuktamuditam,
ityāśaṅkyāha-evamevetyādi| yathā śodhanamasya-ubhayāyanasya, śamanāya na
sambhavati tathā śamanamapi yadauṣadhaṃ tadapyetasya śamanaṃ na sambhavati|
kuto hetoḥ ? ityāha-saṃsṛṣṭeṣvityādi| hi-yasmāt, saṃsṛṣṭeṣu triṣu doṣeṣu
yatsarvajicchamanaṃ taddhitam| tacca santarpaṇāpatarpaṇarūpatvāddvividham|
tatra yadi santarpaṇaṃ bṛṃhaṇaṃ śamanamadhomārgapravṛttaraktapittadoṣāpekṣayā
mārutaśāntyarthamupayujyate tadā tacchāntiṃ kurvato raktapittavikārakaraṇasya
śleṣmaṇo vṛddhaye sampadyate| athāpatarpaṇamūrdhvabhāgapravṛttadoṣāpekṣayā
kaphaśāntyarthamupayujyate tadānīṃ tasya śāntiṃ kurvato'dhogaraktapittasya
kāraṇaṃ vāyuṃ prakopayet| na cobhayātmakamekaṃ nṛsiṃharūpavat śamanamasti
yatprayojitamubhayāyanasya śamanāya syāt| tasmādubhayāyanamasādhyam|
Ā. rā. ūrdhvādhogasya
asādhyatvamāha-kaphamārutasaṃsṛṣṭamiti|
tatra doṣānugamanaṃ sirāsra iva lakṣayet|
--------------------------------------------|16|
Sa. tatra-tasmin raktapitte,
doṣānugamanaṃ-vātapittaśleṣmaṇāmanubandhaṃ, sirāsra iva-sirāvyadhavidhyuktam
(hṛ. sū. a. 27|40) - "vātācchyāvāruṇaṃ rūkṣaṃ" ityādigranthanirdiṣṭena
lakṣaṇena lakṣitaṃ, lakṣayet|
Ā. rā.
anubodhidoṣajñānopāyamāha-tatreti| sirāsra iva-sirāvyadhadarśitena lakṣaṇena|
--------------------------------------------| upadravāścaṃ vikṛtijñānatasteṣu
cādhikam||16|| āśukārī yataḥ kāsastamevātaḥ
pravakṣyati| --------------------------------------------|17|
Sa. upadravāṃśca vikṛtijñānato
lakṣayediti yojyam| vikṛtijñānaśabdena vikṛtivijñānīyaḥ (hṛ. śā. a. 5)
upalakṣyate| teṣu ca-upadraveṣu madhye, yaḥ kāsākhya upadravaḥ sa
āśukārī-kṣipraṃ mārayati, yato'tastameva raktapittanidānānantaraṃ prakarṣeṇa
nidānaprāgrūpādibhirvakṣyati-bhaṇiṣyati, tantrakṛt|
Ā. rā.
vikṛtivijñānīyoktamasādhyalakṣaṇaṃ smārayati-upadravāṃśceti| (hṛ. śā. a. 5174)
-"raktapittaṃ bhṛśaṃ raktaṃ kṛṣṇamindradhanuṣprabham| tāmrahāridraharitaṃ
rūpaṃ raktaṃ pradarśayet|| romakūpapravisṛtaṃ kaṇṭhāsyahṛdaye sajat|
vāsaso'rañjanaṃ pūti vegavaccāti bhūri ca|| vṛddhaṃ
pāṇḍujvaracachardikāsaśophātisāriṇam|" iti| rugviniścaye tu (mā. ni. rakta.
ślo. 11) -"daurbalyaśvāsakāsajvaravamathumadāḥ pāṇḍutādāhamūrcchā bhukte ghoro
vidāhastvadhṛtirapi sadā hṛdyatulyā ca pīḍā| tṛṣṇā kaṇṭhaprabhedaḥ śirasi ca
tapanaṃ pūtiniṣṭhīvanatvaṃ bhaktadveṣāvipākau vikṛtirapi
bhavedraktapittosargāt|| māṃsaprakṣālanābhaṃ kvathitamiva ca yat
kardamāmbhonibhaṃ vā medaḥpūyāstrakalpaṃ yakṛdiva yadi vā pakvajambūphalābham|
yatkṛṣṇaṃ yacca nīlaṃ bhṛśamatikuṇapaṃ yatra coktā vikārāstadvarjyaṃ
raktapittaṃ surapatidhanuṣā yacca tulyaṃ vibhāti||' iti| kūṇapaṃ-śavagandhi
yat| iti raktapittanidānam|
--------------------------------------------| pañca kāsāḥ smṛtā
vātapittaśleṣmakṣatakṣayaiḥ||17||
Sa. pṛthagdoṣaistrayaḥ kṣayeṇaika iti
kāsāḥ pañcaiva smṛtāḥ| nanu, yadi pañcaiva kāsāstatkathaṃ bhaṇiṣyati ? (hṛ.
ci. a. 3|1) - "kevalānilajaṃ kāsaṃ snehairādāvupācaret|" iti| na
hyanyadoṣayukto vātikaḥ kāso'bhihitaḥ| api tu tribhirapi doṣaiḥ pṛthagevoktāḥ
kāsāḥ| tathā, (hṛ. ci. a. 3|25) - "pittakāse tu sakaphe vamanaṃ sarpiṣā
hitam|" tathā, (hṛ. ci. a. 3|27) - "pittakāse tanukaphe trivṛtāṃ
madhurairyutām| yuñjyādvirekāya yutāṃ ghanaśleṣmaṇi tiktakaiḥ||" ityādi|
tathā, asminnevādhyāye'dhyeṣyate (ślo. 37) - "sādhyā doṣaiḥ pṛthak trayaḥ|
miśrā yāpyā dvayāt" iti| tadetatpūrvāparavyāhatamiva| atrocyate| kāsāḥ
pañcaiva vakṣyamāṇayā samprāptyā jāyante, vastusvābhāvyāt| anantaraṃ
vātikakāse kadācidāhāravihāravaśāt pittenānubandhaḥ kadācit śleṣmaṇā jāyate|
pittakāse tathaivāhāravihāravaśāt kadācidvātenānubandhaḥ kadācicchleṣmaṇeti|
kaphakāse'pi tadvadāhāravihāravaśāt vātenānubandhaḥ kadācitpittena| iti
kiñcidatra pūrvāparavyāhatatvam|
Ā. rā. atha kāsaprakaraṇam| tatra
kāsabhedānāha-pañca kāsā iti|
kṣayāyopekṣitāḥ sarve-----------------------|
------------------------------------------------|18|
Sa. sarva eva kāsā upekṣitāḥ-cikitsāṃ
vinā, kṣayāya sampadyante, uttarottarakriyāvasthākarṣaṇāt| kṣayajo'pyupekṣitaḥ
kṣayāyaiveti bodhyam|
Ā. rā. pañcānāṃ
kṣayahetutvamāha-kṣayāyeti|
---------------------------balinaścottarottaram|
------------------------------------------------|18|
Sa. uttarottaraṃ caite kāsā balinaḥ|
Ā. rā. pañcānāmuttarottaraṃ
duḥsādhyatvamāha-balinaśceti|
teṣāṃ kāsānāṃ pūrvarūpamāha -
---------------------------------------------------| teṣāṃ bhaviṣyatāṃ rūpaṃ
kaṇṭhe kaṇḍūrarocakaḥ||18||
śūkapūrṇābhakaṇṭhatvam--------------------------|
---------------------------------------------------|19|
Sa. teṣāṃ-kāsānāṃ, bhaviṣyatāṃ
utpitsūnāṃ, gale kaṇḍūḥ-kharjūḥ, tathā'rocakaḥ, tathā
śūkapūrṇasadṛśakaṇṭhatvaṃ ca bhavati|
Ā. rā. pūrvarūpamāha-teṣāmiti| saṅgrahe
tu (ni. a. 3) -"asvāsthyaṃ hṛdayasya ca|" ityadhikam|
adhunā sarvakāsānāṃ samprāptiṃ darśayati -
---------------------------------tatrādho vihato'nilaḥ| ūrdhvaṃ pravṛttaḥ
prāpyorastasmin kaṇṭhe ca saṃsajan||19||
śiraḥsrotāṃsi sampūrya tato'ṅgānyutkṣipanniva| kṣipannivākṣiṇī pṛṣṭhamuraḥ
pārśve ca pīḍayan||20|| pravartate sa
vaktreṇa bhinnakāṃsyopamadhvaniḥ|
---------------------------------------------------|21|
Sa. tatra-teṣu kāseṣu,
anilo'dhaḥ-adhastāt, vihato-viśeṣeṇātyarthaṃ hataḥ, ūrdhvaṃ pravṛtto'nantaraṃ
krameṇoro-hṛdayaṃ, prāpya tasmin-urasi, saṃsajan-abhiṣvajamānaḥ, tathā
kaṇṭhe'pi saṃsajan, anantaraṃ śirasrotāṃsi sampūrya-mastakaśirā ādmāpya,
tataḥ-anantaram, aṅgāni-sarvānavayavān, utkṣipanniva-ūrdhvaṃ prerayanniva,
tathā'kṣiṇī kṣipanniva-bahiriva śarīrātprerayan, tathā pṛṣṭhamuraśca pārśve ca
pīḍayan, saḥ-vāyuḥ, vakkreṇa pravartate| kimbhūtaḥ ? bhinnakāṃsyopamadhvaniḥ,
bhinnaṃ-bhagnaṃ, yat kāsyaṃ tattulyaśabdaḥ|
Ā. rā. samprāptimāha-tatrādha iti|
saṅgrahe tu (ni. a. 3) - "kaṣāyavijjalāsātmyakaṭvamlamadhuroṣaṇaiḥ|
rūkṣaśītagurusnigdhakledapiryuṣitāśanaiḥ||
dhāraṇodīraṇāyāsarātryahaḥsvapnajāgaraiḥ| anyaiśca
tadvidhairdhātukṣayāvaraṇakāribhiḥ|| kruddhaḥ pratihato'pāne yadā'pānaḥ
pravartate| ūrdhvaṃ rasasya sa sthāne tiṣṭhannurasi pīḍyate|| udānena
sajaṃstatra kaṇṭhe cānuprapūrya ca|
vāhinīrgalarmūrdhasthāstatoṅgānyutkṣipanniva|| kṣipannivākṣiṇī pṛṣṭamuraḥ
pārśve ca pīḍayan| vivṛtatvānmukhenaiti bhinnakāṃsyopamadhvaniḥ||
yasmāttasmātsa varṇaujobalamāṃsakṣayāvahaḥ|' iti|
nanu, kathamekarūpāyāṃ kāsasamprāptau satyāmanekarūpatā kāsarugdhvanīnāṃ
jāyate ? ityāha - ---------------------------------------------------|
hetubhedātpratīghātabhedo vāyoḥ saraṃhasaḥ||21||
yadrujāśabdavaiṣamyaṃ kāsānāṃ jāyate tataḥ|
---------------------------------------------------|22|
Sa. hetubhedāt-nidānaviśeṣāt,
kāsasamprāptau vartamānasya vāyoḥ pratīghātabhedaḥ-pratyāhāraviśeṣaḥ|
kimbhūtasya vāyoḥ ? saraṃhaso-vegavataḥ| yat-yasmāt, tataḥ-tasmāt,
rujāśabdayoḥ-śūladhvanyoḥ, vaiṣamyaṃ-na samatā, kāsānāṃ jāyate| anyādṛśau
ruk''śabdau vātakāse, anyādṛśāvanyeṣu kāseṣu|
Ā. rā. samprāptyaikye'pi kāsabhede
yuktimāha-hetubhedāditi| yadyapi pañcānāṃ kāsānāṃ vāyureva samavāyikāraṇam,
tathā'pi nimittakāraṇānāṃ pittādīnāṃ bhedādvāyoḥ pratīyate bhedaḥ| pittena
kaphena uraḥkṣatena dhātujakṣayasaṅkucitaiḥ srotobhiryo'nyathā pratihanyate
pratighātabhedāt| śūlabhedaḥ śabdabhedaśca kāsānāṃ bhedakaḥ| yat-yasmāt|
adhunā vātakāsasya nidānādinirdeśārthamāha -
----------------------------------------------------| kupito vātalairvātaḥ
śuṣkoraḥkaṇṭhavakkratām||22||
hṛtpārśvoraḥśiraḥśūlaṃ mohakṣobhasvarakṣayān| karoti śuṣkaṃ kāsaṃ ca
mahāvegarujāsvanam||23|| so'ṅgaharṣī kaphaṃ
śuṣkaṃ kṛcchrānmuktvā'lpatāṃ vrajet|
---------------------------------------------------|24|
Sa. vātalairvātaḥ kupitaḥ
śuṣkoraḥkaṇṭhavakkratāṃ hṛtpārśvoraḥśiraḥśūlaṃ mohakṣobhasvarakṣayān karoti|
tathā, ativegapīḍāśabdayutaṃ śuṣkaṃ ca kāsaṃ karoti| vātalairiti
nirdeśe'tyarthavātalaiḥ kupito vāyuriti bodhyam| vātike kāse'nyeṣvapi hi
kāseṣvīṣadvātalaiḥ kupitasya vātasyānujñā'styeva| kupitaṃ vātamantareṇa hi
kāsānāṃ janmāsambhavaḥ| kopastu kopakāraṇairvinā yathāyathaṃ doṣāṇāṃ na
jāyate| tasmādatrātivātalaiḥ kupita iti bodhyam| tathā, saḥ-vāyuḥ, aṅgaṃ
harṣayati| tathā, kaphaṃ śuṣkaṃ kṛcchrānmuktvā'lpatāṃ vrajet|
Ā. rā. vātakāsalakṣaṇamāha-kupita iti|
kaṣāyavijjalādiṣu yāni vātalāni, taiḥ kupitaiḥ| anayeva pittakāse pittalaiḥ,
śleṣmakāse śleṣmalairiti jñeyam| kṣobhaḥ-śarīrasañcalanam| saḥ-śuṣkakāsaḥ|
aṅgaharṣau-aṅgāni kaṇṭakitāni kurvan|
---------------------------------------------------| pittātpītākṣikaphatā
tiktāsyatvaṃ jvaro bhramaḥ||24||
pittāsṛgvamanaṃ tṛṣṇā vaisvaryaṃ dhūmako'mlakaḥ| pratataṃ kāsavegena
jyotiṣāmiva darśanam||25||
Sa. pittāt-pittakāsāt,
pītākṣikaphatādikaṃ jāyate| jyotīṃṣi-tārakāḥ, teṣāṃ darśanamiva|
Ā. rā. pittakāsalakṣaṇamāha-pittāditi|
kaphāduro'lparuḍmūrddhahṛdayaṃ stimitaṃ guru| kaṇṭhopalepaḥ sadanaṃ
pīnasacchardyarocakāḥ||26|| romaharṣo
ghanasnigdhaśvetaśleṣmapravartanam|
---------------------------------------------------|27|
Sa. kaphāt-kaphakāsāt, uro'lparugityādi
jāyate| pittalaiḥ kupitāt pittāt, tathā śleṣmalaiḥ kupitāt kaphāt,
ityanirdiṣṭamapi pittakaphakāsayornidiṣṭaṃ bodhyam|
Ā. rā. kaphakāsalakṣaṇamāha-kaphāditi|
idānīṃ kṣatakāsasya nidānādi nirūpayati - - - -
----------------------------------------------------| yuddhādyaiḥ
sāhasaistaistaiḥ sevitairayathābalam||27||
urasyantaḥkṣate vāyuḥ pittenānugato balī| kupitaḥ kurute kāsaṃ kaphaṃ tena
saśoṇitam||28|| pītaṃ śyāvaṃ ca śuṣkaṃ ca
grathitaṃ kuthitaṃ bahu| ṣṭhīvetkaṇṭhena rujatā vibhinneneva corasā||29||
sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā|
parvabhedajvaraśvāsatṛṣṇāvaisvaryakampavān||30||
pārāvata ivākūjan pārśvaśūlī tato'sya ca| kramādvīryaṃ ruciḥ paktā balaṃ
varṇaśca hīyate||31|| kṣīṇasya
sāsṛṅmūtratvaṃ syācca pṛṣṭhakaṭīgrahaḥ|
---------------------------------------------------|32|
Sa. yuddhaṃ-bāhuyuddhaṃ, ādyaṃ
yeṣāṃ-sāhasānāṃ kaṭhinadhanurākarṣaṇādīnāṃ, taiḥ
sāhasairayathābalaṃ-śaktyatikrameṇa, sevitaiḥ-ācaritaiḥ, urasyantaḥ-madhye,
kṣate sati vāyuḥ pittenānugataḥ kāsaṃ karoti| taistairiti sarvanāmnā duḥśakaṃ
hastyaśvādisādhanaṃ tathoccabhāṣaṇaṃ gurubhārodyamanaṃ vegavannadīṣu
pratisrotastaraṇādikamuraḥkṣatotpādanaṃ gṛhyate| pittānugatamātreṇa ca
vāyoratikopaṃ pratipādayati| ata evāha-balīti| pittānugatatvenaiva sa
raktadūṣaṇaṃ kāsaṃ kurvan vāyuḥ, tena-kāsena, kaphaṃ saśoṇitaṃ-raktayutaṃ,
tathā pītaṃ kuthitaṃ-pūtigandhiṃ, bahu ca ṣṭhīvet| tathā, kupitavāyuvaśāt
kaphaṃ bahu śyāvaṃ śuṣkaṃ grathitaṃ-piṇḍitaṃ, caṣṭhīvet| tathā, kaṇṭhena
rujatā-śūlavatā, tathorasā vibhinneneva-dvidheva vidīrṇena, tathā sūcībhiriva
tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā-rujāyuktena, ca vakṣasopalakṣitaḥ parvabhedādimān
puruṣaḥ, tathā pārāvata ivākūjan-avyaktaṃ śabdaṃ kurvan| tathā'sya-kāsinaḥ,
krameṇa vīryādi hīyate| kṣīṇasya cāsya sāsṛṅmūtratā syāt pṛṣṭhakaṭīgrahaśceti|
idānīṃ kṣayakāsalakṣaṇaṃ nirūpayati-
Ā. rā.
kṣatakāsalakṣaṇamāha-yuddhādyairiti| tena-kāsena, hetau tṛtīyā, kaṇṭhenoraseti
karaṇe| bhedatodaśūlānyurasaḥ| tataḥ-sopadravātkāsāt| kṣīṇasya-vīryādihīnasya|
idānīṃ kṣayakāsalakṣaṇaṃ nirūpayati - - - -
------------------------------------------------------| vāyupradhānāḥ kupitā
dhātavo rājayakṣmiṇaḥ||32|| kurvantiḥ
yakṣmāyatanaiḥ kāsaṃ ṣṭhīvetkaphaṃ tataḥ| pūtipūyopamaṃ pītaṃ visraṃ
haritalohitam||33|| lucyeta iva pārśve ca
hṛdayaṃ patatīva ca| akasmāduṣṇaśītecchā bahvāśitvaṃ balakṣayaḥ||34||
snigdhaprasannavakkratvaṃ śrīmaddaśananetratā| tato'sya kṣayarūpāṇi
sarvāṇyāvirbhavanti ca||35||
Sa. rājāyakṣmiṇo-rājayakṣmavato
narasya, vāyuḥ pradhāno-balī, yeṣāṃ te vāyupradhānāḥ| tathā, kupitāḥ-kruddhāḥ|
ke te ? dhātavo-vātādayaḥ, kāsaṃ kurvanti| kaiḥ kupitāḥ ?
yakṣmāyanaiḥ-yakṣmanidānoktaiḥ sāhasādibhiḥ| tataḥ-anantaraṃ, pūtipūyopamaṃ
pītaṃ visraṃ tathā haritalohitaṃ ṣṭhīvet| tathā, pārśvelucyete
iva-sthānātpracyāvyete iva| hṛdayaṃ ca patatīva-bhraśyatīva| tathā,
asya-kṣayajakāsinaḥ, akasmāt-nimittamantareṇāpi, uṣṇaśītecchā bhavati|
kadācicchītārto'pi noṣṇamabhilaṣati, kadācidatyuṣṇaklānto'pi na
śītamabhilaṣati| tathā, bahvāśitvādayaḥ syuḥ| tataḥ-anantaraṃ, sarvāṇi
kṣayarūpāṇi-pīnasaśvāsādīni, asyāvirbhavanti|
Ā. rā.
kṣayakāsalakṣaṇamāha-vāyupradhānā iti| yakṣmāyatanaiḥ-rājayakṣmanidānaiḥ
kupitāḥ| luñcyete-niṣpīḍyāpanīyete|
ityeṣa kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ| yāpyo vā balināṃ, tadvat
kṣatajo'bhinavau tu tau||36|| sidhyetāmapi
sānāthyāt---------------------------|
------------------------------------------------------|37|
Sa. ityeṣaḥ-evamādirūpaḥ, kṣayajaḥ
kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ| balināṃ-akṣīṇānāṃ, yāpyo vā dehanāśano veti
vāśabdasyārthaḥ| tadvat-kṣayajakāsavat| kṣatajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśano
balavatāṃ yāpyo vā dehanāśano vā bhavati| abhinavau tu tau-navotthitau punaḥ
kṣayakṣatajakāsau, balināṃ sidhyetāmapi; na kevalamasādhyayāpyāvityapiśabdena
dyotyate| kutaḥ sidhyetām ? sānāthyāt-catuṣpātsampatterityarthaḥ| idānīṃ
śeṣāṇāmapi kāsānāṃ sādhyayāpyavibhāgaṃ nirūpayati-
Ā. rā. atha kāsānāṃ sādhyādibhedāḥ|
tatra kṣayakāsasya-kṣīṇānāmiti| kṣīṇānāmasādhyaḥ| balināṃ yāpyo'sādhyo va|
kṣayakṣatakāsayoḥ-abhinavāviti| sānāthyāt-bhiṣagādiguṇasampatteḥ| apiśabdāt
kadācit na sidhyetām|
idānīṃ śeṣāṇāmapi kāsānāṃ sādhyayāpyavibhāgaṃ nirūpayati - - - -
------------------------------sādhyā doṣaiḥ pṛthak trayaḥ| miśrā yāpyā
dvayātsarve jarasā sthavirasya ca||37||
Sa. pṛthagdoṣaiḥ-vātapittaśleṣmabhiḥ,
ye jātāstrayaḥ kāsāste sādhyāḥ| ye punaruttarakālamāhāravihārādinā
miśrāḥ-miśralakṣaṇāḥ sampannāḥ, te yāpyāḥ| kiṃ sarva eva miśradoṣotpannā
yāpyāḥ ? netyāha-dvayāt,- doṣadvayāt, ye miśrāḥ sampannāste yāpyāḥ| na
punardoṣatrayādye miśralakṣaṇāste'pi yāpyā iti dvayagrahaṇāt pratipādayati|
sarve-kāsā ye sādhyā uktāḥ pṛthagdoṣajāste'pi, jarasā-jarayā hetubhūtayā,
sthavirasyotpannā yāpyāḥ| vṛddho hi niṣkāsa eva yāpyānām| tathā covāca
saṅgrahe (sū. a. 13) - "vṛddho yāpyānām|" iti|
Ā. rā. vātakāsāditrayasya
sādhyatāmāha-sādhyā iti| dvidoṣāṇām-miśrā yāpyā dvayāditi| dvidoṣatvaṃ ca
paścādanubandhinā doṣeṇa, dvidoṣajakāsānukteḥ| sarveṣāṃ kāsānām-sarve iti|
yāpyatvaṃ sthavirasya puruṣasya, jarasā janitā ye kāsāste yāpyāḥ|
āhāravihārajanitāstu sādhyāḥ| "kāsaśvāsau jvaraccharditṛṣṇātīsāraśophinam|"
iti vikṛtau (hṛ. śā. a. 5/76)|
kāsācchvāsakṣayacchardisvarasādādayo gadāḥ| bhavantyupekṣayā yasmāttasmāttaṃ
tvarayā jayet|38| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
tṛtīye nidānasthāne raktapittakāsanidānaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ|3|
Sa. [ yasmāt- ] yataḥ kāraṇāt,
kāsādupekṣayā sahakārikāraṇabhūtayā śvāsādayo rogā bhavanti, tasmāt taṃ-kāsaṃ,
tvarayā-śīghrameva, jayet| ādiśabdenātra pīnasādayo yakṣmanidānoktā gṛhyanta
iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne raktapittakāsanidānaṃ nāma
tṛtīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 3||
Ā. rā.
kāsasyānupekṣaṇīyatvamāha-kāsāditi| iti kāsanidānam| [iti
hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| nidānaṃ raktapittādi sāmastyena nirūpitam||
3||]