Sa. kāsanidānādanantaraṃ
śvāsanidānārambho'yaṃ sambandhaḥ| kāsādupekṣayā śvāso bhavati|
tathā'nantaramuktam (hṛ. ni. a. 3|38) - "kāsācchvāsakṣayacchardi" ityādi|
tasmācchvāsanidānārambho yuktaḥ| śvāsena tu sahaikīkṛtya hidhmāyāḥ kathane
yuktyā tantrakṛt kāraṇaṃ vakṣyati (ślo. 18) - "śvāsaikahetuprāgrūpa" ityādinā|
athātaḥ śvāsahidhmānidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
gadyasūtre|2|
Sa. pūrvavadetadvyākhyeyam|
atha śvāsasya nidānāni lakṣayati - - - - kāsavṛddhyā bhavecchvāsaḥ pūrvairvā
doṣakopanaiḥ| āmātisāravamathuviṣapāṇḍujvarairapi||1||
rajodhūmānilairmarmaghātādatihimāmbunā|
------------------------------------------------|2|
Sa. kāsādhikyena śvāso jāyate,
ityetadasya pradhānaṃ nidānam| tathā, pūrvairvā-sarvaroganidānoktaiḥ,
vātādidoṣakopanaiḥ-tiktoṣaṇādibhiḥ| na kevalametairyāvadāmātisārādibhiḥ|
āmātisāreṇa vamathunā viṣeṇa pāṇḍurogeṇa jvareṇa ca|
Ā. rā. atha śvāsaprakaraṇam| tatra
hetūnāha-kāsavṛddhyeti| pūrvaiḥ-sarvaroganidānoktaiḥ| rajo-dhūliḥ|
------------------------------------------------| kṣudrakastamakaśchinno
mahānūrdhvaśca pañcamaḥ||2||
Sa. śvāsaḥ kṣudrakāditvena pañcavidho
bhavet|
Ā. rā. śvāsabhedānāha-kṣudraka iti|
adhunā śvāsasya pañcavidhasyāpi samprāptimāha - - - - kaphoparuddhagamanaḥ
pavano viṣvagāsthitaḥ| prāṇodakānnavāhīni duṣṭaḥ srotāṃsi dūṣayan||3||
uraḥsthaḥ kurute śvāsamāmāśayasamudbhavam|
-----------------------------------------------|4|
Sa. kaphenoparuddhaṃ-sthagitaṃ,
gamanaṃ-mārgo, yasya sa evam| tathā, viṣvagāsthitaḥ-samantāddehaṃ vyāpya
sthitaḥ, śvāsaṃ kurute| kiṃ kurvan ? prāṇāścodakaṃ cānnaṃ ca, tāni voḍhuṃ
śīlaṃ yeṣāṃ tāni srotāṃsi dūṣayan-duṣṭāni vidadhat| yato duṣṭaḥ-kupitaḥ|
tathā, urasi tiṣṭhatītyuraḥsthaḥ| kimbhūtaṃ śvāsam ? āmāśayasamudbhavam|
āmāśayāt samudbhavo-janma, yasya tamāśayasamudbhavam| śāstrakāraścaivaṃvidhāṃ
samprāptiṃ darśayan yadauṣadhaṃ vātajit pācanadīpanaṃ tadatra śastamiti
dyotayati| evaṃ sarvarogāṇāmapi samprāptyanurūpamauṣadhaṃ rogopaśāntyai iti
vedyam| pavano viṣvagāsthita ityanenaivoraḥsthatve labdhe uraḥsthagrahaṇaṃ
prakarṣārtham; atiśayenoraḥsthitaḥ śvāsaṃ karotītyarthaḥ|
Ā. rā.
śvāsasamprāptimāha-kaphoparuddhagamana iti| viṣvak-sarvataḥ, svamārgaṃ
hitvā'pi|
--------------------------------------------------| prāgrūpaṃ tasya
hṛtpārśvaśūlaṃ prāṇavilomatā||4|| ānāhaḥ
śaṅkhabhedaśca--------------------------|
--------------------------------------------------|5|
Sa. tasya pañcavidhasyāpi śvāsasya
pūrvarūpaṃ hṛcchūlādikaṃ śaṅkhabhedāvasānam|
Ā. rā. śvāsapūrvarūpamāha-prāgūpamiti|
vilomatā-viparītatā|
--------------------------------tatrāyāsātibhojanaiḥ| preritaḥ prerayet
kṣudraṃ svayaṃ saṃśamanaṃ marut||5||
Sa. tatra-pañcasu śvāseṣu madhye,
marut-pavanaḥ, āyāsātibhojanaiḥ kṣudrākhyaṃ śvāsaṃ karoti|
āyāso-vyāyāmādirūpaḥ, tena tathā'tibhojanena preritaḥ-prakarṣeṇerita
unmārgagāmīkṛtaḥ, kopita ityarthaḥ| kimbhūtaṃ śvāsam ? svayaṃ
saṃśamanaṃ,-cikitsāṃ vinā kiñcitkālātivāhanena śāmyatītyarthaḥ,
acirakālāvasthāyitvāt| svayaṃ saṃśamanādalpabalatvācca kṣudrasaṃjño'yam|
Ā. rā. kṣudrakalakṣaṇamāha-tatreti|
kṣudraṃ-kṣudrakaśvāsam| svayaṃ-auṣadhaṃ vinaiva|
atha tamakaṃ lakṣayati - - - - pratilomaṃ sirā gacchannudīrya pavanaḥ kapham|
parigṛhya śirogrīvamuraḥ pārśve ca pīḍayan||6||
kāsaṃ ghurghurakaṃ mohamaruciṃ pīnasaṃ tṛṣam| karoti tīvravegaṃ ca śvāsaṃ
prāṇopatāpinam||7|| pratāmyettasya vegena
niṣṭhyūtānte kṣaṇaṃ sukhī| kṛcchrācchayānaḥ śvasiti niṣaṇṇaḥ
svāsthyamṛcchati||8|| ucchritākṣo lalāṭena
svidyatā bhṛśamartimān| viśuṣkāsyo muhuḥśvāsī kāṅkṣatyuṣṇaṃ savepathuḥ||9||
meghāmbuśītaprāgvātaiḥ, śleṣmalaiśca vivarddhate| sa yāpyastamakaḥ, sādhyo
navo vā balino bhavet||10||
Sa. pavanaḥ pratilomaṃ-viparyayaṃ
kṛtvā, śirāḥ-srotāṃsi, gacchan śvāsaṃ karoti| tathā kaphamudīrya-ūrdhvaṃ
prerya, tathā śiro grīvāṃ ca parigṛhya-samantādgṛhītvā, tathoraḥ pārśve ca
pīḍayan-nirmanthayan, kāsādīn śvāsaṃ ca tīvravegaṃ tathā prāṇopatāpinaṃ
karoti| prāṇākhyo vāyurupatapyate yena tacchīlatvādasau prāṇopatāpī śvāsaḥ|
tasya-tamakasya, vegena-balena, puruṣaḥ pratāmyet-duḥkhī sampadyate, śleṣmaṇā
ruddhamārgatvāt| ata evāha-niṣṭhyūtānte kṣaṇaṃ sukhīti| sa ca tamakaśvāsī
śayānaḥ-śayyāmāsīnaḥ, kṛcchrāt-duḥkhena, śvāsiti-śvāsaṃ muñcati|
niṣaṇṇaḥ-upaviṣṭaḥ san, svāsthyamṛcchati-nīruk''tvaṃ prāpnoti| ucchrite'kṣiṇī
yasya sa ucchritākṣaḥ, "bahuvrīhau sakthyakṣaṇoḥ" iti ṣac|
ucchritākṣaḥ-ūrdhvadṛk| lalāṭena svidyatā-svedayuktenopalakṣitaḥ
bhṛśaṃ-atiśayena, artimān-pīḍāvān| tathā viśuṣkamāsyaṃ yasya sa evam|
muhuḥ-punaḥpunaḥ, śvāso yasya sa muhuḥśvāsī| uṣṇaṃ kāṅkṣati-abhilaṣati| tathā,
savepathuḥ-kampavān| sa ca tamako meghādibhiḥ pṛthak tathā
śleṣmalaiḥ-guḍādibhiḥ, varddhate-vṛddhiṃ yāti| meghaśabdenātrobhayaṃ gṛhyate,
meghonnamanaṃ varṣaṇaṃ ca| tena meghonnamanena varddhate tadupalakṣitena
kālena varṣākhyena ca varddhate| evaṃ śītaśabdenāpi dvayaṃ
gṛhyate,-śītalakṣaṇaḥ kālo hemantaśiśirākhyaḥ, śītaguṇayukta
auṣadhāhāravihārādiḥ, tenobhayenāpi vivarddhate| sa tamakaḥ śvāso yāpyo-nāsau
sukhasādhyaḥ, kṛcchrasādhyo vā durbalasya puṃsaḥ| sa evābhinavotpanno
balavataḥ puṃsaḥ sādhyo vā bhavet| sambhāvanāyāṃ liṅ, sādhyatvena sambhāvyata
ityarthaḥ|
Ā. rā. tamakalakṣaṇamāha-pratilomamiti|
śirogrīvaṃ parigṛhya-stambhayitvā| prāṇāḥ-indriyāṇi śvāsasya|
ucchritākṣaḥ-ūrdhvanetraḥ| lalāṭenārtimān, akṣṇā kāṇavattṛtīyā|
meghādibhiścaturbhiḥ, śleṣmalatve'pi pṛthak grahaṇamatiśayārtham| navatve
balitve'pi sādhyaḥ| vāśabdātso'pi kadācidyāpyaḥ|
jvaramūrchāyutaḥ śītaiḥ śāmyetpratamakastu saḥ|
--------------------------------------------------|11|
Sa. sa eva-tamakākhyo jvaramūrcchāyuto
yadā bhavati, śītaiścoṣadhāhāravihāraiḥ śāmyet-śamaṃ yāti na tamakavat
varddhate, tadā sa ca pratamaka ucyate| ayaṃ ca tamakasyaiva bheda iti ṣaṭtvaṃ
śvāsānāṃ nāśaṅkyam|
Ā. rā.
tamakaviśeṣapratamakalakṣaṇamāha-jvaramūrcchayuta iti|
atha chinnaṃ lakṣayati - - - -
--------------------------------------------------| chinnācchvasiti vicchinnaṃ
marmacchedarujārditaḥ||11|| sasvedamūrcchaḥ
sānāho bastidāhanirodhavān| adhodṛgviplutākṣaśca muhyan raktaikalocanaḥ||12||
śuṣkāsyaḥ pralapan dīno naṣṭacchāyo vicetanaḥ|
--------------------------------------------------|13|
Sa. chinnākhyācchvāsāt vicchinnaṃ kṛtvā
naraḥ śvasiti-na nirantaram| marmacchedatulyayā rujayā'rditaḥ| tathā, saha
svedamūrcchābhyāṃ vartate sasvedamūrcchaḥ| tathā, ādhmānvān| dāhaśca
nirodhaśca dāhanirodhau, bastau dāhaniradhau bastidāhanirodhau, tau vidyete
yasya sa evam| adhaḥ-adhastāt, dṛk-dṛṣṭiḥ, yasya sa evam| tathā,
viplute-ekatrānavasthite, akṣiṇī yasya sa evam| tathā, muhyan-mohaṃ gacchan|
tathā, raktamekaṃ locanaṃ yasya sa evam| tathā, śuṣkāsyaḥ san dīnaṃ pralapan|
tathā, naṣṭakāntirvicetāśca|
Ā. rā.
chinnaśvāsalakṣanamāha-chinācchvasitīti| marmacchedatulyā rujā|
nirodho-mūtrāpravṛttiḥ| viplutākṣaḥ-sāśrunetraḥ|
adhunā mahadākhyaṃ śvāsaṃ lakṣayati - - - -
--------------------------------------------------| mahatā mahatā dīno nādena
śvasiti krathan||13|| uddhūyamānaḥ saṃrabdho
mattarṣabha ivāniśam| praṇaṣṭajñānavijñāno vibhrāntanayanānanaḥ||14||
vakṣaḥ samākṣipan baddhamūtravarcā viśīrṇavāk| śuṣkakaṇṭho muhurmuhyan
karṇaśaṅkhaśirotiruk||15||
Sa. mahatā śvāsenārtaḥ puruṣo mahatā
nādena-śabdena, śvasiti yāvatkarṇaśaṅkhaśirotirugiti| krathan-kvaṇan|
uddhūyamānaḥ-utkampyamānaḥ| saṃrabdhaḥ-saṅkṣubhitaḥ| jñānaṃ-tattvāvabodhaḥ|
vijñānaṃ-karmasu kauśalam|
Ā. rā. mahāśvāsalakṣaṇamāha-mahato
mahateti| mahataḥ-śvāsāt| mahatā-nādena| krathan-kūjan|
uddūyamānaḥ-āndolyamānaḥ| saṃrabdhaḥ-kṛtvai(kṣubdhvai)va| vibhrāntaṃ-asthiram|
viśīrṇā-viśakalitā|
athordhvalakṣaṇārthamāha - - - - dīrghamūrdhvaṃ śvasityūrdhvānna ca
pratyāharatyadhaḥ| śleṣmāvṛtamukhasrotāḥ kruddhagandhavahārditaḥ||16||
ūrdhvadṛgvīkṣate bhrāntamakṣiṇī paritaḥ kṣipan| marmasu cchidyamāneṣu paridevī
niruddhavāk||17||
Sa. ūrdhvākhyācchvāsāt dīrghamūrdhvaṃ
śvasiti| ūrdhvaṃ śvāsaṃ muktvā punaradho niśvāsavanna taṃ śvāsaṃ pratyāharati|
yathā,-anyeṣu śvāseṣu nara ūrdhvaṃ dīrghaṃ śvāsaṃ muktvā punaradhaḥ
pratyāharati-punarantaḥ praveśayituṃ śaknoti, naivamasminnūrdhvaśvāsa
ityarthaḥ| kimbhūto naro'tra syāt ? ityāha-śleṣmetyādi| śleṣmaṇā''vṛtāni
mukhāni yeṣāṃ tānyevam, śleṣmāvṛtamukhāni srotāṃsi yasya sa evam| tathā,
kruddhagandhavahena-kupitamarutā, arditaḥ-pīḍitaḥ| tathā, ūrdhva dṛg-dṛṣṭiḥ,
yasya sa ūrdhvadṛk| tathā, akṣiṇī paritaḥ-samantāt, kṣipan bhrāntaṃ kṛtvā
vīkṣate| tathā, marmasu chidyamāneṣviva paridevī-duḥkhārtaḥ, sampadyate|
tathā, niruddhavāk-antaḥpraviṣṭavāgityarthaḥ|
Ā. rā.
ūrdhvaśvāsalakṣaṇamāha-dīrghamūrdhvamiti| ūrdhvāt-ūrdhvaśvāsāt|
gandhavaho-vāyuḥ| paridevī-rodanavān|
ete siddhyeyuravyaktā vyaktāḥ prāṇaharā dhruvam|
-------------------------------------------------|18| iti śvāsanidānam||1||
Sa. ete-tamakādayaḥ śvāsāḥ,
avyaktāḥ-asphuṭarūpāḥ, sidhdyeyuścikitsyamānāḥ| vyaktāḥ-sphuṭalakṣaṇāḥ,
punardhruvaṃ-niścitaṃ, prāṇaharāḥ syuḥ|
Ā. rā. chinnādīnāṃ śvāsānāṃ
sādhyatvamasādhyatvaṃ cāha-ete sidhdyeyuriti| avyaktāḥ-tamakādbhinnatvena
anirdhāritāḥ| "kāsaśvāsau jvaraccharditṛṣṇātīsāraśophinam|" iti vikṛtau (hṛ.
śā. a. 5/76)| iti śvāsanidānam|
atha hidhmāsvarūpaṃ lakṣayati - - - - atha hidhmānidānam|
-------------------------------------------------|
śvāsaikahetuprāgrūpasaṅkhyāprakṛtisaṃśrayāḥ||18||
hidhmāḥ--------------------------------------|
-------------------------------------------------|19|
Sa. ekaśabdastulyārthaḥ| śvāsānāṃ tulyā
hetvādayo yāsāṃ-hidhmānāṃ, tāḥ śvāsaikahetuprāgrūpasaṅkhyāprakṛtisaṃśrayāḥ|
śvāsānāṃ hetuḥ-"kāsavṛddhyā bhavecchvāsaḥ" (ślo. 1) ityādigranthena
pratipāditaḥ, sa eva hidhmānāṃ hetuḥ| śvāsānāṃ prāgrūpaṃ-"hṛtpārśvaśūlaṃ"
(ślo. 4) ityādi, tadeva hidhmānām| tathā, śvāsāḥ pañca, hidhmā api pañca|
śvāsānāṃ prakṛtiḥ-āsannaṃ kāraṇam,-"kaphoparuddhagamanaḥ" (ślo. 3)
ityādiviśeṣaṇaviśiṣṭaḥ pavanaḥ, tādṛśa eva vāto hidhmānāṃ prakṛtiḥ| śvāsānāṃ
saṃśrayaḥ-āśrayaḥ, yamadhiṣṭhāya sambhavanti śvāsāḥ|
yathā,-"āmāśayasamudbhavam" (ślo. 4) iti, sa eva hidhmānām| prāyikatvaṃ vā'sya
bodhyam| jatrumūlādapyutpateḥ kṣudrāyāḥ| tadevaṃ śvāsānāṃ tulyā hetvādayo
hidhmānām|
Ā. rā. atha hidhmāprakaraṇam| tatra
hidhmāyāḥ śvāsatulyatvamāha-śvāsaikahetviti| ekā-tulyā| prakṛtiḥ-samprāptiḥ|
saṃśrayaḥ-sthānam|
--------bhaktodbhavā kṣudrā yamalā mahatīti ca| gambhīrā
ca------------------------------------|19|
Sa. bhaktodbhavādyāḥ pañca hidhmāḥ|
itiśabdo vyavacchede, caḥ samuccaye| evaṃ gambhīrā cetyatrāpi|
Ā. rā. pañcānāṃ hidhmānāṃ
nāmānyāha-bhaktodbhaveti|
bhaktodbhavāṃ lakṣayitumāha - - - -
--------------------------------------------------| ----------------maruttatra
tvarayā'yuktisevitaiḥ||19||
rūkṣatīkṣṇakharāsātmyairannapānaiḥ prapīḍitaḥ| karoti hidhmāmarujāṃ
mandaśabdāṃ kṣavānugāṃ||20|| śamaṃ
sātmyānnapānena yā prayāti ca sā'nnajā|
--------------------------------------------------|21|
Sa. tatra-tāsu hidhmāsu madhye, annajāṃ
hidhmāmevaṃprakārāṃ marut karoti| kimbhūto marut ? annapānaiḥ
prapīḍito-bādhitaḥ| kimbhūtaiḥ ? rūkṣatīkṣṇakharāsātmyaiḥ,
sāmarthyādabhyavahṛtaiḥ| tathā, tvarayā-kramamanapekṣya, ayuktyā-yathecchayā,
vā sevitaiḥ| kimbhūtāṃ hidhmām ? arujāṃ-pīḍayā rahitāṃ| tathā,
mandaśabdāṃ-mandavegāṃ| tathā, kṣavena-kṣutyā, anugatāṃ-anubaddhām| na
kevalamevaṃlakṣaṇopetā yā sā'nnajā, yā ca sātmyenānnapānena śamaṃ yāti
sā'pyannajaiva| atra cānnapānairiti hetunirdeśaḥ| arujaṃ mandaśabdāṃ
kṣavānugāmiti lakṣaṇanirdeśaḥ| śamaṃ sātmyānnapānenetyupaśayanirdeśaḥ|
Ā. rā.
bhaktodbhavālakṣaṇamāha-maruttatreti| tvarayā-vegena sevitaiḥ|
[ayuktisevitaiḥ-] ayuktiryathā bhavatyevaṃ sevitaiḥ, anena sahedaṃ
sevyamasmādanantaramidaṃ sevyamityādikā yuktiḥ| rūkṣādibhiśca
sevitaiḥ-yuktyā'pi tvarāṃ vinā'pi| kṣavānugāṃ-kṣutayuktām |
atha kṣudrākhyāṃ lakṣayitumāha - - - -
----------------------------------------------------| āyāsātpavanaḥ kṣudraḥ
kṣudrāṃ hidhmāṃ pravartayet||21||
jatrumūlapravisṛtāmalpavegāṃ mṛduṃ ca sā| vṛddhimāyāsyato yāti bhuktamātre ca
mārdavam||22||
Sa. āyāsāt-vyāyāmāt, pavanaḥ svalpāt
prakopāt kṣudraḥ-alpaḥ, kṣudraṃ hidhmāṃ pravartayet-vidadhyāt| kimbhūtām ?
jatrumūlāt prakarṣeṇa visṛtāṃ-jātām| ata eva kṣudratvādalpavegām, tathā
mṛduṃ-nātirujākarīm| sā cāyāsyataḥ-āyāsaṃ kurvato, vṛddhiṃ yāti| bhuktamātre
ca-sadyo bhukte, mārdavaṃ-mṛdutvaṃ, yāti|
Ā. rā. kṣudrālakṣanamāha-āyāsāditi|
jatrumūlaṃ-kaṇṭhorasoḥ sandhiḥ|
adhunā yamalāṃ vyācaṣṭe - - - - cireṇa yamalairvegairāhāre yā pravartate|
pariṇāmonmukhe vṛddhiṃ pariṇāme ca gacchati||23||
kampayantī śirogrīvamādhmātasyātitṛṣyataḥ|
pralāpacchardyatīsāranetraviplutijṛmbhiṇaḥ||24||
yamalā veginī hidhmā pariṇāmavatī ca sā|
--------------------------------------------|25|
Sa. cireṇa kālena, āhāre
pariṇāmonmukhe-pratyāsannapariṇāme, tathā pariṇāme cāhārasya, yā vṛddhiṃ
gacchati, yamalaiśca vegaiḥ-na kevalaiḥ, yā pravartate sā
yamalavegapravartanāt-yamalākhyā hidhmā| kiṃ kurvatī sā pravartate ? śiraśca
grīvāṃ ca kampayantī| kimbhūtasya narasya ? ādhmātasya
tathā'titṛṣyataḥ-tṛḍārtasya, tathā pralāpādimataḥ| saiva ca yamalā veginī,
saiva pariṇāmavatī, ityevaṃ saṃjñātrayamasyā bodhyam|
Ā. rā. yamalālakṣaṇamāha-cireṇeti|
yamalairvegaiḥ-dvau vegau nirantarau kṛtva punaścireṇa dvau punaścireṇa
dvāviti, pravartate| pacyamāne āhāre varddhate| yamalādīni trīṇi nāmāni|
mahāhidhmāṃ vyācikhyāsurāha - - - -
--------------------------------------------| stabdhabhrūśaṅkhayugmasya
sāsraviplutacakṣuṣaḥ||25|| stambhayantī
tanuṃ vācaṃ smṛtiṃ saṃjñāṃ ca muṣṇatī| rundhatī mārgamannasya kurvatī
marmaghaṭṭanam||26|| pṛṣṭhato namanaṃ śoṣaṃ
mahāhidhmā pravartate| mahāmūlā mahāśabdā mahāvegā mahābalā||27||
Sa. stabdhaṃ bhrūyugmaṃ śaṅkhayugmaṃ ca
yasya tasya tathāvidhasya puruṣasya mahāhidhmā pravartate| tathā, sāsre
viplute-cale, cakṣuṣī yasya tasya, tathedamidaṃ kurvāṇā pravartate|
tanuṃ-dehaṃ, stambhayantī-niścalaṃ kurvatī, tathā vācaṃ stambhayantī-mūkatvaṃ
ca kurvāṇā, smṛtiṃ saṃjñā ca muṣṇatī-smṛtisaṃjñayorapaharaṇaṃ vidadhatī,
tathā'nnasya-caturvidhasyāpi, mārgaṃ rundhatī, tathā marmaṇāṃ-hṛdayādīnāṃ,
ghaṭṭanaṃ-cālanaṃ, kurvatī, tathā pṛṣṭhato namanaṃ tathā śoṣaṃ śarīrasya
kurvatī, mahāhidhmā pravartata iti yojyam| tathā, mahat mūlaṃ-utpattau
kāraṇaṃ, yasyāḥ sā mahāmūlā| tathā, mahāśabdā mahāvegā mahābalā ceyaṃ bhavati|
etaiśca viśeṣaṇairasyāḥ śighraprāṇahāritvaṃ dyotyate|
Ā. rā.
mahatīlakṣaṇamāha-dhvastabhrūśaṅkhayugmasyeti|
atha gambhīrāṃ lakṣayati - - - - pakvāśayādvā nābhervā pūrvavadyā pravartate|
tadrūpā sā muhuḥ kuryājjṛmbhāmaṅgaprasāraṇam||28||
gambhīreṇānunādena gambhīrā-------------------|
---------------------------------------------|29|
Sa. pakvāśayāt-nābheradhastāt, athavā
nābheḥ-nābhideśāt, yā pravartate, sā pūrvavaditi mahāhidhmāvat|
yathā,-mahāhidhmā "stabdhabhrūśaṅkhayugmasya" (ślo. 25) ityādiviśeṣaṇavisiṣṭā
pravartate tathaiveyaṃ tathābhūtasya puruṣasyetyarthaḥ| tathā, tadrūpā-tasyā
mahāhidhmāyāḥ sadṛśaṃ rūpaṃ-lakṣaṇaṃ, yasyāḥ sā tadrūpā| mahāhidhmāto'syā
idamadhikaṃ lakṣaṇam,-muhurmuhurjṛmbhāṃ tathā muhurmuhuraṅgaprasāraṇaṃ kuryāt|
gambhīreṇānunādeneti| anunādaḥ-anuraṇanam, ghaṇṭādīnāmiva| gambhīreṇānunādena
hetunā gambhīrākhyeyam| 00000000000
-------------------------------------tāsu sādhayet| ādye dve, varjayedantye
sarvaliṅgāṃ ca veginīm||29|| sarvāśca
sañcitāmasya sthavirasya vyavāyinaḥ| vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya
bhaktacchedakṣatasya vā||30|| iti
hidhmānidānam||2||
Sa. tāsu-pañcasu hidhmāsu madhye, ādye
dve ye hidhme-bhaktodbhavākṣudrākhye, te sādhayet-cikitset, sādhyatvāt| antye
ye dve-mahāhidhmāgambhīrākhye, te varjayet-nopakramet, asādhyatvāt| ādau bhave
ādye, evamantye, "digāditvāt (dibhyo yat" iti) yat| tathā veginīṃ
ca-yamalākhyāṃ, sarvaliṅgāṃ yathoktalakṣaṇāṃ varjayet| na kevalametā eva
varjayet, yāvatsarvā api hidhmā evaṃbhūtasya puruṣasya jātā varjayet|
kimbhūtasya ? [sañcitāmasya-] cirakālasambhṛtāmasya, tathā
sthavirasya-vṛddhasya, tathā vyavāyinaḥ-strīgamanaśīlasya. [tathā vyādhibhiḥ
kṣīṇadehasya,] tathā bhaktasya chedo bhaktacchedo,-bhojananivṛttiḥ, tena
kṣataḥ-kṣīṇo durbalo, bhaktacchedakṣataḥ, tasya ca varjayet| 00000000
adhunā hidhmāśvāsayoḥ śīghrakāritvamāha - - - sarve'pi rogā nāśāya na tvevaṃ
śīghrakāriṇaḥ| hidhmāśvāsau yathā tau hi mṛtyukāle kṛtālayau|31| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
tṛtīye nidānasthāne śvāsahidhmānidānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ|4|
Sa. sarve rogā nāśāya-abhāvāya, syuḥ|
na kevalaṃ hidhmāśvāsāvityupadarśanārtho'piśabdaḥ| na punarevaṃ
śīghravināśakāriṇaḥ sarve, yathā hidhmāśvāsau śīghravināśakāriṇau| yasmāttau
mṛtyukāle-maraṇāvasare, kṛtālayau-vihitavasatī, tasmin kāle
tayoravaśyaṃbhāvitvāt| śīghramāraṇasvabhāvatvādanayostu cikitsāyāṃ satvaraṃ
yatitavyamiti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne śvāsahidhmānidānaṃ nāma
caturtho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 4||
Ā. rā. [iti
hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| śvāsahidhmānidānaṃ ca sāmastyena nirūpitam||
4||]