Sa. śvāsahidhmanidānādanantaraṃ
rājayakṣmādinidānārambhe'yaṃ sambandhaḥ| kāsādupekṣayā "śvāsakṣayacchardi"
(hṛ. ni. a. 3|38) ityuktam| hidhmāśvāsayoścaikayogakṣematvāt
śvāsahidhmānidānānantaraṃ rājayakṣmanidānamārabhyate -
athāto rājayakṣmādinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
gadyasūtre||2||
Sa. pūrvavadatra vyākhyā| ādiśabdena
svarabhedādīnāṃ grahaṇam|
rājayakṣmā ka ucyate ? yasyedaṃ nidānam, ityāha - - - - atha
rājayakṣmanidānam| anekarogānugato bahurogapurogamaḥ| rājayakṣmā kṣayaḥ śoṣo
rogarāḍiti ca smṛtaḥ||1||
Sa. anekaiḥjvarātīsārādibhiḥ,
parivṛtaḥ| tathā, bahūnāṃ rogāṇāṃ-gulmātīsārādīnāṃ, purogamaḥ-pradhānaśca|
yathā hi rājā prāk paścāt rathebhāśvajanairanugamyate, tathā'yaṃ rogo rogaiḥ|
rājayakṣmetyādayaścatasraḥ saṃjñāḥ|
Ā. rā. atha rājayakṣmaprakaraṇam| tasya
nāmacatuṣṭayamāha-anekarogānugata iti|
tatrādyāṃ saṃjñāṃ vyutpādayannāha - - - - nakṣatrāṇāṃ dvijānāṃ ca
rājño'bhūdyadayaṃ purā| yacca rājā ca yakṣmā ca rājayakṣmā tato mataḥ||2||
dehauṣadhakṣayakṛteḥ kṣayastatsambhavācca saḥ| rasādiśoṣaṇācchoṣo rogarāṭ teṣu
rājanāt||3||
Sa. nakṣatrāṇāṃ-aścinyādīnāṃ, tathā
dvijānāṃ-brāhmaṇānāṃ ca, yo rājā-candraḥ, tasya purā-pūrvaṃ, abhavat|
pūrvakalpe hi rohiṇyāmatisaktasya candrasya śvaśuraṃ dakṣamanṛtavādena
vañcayato'pamānitaduhitṛsnehavaśādudbhūtakrodhāt prajāpaterdakṣataḥ
rājayakṣmā'bhavaditi śrūyate| tasmādrājño yakṣmā rājayakṣmetyucyate
ṣaṣṭhīsamāsavyutpattyā| yacca-yasmācca, rājā ca yakṣmā ca-rājāca rogāṇāṃ
madhye anekarogānīkaparivṛtatvena yakṣmā ca, tato rājā cāsau yakṣmā ca
rājayakṣmā'bhimato munīnāmiti śeṣaḥ| tathā dehaścauṣadhaṃ ca, tayoḥ kṣayaḥ,
tasya kṛtiḥ-kāraṇaṃ, tato dehauṣadhakṣayakṛteḥ kṣaya ityucyate| anena cāsya
vyādherbahukālasthāyitvaṃ dyotayati| kilāyaṃ vyādhirbahutaraṃ kālamavatiṣṭhate
na ca śāntiṃ gacchati| yāvaddehaḥ kṣīyate, auṣadhānyapi kṣīyante, na punarayaṃ
vyādhiḥ, iti dehauṣadhakṣayakṛteḥ kṣaya ityucyate| tatsambhāvācca saḥ|
tadityanena dehauṣadhakṣayaḥ pratyavamṛśyate| sa sambhavo-janma, yasyāsau
tatsambhavaḥ, tasmādapi kṣaya ityucyate| evamanyo'pi yo
vyādhirdehauṣadhakṣayakārī, so'pi kṣayākhyasya vyādheḥ sambhavaḥ-kāraṇam,
tasmājjāyata ityarthaḥ| rasādīnāṃ śoṣaṇāt śoṣa iti bhaṇyate| rogetyādi| bahuṣu
rogeṣu madhye rogatvenaiṣa eva bhrājate, tasmādrogarāḍityucyate|
Ā. rā.
nāmanirvacanamāha-nakṣatrāṇāmiti| rājñaḥ-candrasya, yakṣmā-rogo, rājayakṣmā|
athavā, rogāṇāṃ rājā yakṣmā ceti rājayakṣmā| dehamauṣadhaṃ ca kṣiṇotīti
kṣayaḥ| athavā, śukrādikṣayāt sambhavatīti kṣayaḥ,
kāryakāraṇayorabhedopacārāt| rasādayo dhātavaḥ śuṣyantyaneneti śoṣaḥ|
[rāja]vadrogeṣu rājata iti rogarāṭ|
sāhasaṃ vegasaṃrodhaḥ śukraujaḥsnehasaṅkṣayaḥ|
annapānavidhityāgaścatvārastasya hetavaḥ||4||
Sa. sāhasaṃ-kāyena vācā
vā'yathābalamārambhaḥ| vegasaṃrodho-vātaviṇmūtrādīnāmunmukhībhūtānāṃ dhāraṇam|
śukraṃ ca ojaśca snehaśca teṣāṃ saṅkṣayo-vināśaḥ| atra snehaśabdena dehasneho
grāhyaḥ, dehaśabdalopaṃ kṛtvā'yaṃ nirdiṣṭaḥ| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 8|2)-
"dehasnehaparikṣayāt" iti| tathā, annapānayoryathāśāstraṃ yo vidhistasya
tyāgo-anyathāsevanamanyathā'bhyavahāraḥ| tasya-rājayakṣmaṇaḥ, catvāraḥ
sāhasādayo hetavaḥ| pāṭhādeva catuḥsaṅkhyātve labdhe caturgrahaṇaṃ
niyamārtham| yadyapi sāhasādaya ete pratyekamanekaprakāratayā bhinnāḥ,
tathā'pi sāhasādicatuṣṭayaṃ nātikrāmantītyarthaḥ| tathā'smin rājayakṣmākhye
sāhasaje vegasaṃrodhaje śukraujaḥsnehasaṅkṣayaje'nnapānavidhityāgaje vā
caturvidhe viśeṣeṇa pavano hetuḥ|
Ā. rā. hetucatuṣṭayamāha-sāhasamiti|
ojaḥ-śukramalaḥ| sneho-majjamalaḥ|
ata evāha - - - - tairudīrṇo'nilaḥ pittaṃ kaphaṃ codīrya sarvataḥ|
śarīrasandhīnāviśya tān sirāśca prapīḍayan||5||
mukhāni srotasāṃ ruddhvā tathaivātivivṛtya vā|
sarpannūrdhvamadhastiryagyathāsvaṃ janayedgadān||6||
Sa. taiḥ-sāhasādibhiḥ, udīrṇo'nila
idamidaṃ kurvan yathāsvaṃ gadān janayet| udīrṇaḥ-ulbaṇaḥ
pittaśleṣmabhyāmadhikaḥ| ata eva pittamudīrya-svasthānāccyāvayitvā, tathā
kaphaṃ sarvataḥ-sarvasmāt udīrya, tathā
śarīrasandhīn-daśādhikaśatadvayasaṅkhyātān ātreyamatena tu
dvisahasrasaṅkhyātān, āviśya-teṣāmantaḥ-praveśaṃ kṛtvā, tāścaṃ-sandhīn,
prapīḍayan-prakarṣeṇa mardayanniva, tathā sirā api sakalaśarīragāḥ prapīḍayan,
tathā'nyeṣāṃ srotasāṃ mukhāni-dvārāṇi ruddhvā, tathaiva tāni vā
ativivṛtya-prasārya srotomukhāni| sarpannityādi| ūrdhvaṃ sarpan vāyuḥ
pīnasādīn vyādhīn janayet, adhaḥ sarpan viḍbhraṃśaṃ viṭśoṣaṃ vā kuryāt, tiryak
sarpan pārśvarujaṃ vā kuryāt, iti yathāsvaṃśabdasyārthaḥ|
Ā. rā. samprāptimāha-tairiti|
taiḥ-hetubhiḥ| sarvata āviśya-sūkṣmeṣvavayaveṣu praviśya| tān-sandhīn|
prapīḍayan-saṅkocayan| srotasāṃ-prāṇādivāhināṃ trayodaśānāṃ, mukhāni-dvārāṇi,
rudhvā'tivivṛtya vā| tathaiva-yenaiva prakāreṇātisaṃvṛtatvaṃ
tenaivātivivṛtatvam| prakāraścha-kaphapittābhyāṃ saha sañcāraḥ| tou hi
kadācidvātaṃ rundhāte, kadācittena niḥsāryete| yathāsvaṃ-ūrdhvaṃ sapta
pīnasādīn, adho dvou viḍrodhātisārou, tiryak trīn chardipārśvaśūlajvarān|
yadyapi chardiḥ koṣṭhage, sandhige jvaraḥ, tathā'pi
tiryaggativiśeṣatvādavirodhaḥ|
rūpaṃ bhaviṣyatastasya pratiśyāyo bhṛśaṃ kṣavaḥ| praseko mukhamādhuryaṃ
sadanaṃ vahnidehayoḥ||7||
sthālyamatrānnapānādau śucāvapyaśucīkṣaṇam| makṣikātṛṇakeśādipātaḥ
prāyo'nnapānayoḥ||8||
hṛllāsaśchardiraruciraśnato'pi balakṣayaḥ| pāṇyoravekṣā
pādāsyaśopho'kṣṇoratiśuklatā||9|| bāhvoḥ
pramāṇajijñāsā kāye baibhatsyadarśanam| strīmadyamāṃsapriyatā ghṛṇitvaṃ
mūrddhaguṇṭhanam||10|| nakhakeśātivṛddhiśca,
svapne cābhibhavo bhavet| pataṅgakṛkalāsāhikapiśvāpadapakṣibhiḥ||11||
keśasthituṣabhasmādirāśau samadhirohaṇam| śūnyānāṃ grāmadeśānāṃ darśanaṃ
śuṣyato'mbhasaḥ||12|| jyotirgirīṇāṃ patatāṃ
jvalatāṃ ca mahīruhām| -----------------------------------------------|13|
Sa. tasya-rājayakṣmaṇaḥ, bhaviṣyataḥ
utpitsoḥ, rūpaṃ-agrarūpaṃ, pratiśyāyādi| vahneḥ sadanaṃ-pākāsāmarthyam|
dehasya sādo-nirbalatā| sthālyamatrānnapānādīnāṃ śuddhānāmapyaśucidarśanamiti
tadānīṃ puruṣasya mithyājñānaṃ jāyata ityarthaḥ| pāṇyoravekṣā-bhūyasā svapāṇī
paśyati| bāhvoḥ pramāṇajijñāsā-kiyatpramāṇau me bāhū iti jñātumicchati|
kāye-śarīre śobhane'pi, baibhatsyadarśanamiti mithyājñānaṃ tadānīṃ
rogasvabhāvādasyotpadyate| mūrdhraḥ-mastakasya, guṇṭhanaṃ-vastrādinā
sañchādanam| svapne ca tasya yakṣmiṇaḥ pataṅgādibhirabhibhavo
bhavet-pataṅgādyaiḥ parābhūyate| pataṅgaḥ-kīṭabhedaḥ| tathā,
keśādirāśiṣvadhirohaṇaṃ tathā śūnyagrāmadeśādīnāṃ darśanaṃ svapne bhavet|
Ā. rā. pūrvarūpamāha-rūpaṃ bhaviṣyata
iti| bhṛśaṃ kṣavaḥ-nāsārogeṣu| sadanaṃ-svakāryākṣamatvam| sthālī-yatrānnaṃ
pacyate| amatraṃ-yatrānnaṃ bhujyate| pāṇyoravekṣā-kīdṛśou me pāṇī iti jijñāsā|
baibhatsyadarśanaṃ-sundareṣvasundaratvabuddhiḥ| ghṛṇitvaṃ-sakṛpatvam|
pataṅgābhibhavādayo jvaraddṛkṣadarśanāntāḥ [ svapne bhavanti ]|
prāgrūpamuktvā sampratyekādaśarūpamadhikṛtyāha - - - -
-------------------------------------------------------| pīnasaśvāsakāsāṃ
samūrddhasvararujo'ruciḥ||13|| ūrdhvaṃ,
viḍbhraṃśasaṃśoṣāvadhaḥ, cchardiśca koṣṭhage| tiryaksthe pārśvarudgoṣe,
sandhige bhavati jvaraḥ||14||
rūpāṇyekādaśaitāni jāyante rājayakṣmiṇaḥ|
-----------------------------------------------|15|
Sa. aṃsau ca mūrddhā ca svaraśca teṣāṃ
rujoṃ'samūrddhasvararujaḥ| pīnasaśca śvāsaścāṃsamūrddhasvararujaśca tāḥ, tathā
aruciḥ, ityūrdhvaṃ-ūrdhvasthite doṣe, bhavati| arucereṣaḥ pṛthagupanyāsaḥ
prādhānyakhyāpanārthaḥ| yathā,-asmin vyādhāvatibhayāvaho'rucyākhya upadravo na
tathā pīnasādaya iti| adhaḥsthite doṣe viśaḥ-purīṣasya, bhraṃśasaṃśoṣau
viḍbhraṃśasaṃśoṣau bhavataḥ| "viḍbhraṃśo-bhinnavarcastvaṃ,
viṭśoṣo-baddhaviṭkatā|" etayośca parasparaṃ viruddhatvānna tulyakālaṃ
sambhavaḥ| tasmātkadācidviḍbhraṃśaḥ kadācidviṭśoṣo bhavati| chardistu
koṣṭhasthite doṣe syāt| tiryaksthe doṣe pārśvaruk bhavati| sandhige jvaro
bhavati| etāni pīnasādīnyekādaśa rūpāṇi śoṣiṇa utpadyante| munistvevamavocat
(ca. ci. a. 8|23)- "pratiśyāyaṃ jvaraṃ kāsamaṅgamardaṃ śirorujam| śvāsaṃ
viḍbhedamaruciṃ pārśvaśūlaṃ svarakṣayam|| kurute cāṃsasantāpamekādaśaṃ"
ityādi|
Ā. rā. rūpamāha-pīnaseti| skandharūk
mūrddharuk svararuk ceti trīṇi| viḍbhraṃśasaṃśoṣayorvaikalpikatvādekādaśatvam|
vaṅgasene tu (rājayakṣmādhikāre ślo.9) "bhaktadveṣo jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ
śoṇitadarśanam| svarabhedaścha jāyante ṣaḍrūpe rājayakṣmaṇi||' iti|
-----------------------------------------------| teṣāmupadravān
vidyātkaṇṭhoddhvaṃsamurorujam||15||
jṛmbhāṅgamardaniṣṭhīvavahnisādāsyapūtitāḥ|
-----------------------------------------------|16|
Sa. teṣāṃ-ekādaśasaṅkhyānāṃ pīnasādīnāṃ
pūrvotpannānāṃ, kaṇṭhoddhvaṃsādīn paścādutthitān saptopadravān jānīyāt|
"vyādherupari yo vyādhirbhavatyuttarakālajaḥ| upakramavighātī ca sa hyupadrava
ucyate||" ityupadravalakṣaṇam|
Ā. rā. upadravānāha-teṣāmiti|
uddvaṃso-vaikalyam| teṣāmiti rūpaprādhānyārtham, na svatantre pīnasādāvamī
upadravāḥ|
-----------------------------------------------| tatra
vātācchiraḥpārśvaśūlamaṃsāṅgamardanam||16||
kaṇṭhoddhvaṃsaḥ svarabhraṃśaḥ--------------------|
-----------------------------------------------|17|
Sa. tatra-tasmin rājayakṣmākhye
vyādhau, vātādadhikāt śiraḥśūlādayaḥ syuḥ| ā raṃ-vātajasya rūpamāha-tatra
vātāditi| aṃsasya pṛthagvacanamatiśayārtham|
----------------------------pittātpādāṃsapāṇiṣu|
dāho'tisārosṛk''chardirmukhagandho jvaro madaḥ||17||
Sa. pittādadhikāt pādādiṣu dāhaḥ syāt|
tathā, atīsārādayaśca syuḥ|
Ā. rā. pittajasya rūpamāha-pittāditi|
kaphādarocakaśchardiḥ kāso mūrddhāṅgagauravam| prasekaḥ pīnasaḥ śvāsaḥ
svarasādo'lpavahnitā||18||
Sa. kaphādadhikādarocakādayo daśa syuḥ|
Ā. rā. kaphajasya rūpamāha-kaphāditi|
yakṣmiṇo māṃsā(annā)dyabhyavahārato'pi dhātukṣayo jāyate, na dhātupuṣṭiḥ,
ityatra yuktimāha - - - - doṣairmandānalatvena sopalepaiḥ kapholbaṇaiḥ|
srotomukheṣu ruddheṣu dhātūṣmasvalpakeṣu ca||19||
vidahyamānaḥ svasthāne rasastāṃstānupadravān| kuryādagacchanmāṃsādīnasṛk
cordhvaṃ pradhāvati||20|| pacyate koṣṭha
evānnamannapaktraiva cāsya yat| prāyo'smānmalatāṃ yātaṃ naivālaṃ
dhātupuṣṭaye||21|| raso'pyasya na raktāya
māṃsāya kuta eva tu| upastabdhaḥ sa śakṛtā kevalaṃ vartate kṣayī||22||
Sa. doṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ,
kapholbaṇatvāt srotodvāreṣu ruddheṣu-pihiteṣu satsu, rasaḥ svasthāna eva
vidahyamāno-na samyagraktatāṃ prāpnuvan, tāṃstān-anekān kaṇṭhoddhvaṃsādīn,
upadravān kuryāt| kimbhūtairdoṣaiḥ ? kapholbaṇaiḥ-śleṣmādhikaiḥ| ata eva
kaphādhikatvāt sahopalepena śleṣmalepena saha vartante sopalepāḥ,
taistathāvidhairdoṣaistadānīṃ mandānalatvaṃ kriyate| tenaiva ca mandānalatvena
hetunā dhātūṣmasu-rasādyagniṣu, alpakeṣu-atiśayenālpeṣu|
evamanekakāraṇasadbhāvādrasaḥ svasthāna eva vidahyamānaḥ-pittakāriṇīṃ
madhyamāṃ pākāvasthāmanubhavan samyak pākamagacchan, yathocitān
vikārāṃstāṃstān kurvan, māṃsādīn-māṃsaprabhṛtikān dhātūn, agacchan-aprāpnuvan,
vidahyamānatayā raktatāmāpannaḥ, tadasṛk cordhvaṃ pradhāvati-ūrdhvaṃ
prasarpati, kevalaṃ niṣṭhīvanasahitaṃ vā| tasmāt kṣayiṇo na
tanmāṃsādidhātupuṣṭaye| kiñcāsmādapi hetoḥ sa raso na dhātupuṣṭaye| [yat-]
yasmāt, [annaṃ] pacyate-annaṃ sārakiṭṭatvaṃ nīyate,
annapaktraiva-jāṭharāgninā, koṣṭha eva-āmapakvāśayākhye|
ubhayatrevakāro'vadhāraṇe| koṣṭha eva-na dhātuṣu, jāṭharāgninaiva-na
dhātvagnibhiḥ, iti| yata evaṃ tato'smāt-prāṅnirūpitāddhetukadambakāt, prāyo
malatāṃ-ādhikyena mūtrapurīṣatāṃ, prāptamannaṃ naiva
dhātupuṣṭaye'laṃ-samartham|
dhātupuṣṭigrahaṇenaitatsūcayati,-abhinavamṛtkumbhajalalavasyandananyāyena
sūkṣmasrotonupraveśitayā so'nnaraso dhātvāpyāyanamātraṃ karotyeva, anyathā
varṣagaṇānubandhi jīvitaṃ kṣayiṇo na sambhāvyeta| tasmāddhātusthitimātraṃ
bhavati na tu dhātupoṣaṇamiti sthitam| rasaḥ-ubhayarūpo'nnaraso dhāturaso vā,
asya-kṣayiṇaḥ, nikaṭasya raktadhātorna puṣṭaye, māṃsadhātorviprakṛṣṭasya tu
kuta eva syāt ? evaṃ na sambhāvyata ityapiśabdārthaḥ| nanu, yadyevaṃ
tatkathamanyebhyo dhātubhyo viśeṣeṇa dhāraṇasvabhāvebhyo vinā kṣayī jīvet?
ityāśaṅkyāha-upastabdha iti| saḥ-kṣayī, śakṛtā-purīṣeṇa,
kevalamupastabdhaḥ-kṛtāvaṣṭambho, vartate-prāṇiti, pūrvoktanyāyena
kiñcidāhārarasāpyāyitairdhātubhirdhāraṇasvabhāvairdhṛtamātraḥ| nanu,
"vidahyamānaḥ svasthāne rasastāṃstānupadravān| kuryādagacchanmāṃsādīnasṛk
cordhvaṃ pradhāvati||" ityanena raktasya sattā pradipāditā| "raso'pyasya na
raktāya" ityanena kṣayiṇo raktasYābhāvaḥ pratyapādi| tadime vākye parasparaṃ
vyāghnāte| atrocyate| nānayorvākyayoḥ parasparaṃ virodhaḥ| yataḥ " asṛk
cordhvaṃ pradhāvati" ityanena na taddhāturūpatāṃ prāptamuktam| kintarhi ?
rasasya vidahyamānatayā svasthānasthitasya raktadhātvāśayamagacchato
raktodbhūtiruktā| anenaivābhiprāyeṇottaratra vākye "raso'pyasya na raktāya"
ityuvāca| anena hi raso dhāturūpāya raktāya śoṣiṇo na sampadyate iti
pratyapādi|
Ā. rā. trayāṇāṃ sāmānyaṃ
rūpamāha-doṣairiti| upalepo-malāvaguṇṭhanam| vidahyamānaḥ-pavanapakvaḥ,
dhātūṣmaṇāmalpatvāt| svasthāna eva-na raktādisthāneṣu, srotomukharodhāt|
tāṃstān-rasavṛddhyuktān sāmadoṣoktaṃścha| koṣṭha eva-nasrotontareṣu|
annapaktraiva-na bhūtadhāttvagnibhiḥ|
athāsya kṣayiṇaḥ sādhyāsādhyatām nirūpayati - - - - liṅgeṣvalpeṣvapi kṣīṇaṃ
vyādhyauṣadhabalākṣamam|
varjayet---------------------------------------------|23|
Sa. kṣayiṇaṃ balamāṃsābhyāṃ kṣīṇaṃ
liṅgeṣu-pīnasādiṣu, alpeṣvapi satsu-na sarveṣūtpanneṣu, varjayet-nopakramet|
ki tam ? vyādhyauṣadhabalākṣamam| vyādhyauṣadhayorbalaṃ vyādhyauṣadhabalam,
tasyākṣamam| kṣayākhyasya vyādheryadbalaṃ tathā'sya śamanopāyasyauṣadhasya
yadbalaṃ tatrākṣamaṃ-asahaṃ, yatastato varjayedityarthaḥ|
Ā. rā. asādhyalakṣaṇamāha-liṅgeṣviti|
kṣīṇaṃ-kṣayarogiṇam| vyādhibalaṃ-dāhādivegam| auṣadhabalaṃ-vamanādivegam| na
kṣamate-na sahate| "yakṣmā pārśvarujānāharaktachardyaṃ satāpinam|" iti vikṛtau
(hṛ. śā. a. 5/77)|
---------------------------------------------------| ---------sādhayedeva
liṅgeṣu sarveṣvapi tato'nyathā||23|| iti
rājayakṣmanidānam||1||
Sa. a(ta)to'nyathā-viparītalakṣaṇaṃ
rājayakṣmiṇaṃ balamāṃsābhyāmakṣīṇamata eva vyādhyauṣadhabalakṣamaṃ,
sarveṣvapi-pīnasādiṣu liṅgeṣvapi satsu, sādhayedeva| kiṃpunardvitrādiṣveṣu
sādhayedityapiśabdārthaḥ|
Ā. rā. sādhyalakṣaṇamāha-sādhayedeveti|
tato'nyathāvyādhyauṣadhabalaṃ kṣamate cet| iti rājayakṣmanidānam|
athāsya vyādherupadravabhūtānāmādiśabdagṛhītānāṃ pañcānāṃ svarabhedādīnāṃ
rogāṇāṃ nidānānyāha - - - - atha svarabhedanidānam| doṣairvyastaiḥ samastaiśca
kṣayāt ṣaṣṭhaśca medasā| svarabhedo
bhavet-------------------------------------|24|
Sa. doṣaiḥ-pṛthagvātapittakaphaiḥ,
samastaiḥ-sannipatitaiḥ, tathā kṣayāt, tathā ṣaṣṭhaḥ svarabhedo medasā, syāt|
0000000
-------------------------------------------------| ---------------tatra kṣāmo
rūkṣaścalaḥ svaraḥ||24||
śūkaparṇābhakaṇṭhatvaṃ snigdhoṣṇopaśayo'nilāt|
------------------------------------------------|25|
Sa. tatra-teṣu ṣaṭsu svarabhedeṣu
madhye, vātātsvarabhede sati kṣāmādimān svaraḥ syāt| tathā,
śūkapūrṇasadṛśagalatvaṃ snigdhoṣṇopaśayaśca bhavati| 00000000
-------------------------------------------------| pittāttālugale dāhaḥ śoṣa
uktāvasūyanam||25||
Sa. pittāt svarabhede sati tāluni gale
ca dāhaḥ, tathā śoṣaḥ, prakṛtatvāttālugalayoreva| tathā,
uktāvasūyanaṃ-vākyaviṣaye'sahanam, pittasvarabhedī vākyaṃ vaktumasamartha
ityarthaḥ| 0000000000
limpanniva kaphātkaṇṭhaṃ mandaḥ khurakhurāyate| svaro
vibaddhaḥ------------------------------|26|
Sa. kaphātsvarabhede kaṇṭhaṃ
limpanniva-upalepamiva galasya kurvan, khurakhurāyate-prakṛtatvāt kaṇṭhasyaiva
khurakhuramityavyaktaṃ śabdaṃ karoti| tathā, sarvebhyaḥ svarabhedebhyo'yaṃ
mandaḥ svaro-noccaiḥ śrūyate| tathā, vibaddho-vadato madhye skhalanarūpaḥ|
000000000
-------------------------------------------------| ----------sarvaistu
sarvaliṅgaḥ-------------|26|
Sa. sarvaiḥ-tribhirdoṣaiḥ samuditaiḥ,
sarvaliṅgaḥ-tridoṣalakṣaṇaḥ, sarvabhedo bhavati| 00000000
---------------------------------------------|
-----------------------------------kṣayātkaṣet||26||
dhūmāyatīva cātyartham------------------------|
-------------------------------------------------|27|
Sa. kṣayāt svarabhedaḥ kaṣet-hiṃsyāt,
kaṇṭhamarmaghaṭanādityarthaḥ| anuktamapi prakṛtatvāt kaṇṭhamiti labhyate|
tathā, kṣayasvarabhedī dhūmāyatīvātiśayena| atyarthaśabdena pittasvarabhede'pi
dhūmāyanaṃ bhavatīti gamayati| dhūmāyatīti dhūmaniḥsaraṇamiva
nāsikādideśeṣvanubhavati| 0000000
---------------------------medasā śleṣmalakṣaṇaḥ|
kṛcchralakṣyākṣaraśca---------------------------|27|
Sa. medasā svarabhedaḥ
śleṣmasvarabhedalakṣaṇaḥ| tathā, kṛcchreṇa-kathañcit, lakṣyāṇi-jñeyāni,
akṣarāṇi yatra sa evam| etadeva kṛcchralakṣyākṣaratvaṃ
kaphasvarabhedādadhikam| 00000000
-------------------------------------------------| -----------------------atra
sarvairantyaṃ ca varjayet||27|| iti
svarabhedanidānam||2||
Sa. sarvairdoṣairyaḥ svarabhedaḥ,
tathā'nte paṭhitatvānmedaḥsvarabhedaḥ-antyaḥ, taṃ ca varjayet| caturastvanyān
sādhayedityarthādavagamyate| 000000000
athārocakanidānam| arocako bhaveddoṣairjihvāhṛdayasaṃśrayaiḥ| sannipātena
manasaḥ santāpena ca pañcamaḥ||28||
Sa. jihvā ca hṛdayaṃ ca jihvāhṛdayam,
tatsaṃśrayaḥ-āśrayo, yeṣāṃ taistatrasthaiḥ pṛthagvātapittakaphairarocakaḥ
syāt| tathā, sannipātenārthājjihvāhṛdayasaṃśritenārocakaḥ syāditi yojyam|
tathā, manasaḥ santāpena-anekavidhena krodhaśokādinopataptena, pañcamo'rocaka
āganturbhavet| atrāpi yathāsvaṃ doṣāṇāṃ
jihvāhṛdayasaṃśritatvamavaśyamāśrayaṇīyam| upādānādeva pañcatve labdhe
manaḥsantāpajaḥ pañcama eveti niyamārthaṃ pañcamagrahaṇam|
manyuśokādyanekaprakāramanaḥsantāpatve'pyeka eva manaḥsantāpajo'rocaka
ityarthaḥ| 00000
kaṣāyatiktamadhuraṃ vātādiṣu mukhaṃ kramāt| sarvotthe virasaṃ śokakrodhādiṣu
yathāmalam||29|| ityarocakanidānam||3||
Sa. vātādyudbhaveṣvarocakeṣu
mukhaṃ-āsyaṃ, krameṇa kaṣāyatiktamadhuraṃ bhavati| vyādhisvabhāvāt
pittārocake'pi tiktavaktratā bhavati, na kaṭukāsyatvam|
sarvotthe-sannipātaje'rocake, virasamāsyaṃ bhavati-niścitarasājñānam|
śokakrodhādisamuttheṣvarocakeṣu yathāmalaṃ-yathādoṣaṃ, mukhaṃ bhavet| tatra
śokabhayakāmalobherṣyādisantaptamanaḥsamutthe vātaprakopāt kaṣāyam,
krodhasantaptamanaḥsamutthe vātaprakopāt tiktam, grahopataptamanaḥsamutthe
sannipātaprakopāt virasāsyatvam, iti yathāmalaśabdasyārthaḥ|
Ā. rā. pañcānāmarocakānāṃ
lakṣaṇānyāha-kaṣāyatiktamadhuramiti| "grahādā sannipātasya bhayādou
marutastraye| kopaḥ kope'pi pittasya" (hṛ. ni. a. 2|43) iti śokādau doṣaviśeṣo
jñeyaḥ| ityarocakanidānam|
atha chardinidānam| chardirdoṣaiḥ pṛthaksarvairdviṣṭairarthaiśca pañcamī|
--------------------------------------------------------|30|
Sa. pṛthak-pratyekaṃ,
doṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ, chardirbhavet| sannipatitaistribhirapi chardiḥ syāt|
tathā, dviṣṭaiḥ-anabhipretaiḥ śabdādibhiśca, pañcamī chardirbhavet| pūrvavat
pañcamītyetanniyamārtham| dviṣṭānāṃ hyarthānāṃ bahutvāt bahvyaśchardayo
bhavantītyāśaṅkyate tathā śaṅkānivṛttaye dviṣṭārthayogajā ekaiva
chardirityuktam| 000000
-----------------------------------------------------| udāno vikṛto doṣān
sarvāsvapyūrdhvamasyati||30||
Sa. udānākhyo vāyurvikṛtaḥ sarvānapi
doṣān-vātapittakaphān, ūrdhvamasyati-kṣipati| apiśabda evārthe, sarvāsveva
chardiṣvityarthaḥ| 00000000
tāsūtkleśāsyalāvaṇyaprasekārucayo'gragāḥ|
-----------------------------------------------------|31|
Sa. tāsu-chardiṣu,
utkleśādayo'gragāḥ-agre gacchanti prāgrūpatayodbhavanti| utkleśaḥ-svasthāna
eva mūrtasya doṣasyodayo budbudavadutthānam| 00000000
-----------------------------------------------------| nābhipṛṣṭhaṃ rujan
vāyuḥ pārśve cāhāramutkṣipet||31|| tato
vicchinnamalpālpaṃ kaṣāyaṃ phenilaṃ vamet| śabdodgārayutaṃ kṛṣṇamacchaṃ
kṛcchreṇa vegavat||32||
kāsasyāśoṣahṛnmūrddhasvarapīḍāklamānvitaḥ|
-----------------------------------------------------|33|
Sa. vāyuḥ kāsādimān idamidaṃ kurvan
vamet-chardiṃ karoti| nābhiṃ pṛṣṭhaṃ ca rujan-pīḍayan, pārśve ca rujan,
āhāramutkṣipet-ūrdhvaṃ prerayet| tataḥ-tasmādāhārasyordhvagamanādanantaraṃ,
vicchinnaṃ kṛtvā-na nirantaraṃ, alpālpaṃ-alpaṃ kṛtvā, kaṣāyaṃ vamet-na
madhurādyanyatamam| tathā, phenilaṃ-phenayuktam| phenilamiti "phenādilacca"
itīlac| tathā, śabdayutamudgārayutam| tathā, kṛṣṇaṃ-kṛṣṇavarṇam| tathā,
acchaṃ-tanu| tathā, kṛcchreṇa-kathaṃkathañcit na yathāsukham| tathā,
vegavat-vegayutam| 0000000
-----------------------------------------------------| pittātkṣārodakanibhaṃ
dhūmraṃ haritapītakam||33|| sāsṛgamlaṃ
kaṭūṣṇaṃ ca tṛṇmūrcchātāpadāhavat|
-----------------------------------------------------|34|
Sa. pittāt kṣārodakasadṛśādikaṃ vamet|
tathā, tṛṇmūrchātāpadāhā vidyante yasmiṃstadevaṃ tṛṣṇādiyuktaṃ yathā bhavati
tathā vamet| 00000000
-----------------------------------------------------| kaphāt snigdhaṃ ghanaṃ
śītaṃ śleṣmatantugavākṣitam||34|| madhuraṃ
lavaṇaṃ bhūri prasaktaṃ lomaharṣaṇam|
mukhaśvayathumādhuryatandrāhṛllāsakāsavān||35||
Sa. kaphātsnigdhādikaṃ vamet| tathā,
śleṣmaṇaḥ sambandhinā tantujālena gavākṣitam| tathā, mukhaśvayathvādimān|
tathā, madhurādikaṃ vamet| 00000000
sarvaliṅgā malaiḥ sarvai riṣṭoktā yā ca tāṃ tyajet|
-----------------------------------------------------|36|
Sa. sarvaliṅgā chardiḥ
sarvairmalaiḥ-vātapittakaphaiḥ sannipatitaiḥ, bhavet| na kevalaṃ tribhirdoṣaiḥ
sarvaliṅgā, yā ca riṣṭoktā-vikṛtivijñānīyādhyāye (hṛ. śā. a. 5|77) -
"chardirvegavatī" ityādinā granthenoktā, sā'pi
sarvaliṅgā-doṣatrayalakṣaṇopetā, tāṃ tyajet-na cikitset| na tu riṣṭoktā yā
chardistāṃ tyajediti vyākhyeyam, tasyā riṣṭatvenaivāsādhyatvasya
pratipāditatvāt| 00000000
-----------------------------------------------------|
pūtyamedhyāśucidviṣṭadarśanaśravaṇādibhiḥ||36||
tapte citte hṛdi kliṣṭe chardirdviṣṭārthayogajā|
-----------------------------------------------------|37|
Sa. pūtyādibhistapte citte-upatapte
manasi, tathā taireva pūtyādibhiḥ kliṣṭe-pīḍite, hṛdi yā jāyate chardiḥ sā
dviṣṭārthayogajā chardirucyate| ādiḥ-prakāre, yathā-ākṛtigaṇeṣu| 00000
nanu, kṛmyādijānyanyāni chardīṃṣi sambhavantyeva| teṣāṃ lakṣaṇaṃ kasmānnoktam
? ityāha - - - - -----------------------------------------------------|
vātādīneva vimṛśetkṛmitṛṣṇāmadauhṛde||37||
śūlavepathuhṛllāsairviśeṣāt kṛmijāṃ vadet|
kṛmihṛdrogaliṅgaiśca-----------------------|38| iti chardinidānam||4||
Sa. kāraṇe kāryopacārāt
kṛmyādiśabdaireva chardaya ucyante| kṛmitṛṣṇāmagarbhiṇīdauhṛdaje chardiṣi
vātādīneva yathā yathaṃ svalakṣaṇairvimṛśet-vicārayellakṣayet| na hi
vātādīnantareṇaitāḥ chardayaḥ kathañcidapi sambhavanti| ata
evaivakāro'vadhāraṇārtho'tra vyadhāyi| evaṃ kṛmijāṃ
kadācidvāyucchardilakṣaṇopetāmathavā pittacchardilakṣaṇopetāṃ
kaphacchardilakṣaṇopetāṃ vā yathāyathaṃ lakṣayet| evaṃ tṛṣṇāmadauhṛdacchardiṣi
vātādīn vimṛśet| viśeṣeṇa śūlavepathuhṛllāsaiḥ kṛmijāṃ vadet|
kṛmihṛdrogalakṣaṇaiśca-anantarameva vakṣyamāṇaiḥ, kṛmijāṃ vadet| 00000
adhunā hṛdrogaṃ lilakṣayiṣurāha - - - - atha hṛdroganidānam|
-----------------------------------------------------|
---------------------smṛtāḥ pañca tu hṛdgadāḥ||38||
teṣāṃ gulmanidānoktaiḥ samutthānaiśca sambhavaḥ|
-----------------------------------------------------|39|
Sa. hṛdgadāḥ pañca smṛtāḥ,
tantrakṛdbhiriti śeṣaḥ| [teṣāṃ-hṛdrogāṇāṃ, gulmanidānoktaiḥ-vakṣyamāṇaiḥ,
samutthānaiḥ-kāraṇaiḥ, sambhavaḥ-utpattiḥ| ]
Ā. rā. atha hṛdrogaprakaraṇam| tatra
hṛdrogabhedānāha-smṛtā iti| vātapittakaphasannipātakrimibhiḥ| saṅgrahe tu (ni.
a. 5) -"teṣāṃ gulmanidānoktaiḥ samutthānaiścha sambhavaḥ|" iti|
samutthānaiḥ-hetubhiḥ|
------------------------------------------------| vātena śūlyate'tyarthaṃ
yudyate sphuṭatīva ca||39|| bhidyate śuṣyati
stabdhaṃ hṛdayaṃ śūnyatā dravaḥ| akasmāddīnatā śoko bhayaṃ śabdāsahiṣṇutā||40||
vepathurveṣṭanaṃ mohaḥ śvāsarodho'lpanidratā|
------------------------------------------------|41|
Sa. vātena hṛdroge'tyarthaṃ hṛdayaṃ
śūlyate| atyarthaśabdenedaṃ gamayati,-anyeṣvapi hṛdrogeṣu hṛdayaṃ
śūlyate'tiśayena tu vātaje hṛdroge iti| tathā, tudyate-prājaneneva|
śūlaṃ-santatā pīḍā| todo-vicchinno'tiśayena rugudbhavaḥ| tathā, hṛdayaṃ
sphuṭatītyādikriyādiyutaṃ bhavati| tathā, śūnyatā dravatvaṃ ca,
prakṛtatvāddhṛdayasyaiva syāditi bodhyam|
Ā. rā. vātajalakṣaṇamāha-vāteneti|
śūlyate-pīḍaneneva| tudyate-nisvanenava| sphuṭati-viśīryateti|
bhidyatevidāraṇeneva| śūnyatā dravaḥ, akasmāddīnatāśokādīni [ca] nava
hṛdayasya|
------------------------------------------------| pittā ttṛṣṇā bhramo mūrcchā
dāhaḥ svedo'mlakaḥ klamaḥ||41|| chardanaṃ
cāmlapittasya dhūmakaḥ pītatā jvaraḥ|
------------------------------------------------|42|
Sa. pittāt-pittena, tṛṣṇādaya syuḥ|
Ā. rā. pittajalakṣaṇamāha-pittāditi|
----------------------------------------------------| śleṣmaṇā hṛdayaṃ
stabdhaṃ bhārikaṃ sāśmagarbhavat||42||
kāsāgnisādaniṣṭhīvanidrālasyārucijvarāḥ|
----------------------------------------------------|43|
Sa. śleṣmaṇā hṛdroge hṛdayaṃ stabdhaṃ,
tathā bhārikaṃ-guru, bhavati| katham ?
sāśmagarbhavat-vidyamānāśmagarbhasadṛśam| tathā, kāsādayaḥ syuḥ|
Ā. rā. kaphajalakṣaṇamāha-śleṣmaṇeti|
-----------------------------------------------|
sarvaliṅgastribhirdoṣaiḥ-----------------------|43|
Sa. sarvaliṅgo hṛdrogastribhirdoṣaiḥ
syāt|
Ā. rā.
tridoṣajalakṣaṇamāha-sarvaliṅgamiti|
-----------------------------------------------|
--------------------------kṛmibhiḥ śyāvanetratā||43||
tamaḥpraveśo hṛllāsaḥ śoṣaḥ kaṇḍūḥ kaphasrutiḥ| hṛdayaṃ pratataṃ cātra
krakaceneva dāryate||44|| cikitsedāmayaṃ
ghoraṃ taṃ śīghraṃ śīghrakāriṇam|
-----------------------------------------------|45| iti hṛdroganidānam||5||
Sa. kṛmibhiśca hṛdroge śyāvākṣitādyāḥ
syuḥ| atra-kṛmihṛdroge, hṛdayaṃ krakaceneva-karapatreṇeva, [ pratataṃ- ]
santataṃ, dāryate| taṃ-kṛmihṛdrogākhyamāmayaṃ, ghoraṃ-atiduḥsahaṃ,
śīghrakāriṇaṃ-āśuvighātakāriṇaṃ, śīghraṃ-āśveva, cikitset| mahāmarmaṇo
hṛdayasya kṛmibhirbhakṣaṇāt|
Ā. rā. kṛmijalakṣaṇamāha-kṛmibhiriti|
vaṅgasene (hṛdayarogādhikāre ślo. 1-4)
-"atyuṣṇagurvamlakaṣāyatiktaśramābhighātādhyaśanaprasaṅgaiḥ|
sañcintanairvegavidhāraṇaiścha hṛdāmayaḥ pañcavidhaḥ pradiṣṭaḥ|| dūṣiyitva
rasaṃ doṣā viguṇā hṛdayaṃ gatāḥ| hṛdi bādhāṃ prakurvanti hṛdrogaṃ taṃ
pracakṣate||' iti hṛdroganidānam|
uktā hṛdrogāḥ| śīghrakāritvasāmānyāt tṛṣṇā'ntaraṃ vyākhyāyate - - - - atha
tṛṣṇānidānam| -----------------------------------------------|
vātātpittātkaphāttṛṣṇā sannipātādrasakṣayāt||45||
ṣaṣṭhī syādupasargācca vātapitte tu kāraṇam| sarvāsu te eva vātapitte hetuḥ|
kuta evam ? ityāha - - - - tatprakopo hi saumyadhātupraśoṣaṇāt||46||
sarvadehabhramotkampatāpatṛḍdāhamohakṛt| saumyadhātupraśoṣaṇapūrvakaṃ tṛṣṇānāṃ
yato janma, tasmādidamāha - - - - jihvāmūlagalaklomatālutoyavahāḥ sirāḥ||47||
saṃśoṣya tṛṣṇā jāyante-------------------|
-----------------------------------------------|48|
Sa. vātādibhiḥ pañca tṛṣṇāḥ syuḥ|
ṣaṣṭhī syādupasargācca| upādānādeva ṣaṭsaṅkhyāyā labdhatvāt
ṣaṣṭhītyetadvacanaṃ niyamārtham| āmodbhavādyā yā vakṣyamāṇāstṛṣṇāstāḥ
sarvāstṛṣṇānāṃ ṣaṭtvaṃ nātikrāmanti, vātapittajatvāt| prāyeṇa
tāsāmāsvevāntarbhāvaḥ| sarvāsu-pūrvoktāsu vakṣyamāṇāsu ca tṛṣṇāsu, vātapitte
kāraṇam| hi-yasmāt, saumyasya śarīragatasya dhātoḥ-śleṣmaṇo rasāderdhātoḥ,
āhāravihārādinā yatpraśoṣaṇaṃ tasmāt, tayoḥ-vātapittayoḥ, prakopo 'jāyate'
ityadhyāhāryam| kimbhūtaḥ prakopaḥ ? sarvadehabhramotkampatāpatṛḍdāhamohakṛt|
jihvādisirāḥ saṃśoṣya tṛṣṇāḥ samutpadyante|
Ā. rā. atha tṛṣṇānidānam| tatra
tṛṣṇābedānāhavātāditi| vātapittahetukatvamāha-vātapitte tviti| ukte
yuktimāha-tatprakopo hīti| hi-yasmāt, tayoḥ-vātapittayoḥ prakopaḥ, sarvasmin
dehe bhramādīn karoti| saumyān dhātūn praśoṣya tasmāt | tābhyāṃ vinā na
tṛṣṇotpattiḥ| bhramādīnāṃ grahaṇaṃ tṛṣṇopadravatvajñāpanārtham|
tṛṣṇāsamprāptimāha-jihvāmūlagaleti|
-------------------------tāsāṃ sāmānyalakṣaṇam| mukhaśoṣo jalātṛptirannadveṣaḥ
svarakṣayaḥ||48|| kaṇṭhauṣṭhajihvākārkaśyaṃ
jihvāniṣkramaṇaṃ klamaḥ| pralāpaścittavibhraṃśastṛṅgrahoktāstathā''mayāḥ||49||
Sa. mukhaśoṣādikaṃ
tṛṅgrahoktāmayaparyantaṃ nirdiṣṭaṃ tāsāṃ-tṛṣṇānāṃ, sāmānyalakṣaṇam|
tṛṅgrahoktāḥ-rogānutpādanīyoktāḥ (hṛ. sū. a. 4|10) śoṣāṅgasādabādhiryādayaḥ|
Ā. rā. sāmānyarūpamāha-tāsāmiti|
tṛṭgrahoktāḥ-"śoṣāṅgasādabādhiryasammohabhramahṛdgadāḥ| tṛṣṇāyā nigrahāt"
(hṛ.sū.a. 4/10) ityuktāḥ|
mārutāt kṣāmatā dainyaṃ śaṅkhatodaḥ śirobhramaḥ|
gandhājñānāsyavairasyaśrutinidrābalakṣayāḥ||50||
śītāmbupānāddṛddhiśca------------------------|
-----------------------------------------------|51|
Sa. vātāttṛṣṇāyāṃ kṣāmatādyāḥ syuḥ| ā
raṃ-vātajālakṣaṇamāha-mārutāditi|
-------------------------pittānmūrcchāsyatiktatā| raktekṣaṇatvaṃ pratataṃ śoṣo
dāho'tidhūmakaḥ||51||
Sa. pittāttṛṣṇāyāṃ mūrcchādayo
bhavanti|
Ā. rā. pittajālakṣaṇamāha-pittāditi|
pratataṃ śoṣaḥ mukhe, pittaryaṃ(?)|
kaphatṛṣṇāmāha - - - - kapho ruṇaddhi kupitastoyavāhiṣu mārutam| srotaḥsu sa
kaphastena paṅkavacchoṣyate tataḥ||52||
śukairivācitaḥ kaṇṭho nidrā madhuravakkratā| ādhmānaṃ śiraso jāḍyaṃ
staimityacchardyarocakāḥ||53||
ālasyamavipākaśca-----------------------------|
-----------------------------------------------|54|
Sa. kaphaḥ kupito jalavāhiṣu srotaḥsu
yadā mārutaṃ ruṇaddhi tadā sa ca kaphastena-marutā, paṅka iva śoṣyate|
tataḥ-tasminkaphe śuṣke sati, kaṇṭhaḥ śūkairivācito-vyāptaḥ, syāt| tathā,
nidrādayaśca syuḥ|
Ā. rā. kaphajālakṣaṇamāha-kapho
ruṇaddhīti| kaphasya sākṣāddhetutvābhāvāt tadavarodhakaḥpitena vātena
śuṣkatvamuktam| tataḥ-śuṣkakaphāt|
-------------------------sarvaiḥ syātsarvalakṣaṇā|
---------------------------------------------------|54|
Sa. sarvaiḥ-sannipatitaiḥ, sarvaliṅgā
tṛṣṇā syāt|
Ā. rā. sannipātajālakṣaṇamāha-sarvaiḥ
syāditi|
------------------------------------------------| āmodbhavā ca, bhaktasya
saṃrodhādvātapittajā||54|| uṣṇaklāntasya
sahasā śītāmbho bhajatastṛṣam| ūṣmā ruddho gataḥ koṣṭhaṃ yāṃ kuryātpittajaiva
sā||55|| yā ca pānātipānotthā, tīkṣṇāgneḥ
snehajā ca yā| snigdhagurvamlalavaṇabhojanena kaphodbhavā||56||
Sa. āmodbhavā ca tṛṣṇā bhaktasyāhārasya
saṃrodhāt syāt| sā ca vātapittajā| uṣṇena mlānasya narasya sahasā-jhaṭityeva,
śītaṃ jalaṃ sevamānasyoṣmā ruddhaḥ koṣṭhaṃ gato yāṃ tṛṣaṃ-tṛṣṇāṃ, kuryāt sā
pittajaiva tṛṣṇā, na tvanyā bodhyā| yā ca tṛṭ pānasya-madyapānasya,
atipānodbhavā sā'pi pittajaiva| yā ca tīkṣṇāgneḥ puruṣasya snehajā tṛṭ sā'pi
pittajaiva| snigdhādiguṇayuktena bhojanena yā tṛṭ syāt sā kaphasambhavā vedyā|
Ā. rā.
tṛṣṇāntarāṇāmantarbhāvamāha-āmodbhavā ceti, āmajāyāḥ
sannipātajāyāmantarbhāvaḥ| bhaktasya saṃrodhādvātapittajeti, upavāsajāyāḥ
vātapittajāyām| uṣṇakRlāntasyasahasā śītāmbho bhajatastṛṣam| ūṣmā ruddho gataḥ
koṣṭhaṃ yāṃ kuryātpittajaiva seti, uṣṇapīḍitasya sahasā bahiḥ
śītāmbusecanājjātāyāḥ pittajāyāḥ pittajāyām| yā ca pānātipānottheti,
madyātipānajāyāścha| tīkṣṇā gnisnehajā ca yeti, tīkṣṇāgnipītasnehajāyāścha|
snigdhagurvamlalavaṇabhojanena kaphodbhaveti, snigdhādibhojhanajāyāḥ
kaphajāyām|
tṛṣṇā rasakṣayoktena lakṣaṇena kṣayātmikā|
-----------------------------------------------|57|
Sa. rasakṣayoktena lakṣaṇena-"rase
raukṣyaṃ śramaḥ" (hṛ. sū. a. 11|17) ityādigranthanirdiṣṭena lakṣaṇena,
kṣayātmikā tṛṣṇā bodhyā|
Ā. rā. rasakṣayajālakṣaṇamāha-tṛṣṇeti|
rasakṣayoktena-"raseroukṣyaṃ śramaḥ śoṣo glāniḥ śabdāsahiṣṇutā (hṛ. sū.a.
11)|" "vepathurveṣṭanaṃ mohaḥ śvāsarodho'lpanidratā|" (?) ityuktena|
----------------------------------------------|
śoṣamehajvarādyanyadīrgharogopasargataḥ|57| yā tṛṣṇā jāyate tīvrā
sopasargātmikā smṛtā| 57 1/2| iti tṛṣṇānidānam| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
tṛtīye śarīrasthāne rājayakṣmādinidānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ|5|
Sa.
śoṣamehajvarādyanyatamadīrgharogopasargāt-dīrghakālānubandhāt, yā tṛṣṇā syāt
sopasargātmikā smṛtā, munīndrairiti śeṣaḥ| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne rājayakṣmādinidānaṃ nāma
pañcamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 5||
Ā. rā.
upasargajālakṣaṇamāha-śoṣameheti| śoṣo-rājayakṣmā| mehaḥ-pramehaḥ| ādiśabdāt
kāsaśvāsoraḥkṣatodarādayaḥ| anyaḥ-eṣāmanyatamo yo dīrgho rogaḥ,
tenopasargaḥ-abhibhūtatvaṃ, tasmāt| asādhyalakṣaṇaṃ vikṛtivijñāne (hṛ. śā. a.
5178) -"tṛṣṇā'nyarogakṣapitaṃ bahirjihvaṃ vicetanam|" iti| vaṅgasene
(tṛṣādhikāre ślo. 1) -"bhayaśramābhyāṃ balasaṅkṣayādvā ūrdhvaṃ citaṃ
pittavivarddhanaiśca| pittaṃ savātaṃ kupitaṃ narāṇāṃ tāluprapannaṃ
janayetpipāsām| bāṣpāvarodhātkaphasaṃvṛte'gnau tṛṣṇā balāsena bhavettathā tu|
sarvāsvatiprasaktā rogakṛśānāṃ vamiprasaktānām| ghoropadravyuktā tṛṣṇāmaraṇāya
vijñeyā||" iti| iti tṛṣṇānidānam| [iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| nidānaṃ
rājayakṣmādi sāmastyena nirūpitam|| 5||]