Sa. rājayakṣmanidānādanantaraṃ
madātyayanidānārambhaḥ| yato yathā rājayakṣmā doṣatrayajastathā madātyayo'pi|
vakṣyati hi tatra (ślo. 14) - "sarve'pi sarvairjāyante vyapadeśastu bhūyasā|"
iti|
tasmānmadātyayanidānamucyata ityāha - - - - athāto madātyayādinidānaṃ
vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||
Sa. pūrvavadvyākhyā| 00000
tīkṣṇoṣṇarūkṣasūkṣmāmlaṃ vyavāyyāśukaraṃ laghu| vikāṣi viśadaṃ
madyamojaso'smādviparyayaḥ||1||
Sa. tīkṣṇoṣṇādiguṇaṃ madyam|
asmāt-madyāt, ojaso viparyayo-vaiparītyam,
yathā-mandaśītasnigdhasāndramadhurasthiracirakṛdguruślakṣṇapicchilatvam| 00000
tīkṣṇādayo viṣe'pyuktāścittopaplāvino guṇāḥ| jīvitāntāya jāyante viṣe
tūtkarṣavṛttitaḥ||2||
Sa. eta eva tīkṣṇādayo daśa guṇā
viṣe'pyuktāḥ| cittamupaplāvituṃ śīlaṃ yeṣāṃ te
cittopaplāvinaḥ,-cittavibhramakāriṇaḥ| na kevalaṃ madya ityapiśabdārthaḥ|
nanu, yadi ta eva tīkṣṇādayo guṇā viṣe, ta eva madye, tatkathaṃ viṣasthā eva
tīkṣṇādayo mārayanti na madyasthāḥ ? ityatra yuktimāha-jīvitāntāyetyādi|
viṣasthāstīkṣṇādayo ye guṇāste māraṇāya sampadyate,
utkarṣavṛttitaḥ-utkarṣavartanāt| 00000
kathaṃ kṛtvā madyaṃ ceto vikāraṃ nayati ? ityāha - - - -
tīkṣṇādibhirguṇairmadyaṃ mandādīnojaso guṇān| daśabhirdaśa saṅkṣobhya ceto
nayati vikriyām||3|| ādye
made-----------------------------------|
---------------------------------------------|4|
Sa.
tīkṣṇādibhirdaśabhirguṇairmandādīnojasaḥ sambandhino guṇān
saṅkṣobhya-samantādduṣṭatāmāpādya, ceto vikriyāṃ-vikāraṃ nayati, ādye made|
nanu, tīkṣṇādibhirmandādīnityetāvadevāstu, kiṃ daśabhirdaśetyanena? pāṭhādeva
hi daśasaṅkhyā'vagamiṣyate| astyetat| kintu sarvaireva tīkṣṇādibhiḥ sarvānapi
mandādīn saṅkṣobhya ceto vikriyāṃ madyaṃ nayati, na tu kiyadbhirapi
tīkṣṇādibhiḥ kiyata eva mandādīn, iti pratipādanāya saṅkhyāgrahaṇam|
utkarṣatāratamyatastvastyeva viśeṣaḥ, tena sarvatra madenaiva tulyaḥ kṣobha
iti vedyam| ādye ca made yathāsvaṃ prabodhajanake pumān sthito
madyapānāttādātvikaṃ sukhaṃ samadhigacchatītyanuktamapi sambhāvyate| tathā ca
muniḥ (ca. ci. a. 24|64)- "pañcasvartheṣu kānteṣu yā ratiḥ prathame made|
yūnāṃ vā sthavirāṇāṃ vā tasyā nāstyupamā bhuvi||" iti| 00000
-------------dvitīye tu pramādāyatane sthitaḥ| durvikalpahato mūḍhaḥ
sukhamityadhimucyate||4||
Sa. anantaraṃ dvitīye tu made
sthitaḥ-prāptaḥ, svārthairduṣṭaistaistairvikalpairhataḥ-puruṣārthādvinaṣṭaḥ,
ata eva mūḍhaḥ-kāryākāryānabhijñaḥ, sukhamityadhimucyate-sukhamiti jñānena
prathamamadotpannena tadānīmadhimucyate-adhikaṃ kṛtvā tena sukhena
parityajyate| tādātvikamādyaṃ sukhaṃ nānubhavati, ojaso vihatatvāt| anye
tvāhuḥ,-avamucyate-niścinoti sukhametadityabhiniviśate| kimbhūte made sthitaḥ
? pramādāyatane, pramādānāṃ-sāhasānāmihāmutra cāśubhahetūnāṃ, [ āyatane- ]
sthāne| 00000
madhyamottamayoḥ sandhiṃ prāpya rājasatāmasaḥ| niraṅkuśa iva vyālo na
kiñcinnācarejjaḍaḥ||5||
Sa. madhyamottamayoḥ-dvitīyatṛtīyayoḥ,
sandhiṃ prāpya-antaraṃ labdhvā, puruṣo rājasatāmaso na kiñcidaśubhaṃ
nācaret-api tu sarvamaśubhamācaret| rājasasahitastāmaso rājasatāmasaḥ|
śākapārthivāditvāt madhyama (uttara) padalopī samāsaḥ, rājaso vā tāmaso
vetyarthaḥ| rājasatāmasagrahaṇāt sātvikaḥ puruṣo nedṛśīmavasthāṃ prāpnotīti
gamayati| niraṅkuśa iva vyālaḥ| yathā,-vyālo-duṣṭahastī, jaḍo-badhiraḥ, tathā
niraṅkuśo, na kiñcidaśubhaṃ nācaret, unmārgapravṛttatvāt| tantrāntare
caivamuktam-"sātvike śaucadākṣiṇyaharṣamaṇḍanalālasaḥ|
gītādhyayanasaubhāgyasuratotsāhakṛnmadaḥ|| rājase duḥkhaśīlatvamātmatyāgaṃ
sasāhasam| kalahaṃ sānubandhaṃ ca karoti puruṣe madaḥ||
aśaucanidrāmātsaryāgamyāgamanalolatāḥ| asatyabhāṣaṇaṃ cāpi kuryādvai tāmase
madaḥ||" iti| vyālagrahaṇādyaḥ śuddhasvabhāvo hastī sa sṛṇirahito'pi
kadāciddhastyārohaśabdaśravaṇāt kālocitaṃ saṅketamupalabhya
yuktamācaratyeveti, ato vyālo niraṅkuśa iti dvitayamupanyastam| tejasaḥ
kiñciccheṣatvāt nindyāmimāmavasthāṃ prāptaḥ| 00000
ata evāha - - - - iyaṃ bhūmiravadyānāṃ dauḥśīlyasyedamāspadam| eko'yaṃ
bahumārgāyā durgaterdeśikaḥ param||6||
niśceṣṭaḥ śavavacchete tṛtīye tu made sthitaḥ| maraṇādapi pāpātmā gataḥ
pāpatarāṃ daśām||7||
Sa. avadyānāṃ-nindyānāṃ,
iyaṃ-madāvasthā, bhūmiḥ-ākaraḥ| tathā, dauḥśīlyasya-asamāhitatvasya,
idaṃ-madāvasthāntaraṃ, āspadaṃ-āvasathaḥ| eko'yaṃ-madaviśeṣo,
bahumārgāyāḥ-anekamukhāyā durgateḥ, paraṃ kṛtvā deśikaḥ-ācāryaḥ| tṛtīye-uttame
made, sthito narastejaso vihatatvāt niśceṣṭaḥ-ceṣṭayā kāyavāṅmanolakṣaṇayā
rahitaḥ, ata eva śavavacchete-mṛtānukalpaḥ svapiti| evaṃ ca satyasau pāpātmā
maraṇādapi pāpatarāmavasthāṃ prāptaḥ| yato mṛto maraṇātsamanantarameva
śarīrāntaraṃ prāpya sukhādīn vindate| tṛtīyāṃ madāvasthāṃ prāptastu
puruṣo'paraśarīrāprāpterna kathāñcit sukhādyanubhavatīti maraṇādapyasya
nikṛṣṭatvam| 00000
dharmādharmaṃ sukhaṃ duḥkhamarthānarthaṃ hitāhitam| yadāsakto na jānāti kathaṃ
tacchīlayedbudhaḥ||8||
Sa. yasminnāsakto-yadāsakto, dharmādīn
na jānāti| tat-tathāvidhaṃ madyaṃ, budho-matimān, kathaṃ śīlayet-abhyaset|
tatra dharmo-dānādhyayanadevagurupūjādikaḥ| adharmo-hiṃsādiḥ|
sukhaṃ-āhlādako'nubhavaḥ| duḥkhaṃ-upatāpaḥ| arthaḥ-ubhayalokahitam|
anarthaḥ-ahitam| śīlayedityanena tatrāsaktiṃ niṣedhati, na tu madyapānamapi|
00000
madye moho bhayaṃ śokaḥ krodho mṛtyuśca saṃśritāḥ| sonmādamadamūrcchāyāḥ
sāpasmārāpatānakāḥ||9|| yatraikaḥ
smṛtivibhraṃśastatra sarvamasādhu yat|
------------------------------------------------|10|
Sa. madye'tipīte mohādayaḥ
saṃśritāḥ-āśritāḥ, madyātipānādanantaraṃ mohādīnāṃ sadbhāvāt| athavā kimatra
bahunā'bhihitena| yatra-yasmin madye, smṛtervibhraṃśo-lopaḥ, tatra
yatkiñcidvidyate tatsarvamasādhu-aśobhanam| yatraujasau na
vihatirhṛtprabodhaśca sa prathamo madaḥ| yatrālpā vihatirojasaḥ sa madhyamaḥ|
yatra sarvasyaujasau vihatiḥ sa uttamaḥ| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 24|35) -
"ojasyavihate pūrvo hṛdi ca pratibodhite| madhyamo vihate'lpe tu vihate
tūttamo madaḥ||" iti| 00000
---------------------------------------------------| ayuktiyuktamannaṃ hi
vyādhaye maraṇāya vā||10|| madyaṃ
trivargadhīdhairyalajjāderapi nāśanam|
---------------------------------------------------|11|
Sa. yasmādayuktyā
yojitamannamapi-yatprāṇakaraṃ tadapi, karmavaśādvyādhaye maraṇāya vā
sampadyate| madyaṃ tvayuktiyojitaṃ trivargāderapi nāśanam| yuktipītaṃ
punastadeva trivargādīnāṃ sādhanamityapiśabdena dyotayati| 00000
tāmeva yuktiṃ vakṣyamāṇena granthena pratipādayannāha - - - -
---------------------------------------------------| nātimādyanti balinaḥ
kṛtāhārā mahāśanāḥ||11|| snigdhāḥ
sattvavayoyuktā madyanityāstadanvayāḥ| medaḥkaphādhikā mandavātapittā
dṛḍhāgnayaḥ||12||
Sa. yata evaṃvidhā narā nātimādyanti,
tato balavadbhiḥ puruṣaiḥ kṛtāhārairmahāśanaiḥ snigdhaiḥ
satvayuktairvayoyuktarmadyocitaistadanvayaiḥ-madyapakulaprasūtaiḥ, medodhikaiḥ
kaphādhikaiḥ svalpavātapittairdṛḍhāgnibhiḥ-apakārasahiṣṇvagnibhiḥ, madyaṃ
peyam, nāto viparyastaiḥ, ityanyatantrakārakathitāyā
yukteratraivāntarbhāvo'nena tantrakṛtā kṛtaḥ| 00000
viparyaye'timādyanti viśrabdhāḥ kupitāśca ye| madyena cāmlarūkṣeṇa sājīrṇe
bahunā'ti ca||13||
vātātpittātkaphātsarvaiścatvāraḥ syurmadātyayāḥ| sarve'pi sarvairjāyante
vyapadeśastu bhūyasā||14|| sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ
teṣāṃ pramoho hṛdayavyathā| viḍbhedaḥ pratataṃ tṛṣṇā saumyāgneyo
jvaro'ruciḥ||15|| śiraḥpārśvāsthirukkampo
marmabhedastrikagrahaḥ| urovibandhastimiraṃ kāsaḥ śvāsaḥ prajāgaraḥ||16||
svedo'timātraṃ viṣṭambhaḥ śvayathuścittavibhramaḥ| pralāpaścardirutkleśo
bhramo duḥsvapnadarśanam||17||
Sa. yathānirdiṣṭādvaiparityena,
yathā-abalino yāvadadṛḍhāgnaya iti| tathā, viśrabdhāḥ-amṛtamivedaṃ spṛhaṇīyaṃ
surebhyaḥ pepīyate'smābhiriti tadgatamanaso viśvastāḥ, tathā kupitāḥ-kruddhāḥ,
ye te'timādyanti| madyenetyādi| amlarūkṣeṇa ca madyena pītena sarva
evātimādyanti| atra cātyamleneti vedyam, madyasya sarvasyaivāmlaprāyatvāt|
rūkṣeṇa-na tvīṣatsnigdhena| tathā, sājīrṇe-saśabda īṣadarthe īṣadajīrṇe,
tasminneva madye pīte'timādyanti| tathā, atibahunā pītena madyenātimādyanti|
vātādibhiḥ pṛthak''sthitairdoṣaiḥ sannipātena ceti catvāro madātyayā
vastusvabhāvājjāyante, nonādhikāḥ| sarve'pi madātyayāḥ sarvairapi
doṣairjāyante| bhūyasā-bāhulyena tu, vyapadeśaḥ-saṃjñā bhavati, ayaṃ
vātamadātyayo yāvat sannipātamadātyayo'yamiti| teṣāṃ-madātyayānāṃ, sāmānyaṃ
lakṣaṇaṃ-avibhāgena [cihnam], pramohādiduḥsvapnadarśanaparyantam| 00000
viśeṣājjāgaraśvāsakampamūrdharujo'nilāt| svapne bhramatyutpatati pretaiśca
saha bhāṣate||18||
Sa. vātena madātyaye jāgarādikaṃ
pretaiḥ saha bhāṣata iti paryantaṃ syāt| 00000
pittāddāhajvarasvedamohātīsāratṛḍbhramāḥ| deho haritahāridro
raktanetrakapolatā||19||
Sa. pittena madātyaye dāhādikaṃ
raktanetrakapolatāparyantaṃ syāt| 00000
śleṣmaṇā chardihṛllāsanidrodardāṅgagauravam|
---------------------------------------------------||20||
Sa. śleṣmaṇā madātyaye
chardyādikamaṅgagauravaparyantaṃ syāt| 00000
---------------------------------------------------| sarvaje
sarvaliṅgatvam-----------------------------||1||
Sa. sarvaje madātyaye sarvaliṅgatvaṃ
bhavati| 00000
samprati dhvaṃsakavikṣayau lakṣayati - - - -
---------------------------------------------------|
-------------------------muktvā madyaṃ pibettu yaḥ||20||
sahasā'nucitaṃ vā'nyattasya dhvaṃsakavikṣayau| bhavetāṃ mārutātkaṣṭau
durbalasya viśeṣataḥ||21||
Sa. ucitaṃ madyaṃ muktvā-ciraṃ kālaṃ
parityajya, yaḥ puruṣastadeva sahasā-atimātrayā pibet, athavā'nyadyanmadyaṃ
yadanucitaṃ-asātmyaṃ madyaṃ, tatsahasā-atimātraṃ pibet, tasya-puruṣasya,
dhvaṃsakavikṣayau vyādhī mārutādbhavetāṃ-jāyeyātām| kimbhūtau ?
kaṣṭau,-kṛcchrasādhyau| durbalasya punaḥ puṃsastau viśeṣeṇa bhavetām| 00000
dhvaṃsake śleṣmaniṣṭhīvaḥ kaṇṭhaśoṣo'tinidratā| śabdāsahatvaṃ tandrā
ca---------------------------|22|
Sa. dhvaṃsake śleṣmaniṣṭhīvādayaḥ syuḥ|
00000
---------------------------------------------------|
----------------------------vikṣaye'ṅgaśirotiruk||22||
hṛtkaṇṭharogaḥ sammohaḥ kāsastṛṣṇā vamirjvaraḥ|
---------------------------------------------------|23|
Sa. vikṣaye aṅgaśirotirugādyāḥ syuḥ|
00000
---------------------------------------------------| nivṛtto yastu madyebhyo
jitātmā buddhipūrvakṛt||23|| vikāraiḥ
spṛśyate jātu na sa śārīramānasaiḥ|
---------------------------------------------------|24| iti
madātyayanidānam||1||
Sa. śārīramānasānāṃ rogāṇāṃ madyaṃ
kāraṇamiti kṛtvā yaḥ pumān jitātmā madyebhyo nivṛtto
buddhipūrvakṛt-vimṛśyakārī, sa kadācicchārīrairmānasairvā vikārairna
spṛśyate-nākramyate| iti madātyayaḥ| 00000
atha madyavaccetovihatikāraṇasāmānyānmadādīn lakṣayati - - - -
---------------------------------------------------| rajomohāhitāhāraparasya
syustrayo gadāḥ||24||
rasāsṛk''cetanāvāhisrotorodhasamudbhavāḥ| madamūrcchāyasannyāsā
yathottarabalottarāḥ||25||
Sa. rajaḥpradhānasya mohapradhānasya
tathā'pathyāhāraparasya trayo gadāḥ syuḥ-jāyeran| kimbhūtāḥ ? rasaścāsṛk ca
cetanā ca, tā vahanti yāni srotāṃsi, teṣāṃ rodhaḥ samudbhavo-hetuḥ, yeṣāṃ te
rasāsṛk''cetanāvāhisrotorodhasamudbhavāḥ| madamūrchāyasannyāsāḥ-etatsaṃjñāḥ|
te ca yathottarabalottarāḥ| yo ya uttaro yathottaram, balasyottaraṃ-utkarṣaḥ,
yathottaraṃ balottaraṃ yeṣāṃ ta evam| madānmūrchāyo balavān tasmādapi sannyāsa
ityarthaḥ|
Ā. rā. rajaḥparaḥ-durlabhaṃ lipsuḥ|
mohaparodurbodhabubhutsu| rasaraktaprāṇavāhināṃ trayāṇāmantaḥstrotasāṃ
rodhaḥ-asamyagvahanam| hetutraye'dhiṣṭhānatraye'pi yathottarādhikyaṃ jñeyam,
balādjikyānyathā'nupapatteḥ|
atha madaṃ lakṣayati - - - - atha madanidānam| mado'tra doṣaiḥ sarvaiśca
raktamadyaviṣairapi| ------------------------------------------------|26|
Sa. atra-eṣu madādiṣu madhye, madaḥ
saptadhā,-pṛthagdoṣaiḥ sannipātena raktena madyena viṣeṇa ca|
Ā. rā. madasya bhedānāha-mado'treti|
doṣaistrayo bhedāḥ|
---------------------------------------------| saktānalpadrutābhāṣaścalaḥ
skhalitaceṣṭitaḥ||26||
rūkṣaśyāvāruṇatanurmade vātodbhave bhavet|
---------------------------------------------|27|
Sa. vātodbhave made sati pumān
saktānalpadrutābhāṣaṇādilakṣaṇo bhavet|
Ā. rā. vātajalakṣaṇamāha-saktānalpeti|
calaṃ-sakampam|skhalitaṃ-sapratibandham|
---------------------------------------------| pittena krodhano raktapītābhaḥ
kalahapriyaḥ||27||
Sa. pittena krodhanādilakṣaṇaḥ|
Ā. rā. pittena krodhanādilakṣaṇaḥ|
svalpasambaddhavākpāṇḍuḥ kaphāddhyānaparo'lasaḥ|
-----------------------------------------------||29||
Sa. kaphāt
svalpasambaddhavāgādilakṣaṇaḥ|
Ā. rā.
kaphajalakṣaṇamāha-svalpasambaddhavāgiti|
-----------------------------------------------| sarvātmā
sannipātena----------------------------|28|
Sa. sarvātmā-sarvadoṣalakṣaṇaḥ,
sannipātena|
Ā. rā. sarvajalakṣaṇamāha-sarvātmeti|
---------------------------------------------|
-----------------raktātstabdhāṅgadṛṣṭitā||28||
pittaliṅgaṃ ca----------------------------|
---------------------------------------------|29|
Sa. raktāt-raktamadāt, stabdhadṛṣṭitā
tathā pittamadaliṅgaṃ ca syāt|
Ā. rā. raktajalakṣaṇamāha-raktāditi|
------------------madyena vikṛtehāsvarāṅgatā|
---------------------------------------------|29|
Sa. madyena made vikṛtā ceṣṭā tathā
svarasya vikṛtatvamaṅgasya ca|
Ā. rā. madyajalakṣaṇamāha-madyeneti|
---------------------------------------------| viṣe kampo'tinidrā ca
sarvebhyo'bhyadhikastu saḥ||29||
Sa. viṣe-viṣotthe made, kampo'tinidrā
ca syāt| sa ca-viṣamadaḥ, sarvebhyo'dhikaḥ|
Ā. rā. viṣajalakṣaṇamāha-viṣe kampa
iti|
lakṣayellakṣaṇotkarṣādvātādīn śoṇitādiṣu|
-------------------------------------------------|30| iti madanidānam||2||
Sa. śoṇitādyuttheṣu madeṣu vātādīn
lakṣayet-jānīyāt| kutaḥ ? lakṣaṇotkarṣāt-svasvalakṣaṇotkarṣeṇa|
Ā. rā. adośajeṣvapi
doṣānubandhamāha-lakśayediti| nātra yathāsaṅkhyam| kintu yathāsambhavam|
atha mūrcchāyaṃ lakṣayati - - - - atha mūrcchāyanidānam|
------------------------------------------------| aruṇaṃ kṛṣṇanīlaṃ vā khaṃ
paśyanpraviśettamaḥ||30|| śīghraṃ ca
pratibudhyeta hṛtpīḍā vepathurbhramaḥ| kārśyaṃ śyāvāruṇā chāyā mūrchāye
mārutātmake||31||
Sa. mārutodbhave mūrchāye
aruṇādyanyatamavarṇamākāśaṃ paśyan pumāṃstamaḥ praviśet-mūḍhāvasthāṃ prāpnoti|
śīghraṃ ca pratibudhyeta-saṃjñāṃ labhet| hṛtpīḍāvepathubhramayutastathā
kārśyādi ca syāt|
Ā. rā. mūrcchāyasya tu doṣajā eva
catvāro bhedāḥ tatra vātajalakṣaṇamāha-aruṇamiti| tamaḥ praviṣet-ajñānavyātpo
bhavet| pratibudhyeta-tamaso nirgacchet|
pittena raktaṃ pītaṃ vā nabhaḥ paśyan viśettamaḥ| vibudhyeta ca sasvedo
dāhatṛṭtāpapīḍitaḥ||32||
bhinnaviṇnīlapītābho raktapītākulekṣaṇaḥ|
------------------------------------------|33|
Sa. pittena mūrchāye raktaṃ pītaṃ vā
nabhaḥ paśyaṃstamaḥ pumān viśet-mūḍhāvasthāṃ prāpnuyāt| saha svadena
vibudhyeta-saṃjñāṃ labhate| tathā dāhādipīḍitastathā bhinnaviḍādikaḥ|
Ā. rā. pittajalakṣaṇamāha-pitteneti|
dāhaḥ-agnineva duḥkham| tāpaḥ-suryeṇeva|
------------------------------------------| kaphena meghasaṃkāśaṃ
paśyannākāśamāviśet||33|| tamaścirācca
budhyeta sahṛllāsaḥ prasekavān| gurubhiḥ
stimitairaṅgairārdracarmāvanaddhavat||34||
Sa. kaphena mūrcchāye meghābhamākāśaṃ
paśyaṃstama āviśet, cireṇa ca budhyeta-saṃjñā labhate| hṛllāsādimān,
tathā''dreṇa carmaṇā'vanaddho-veṣṭita iva|
Ā. rā. kaphajalakṣaṇamāha-kapheneti|
stimitaiḥ-ārdraiḥ| ārdracarmāvanaddhavat-[a]yathābuddhiṃ janayadbhiḥ|
sarvākṛtistribhirdoṣairapasmāra ivāparaḥ| pātayatyāśu niśceṣṭaṃ vinā
bībhatsaceṣṭitaiḥ||35|| iti
mūrcchāyanidānam|36|
Sa. tribhirdoṣairyo mūrcchāyaḥ
sarvākāraḥ so'paro'pasmāra ivāśu-śīghrameva, puruṣaṃ niśceṣṭaṃ pātayati| vinā
bībhatsaceṣṭitaiḥ-apasmārotthāni nindyāni ceṣṭitāni varjayitvā, anyatsarvaṃ
samānam|
Ā. rā.
sarvajalakṣaṇamāha-sarvākṛtiriti| rugviniścaye (mā. ni. mūrcchā. ślo. 1) - "
kṣīṇasya bahudoṣasa viruddhāhārasevinaḥ| vegāghātādabhighātāddhīnasatvasya vā
punaḥ|| karaṇāyataneṣūgrā bāhyeṣvābhyāntareṣu ca| niviṣante yadā doṣāstadā
mūrcchāntu mānavāḥ|| dravasvabhāva ityeke ddaṣṭā yadābhimuhyati|
guṇāstīvrataratvena sthitāstu viṣamadyayoḥ|| ta eva tasmāttābhyāṃ tu mohau
syātāṃ yathoritou| stabdhāṅgaddaṣṭistvasṛjā gūḍhośvāsaśca mūrcchitaḥ|| madyena
vilapaṃcchete naṣṭavibhrāntamānasaḥ| gātrāṇi vikṣipanbhūmau jarāṃ yāvanna
tat|| vepathusvanpatṛṣṇāḥ syustamaśca viṣamūrcchite| veditavyaṃ tīvrataraṃ
yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ|| mūrcchā pittatamaḥprāyā rajaḥ pittānilādbhramaḥ|
tamovātakaphātandrā nidrā śleṣmatamobhavā|| yo'nāyāsaḥ śramo dehe
prabhūtaśvāsavarjitaḥ| klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ|| hṛtpīḍā
jṛmbhaṇaṃ glāniḥ saṃjñādourbalyameva ca| mūrcchānāṃ purvarūpāṇi yathāsvaṃ ca
vibhāvayet|| pṛthivyāpastamorūpaṃ raktagandhastadanvayaḥ| tasmādraktasya
gandhena mūrcchanti bhuvi mānavāḥ||" iti|
idānīṃ sannyāsaṃ lakṣayitumāha - - - - atha sannyāsanidānam| doṣeṣu
madamūrcchāyāḥ kṛtavegeṣu dehinām| svayamevopaśāmyanti, sannyāso
nauṣadhairvinā||36||
Sa. madāśca mūrcchāyāśca
madamūrcchāyāḥ, kṛtavegeṣu doṣeṣu satsu svayameva-auṣadhaṃ vinā'pi, śāmyanti|
sannyāsaḥ punarauṣadhairvinā na śāntimeti|
Ā. rā.
madamūrcchayoraouṣadhābhedānmadabhedā api mūrcchābhedatvenoktāḥ|
madādīnāmouṣadhaṃ vinā nivṛttimāha-doṣoṣviti|
sannyāsasyauṣadhaikanivartyatvamāha-sanyāsa iti|
vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ| sannyāsaṃ sannipatitāḥ
prāṇāyatanasaṃśrayāḥ||37|| kurvanti, tena
puruṣaḥ kāṣṭhībhūto mṛtopamaḥ| mriyeta śīghraṃ śīghraṃ ceccikitsā na
prayujyate||38||
Sa. vāk ca dehaśca manaśca, teṣāṃ
ceṣṭāṃ-yathāsvalakṣaṇāṃ, ākṣipya malāḥ-vātapittakaphāḥ, sannipatitāḥ
santaḥ-traya ekakāryodyatāḥ, sannyāsaṃ kurvanti| kimbhūtāḥ ? atibalāstathā
prāṇāyatanasaṃśrayāḥ,-viśeṣeṇa hṛdayāśrayāḥ| tena-sannyāsena, puruṣaḥ
kāṣṭhībhūtaḥ-sthāṇukuḍyakalpaḥ, tathā mṛtopamaḥ-tatsadṛśo bhūtvā, anantaraṃ
śīghraṃ mriyeta| yadi śīghraṃ cikitsā na prayujyate| mriyeta iti sambhāvanāyāṃ
liṅ|
Ā. rā. sannyāsasya
samprātpimāha-vāgdehamanasāmiti| sannyāsalakṣaṇamāha-teneti|
śīghraṃ cikitsanājjīvet, ityatraivodāharaṇārthamāha - - - - agādhe grāhabahule
salilaugha ivātaṭe| sannyāse vinimajjantaṃ naramāśu nivartayet||39||
iti sannyāsanidānam||3||
Sa. agādhe-atalasparśe, salilaughe,
tathā grāhabahule-makarādiprāṇaharaprāṇibhūyasi, tathā'taṭe-arodhasi| tathā
tasminnimajjantaṃ naramāśu-śīghraṃ, nivartayet-tasmāduddharet, evaṃ
sannyāse'pi nimajjantaṃ naramāśu nivartayet| anenodāharaṇena
madā(hā)tyayatvamasya vyādheḥ pradarśayan svalpakālahāpanamapyatra vyādhau na
kāryamiti dyotayati|
Ā. rā. sannyāsastvarayā cikitsya
ityāha-agādha iti| iti madādinidānam|
idānīṃ madātyayanidānatvānmadyasya madyenaivopasaṃhāraṃ kurvannāha - - - -
madamānaroṣatoṣaprabhṛtibhiraribhirnijaiḥ pariṣvaṅgaḥ| yuktāyuktaṃ ca samaṃ
yuktiviyuktena madyena||40||
Sa. yuktiviyuktena madyena
madādibhirnijaiḥ-sahajātaiḥ, [aribhiḥ-] śatrubhirdṛṣṭādṛṣṭavināśakāribhiḥ,
pariṣvaṅgaḥ-atisaṃśleṣo, bhavati| na kevalaṃ madyena madādyatisaṅgaḥ,
yāvadyuktāyuktaṃ samaṃ-tulyaṃ, sampadyate| yuktamanuṣṭheyam,
ayuktamananuṣṭheyam, tadubhayaṃ samaṃ jāyate, kāryākāryaṃ na jānātītyarthaḥ|
yataścaivaṃ tato madyapāne yuktergarīyastvam| yuktiśca prāgeva darśitā|
"āryādvitīyadalabhavalakṣma pratiniyatamavagamya| ubhayatrāpyupagītiṃ vadanti
yatyaṃśakairgaditaiḥ||" 00000
punarapi yuktiṃ pradarśayannāha - - - -
balakāladeśasātmyaprakṛtisahāyāmayavayāṃsi| pravibhajya tadanurūpaṃ yadi
pibati tataḥ pibatyamṛtam|41| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
tṛtīye nidānasthāne madātyayādinidānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|6|
Sa. balakālādīn pravibhajya-buddhyā
vimṛśya, tadanurūpaṃ-tadyogyaṃ, yadi pibati tato'mṛtaṃ pibati|
madyavyājenāmṛtamāsvādayatītyarthaḥ| āryā| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne madātyayādinidānaṃ nāma
ṣaṣṭo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 6||
Ā. rā. iti
hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| madātyayanidānaṃ ca samastyena nirūpitam||