Sa.
madātyayanidānādanantaramarśonidānārambho yuktaḥ| yataḥ "aribhirnijaiḥ
pariṣvaṅga" (hṛ. ni. a. 6|40) ityuktam, arśāṃsi ca ripusadṛśānīti vakṣyati,
tasmādarśonidānaṃ prakramyate| 00
athāto'rśasāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
gadyasūtre|2|
Sa. vyākhyā pūrvavat| 00000
arivatprāṇino māṃsakīlakā viśasanti yat| arśāṃsi tasmāducyante
gudamārganirodhataḥ||1||
doṣāstvaṅmāṃsamedāṃsi sandūṣya vividhākṛtīn| māṃsāṅkurānapānādau
kurvantyarśāṃsi tān jaguḥ||2||
Sa. anena sarveṣāmapyarśasāṃ
gudameḍhrādijānāṃ sāmānyena samprāptyākṛtī nirūpayati| doṣāḥ-vātādayaḥ,
tvaṅmāṃsamedāṃsi dūṣayitvā'pānādau yanmāṃsāṅkurān kurvanti tānarśāṃsi jaguḥ,
tantrakṛta iti śeṣaḥ| ādiśabdena karṇanāsādīnāṃ grahaṇam| kimbhūtān
māṃsāṅkurān ? vividhākṛtīn-nānāsaṃsthānān| 00000
sahajanmottarotthānabhedāddvedhā samāsataḥ|
śuṣkasrāvivibhedācca----------------------|3|
Sa. tāni ca samāsataḥ-saṅkṣepato,
dvedhā-dviprakārāṇi| katham ? ityāha-sahetyādi| saha janmanā, sahajanma
cottaraṃ ca sahajanmottare, tayorutthānaṃ sahajanmottarotthānaṃ, tena
bhedo-viśeṣaḥ, tasmāt| kāniciccharīreṇa saha jātāni kānicijjanmottarabhāvīni|
tathā, śuṣkasrāvivibhedācca dvedhā,-kānicicchuṣkāṇi kānicitsrāvīṇi| 00000
"apānādau" ityuktam| atha tadeva gudāparaparyāyaṃ lakṣayati - - - -
-------------------------------------------------| ----------------------gudaḥ
sthūlāntrasaṃśrayaḥ||3||
ardhapañcāṅgulastasmiṃstisro'dhyardhāṅgulāḥ sthitāḥ| valyaḥ, pravāhiṇī
tāsāmantarmadhye visarjanī||4|| bāhyā
saṃvaraṇī tasyā gudauṣṭho bahiraṅgule| yavādhyardhaḥ pramāṇena romāṇyatra
tataḥ param||5||
Sa. sthūlāntraṃ saṃśrayaḥ-āśrayo, yasya
sa evaṃvidho gudaḥ| sthūlaṃ yadantraṃ tatra pratibaddha ityarthaḥ|
kiṃpramāṇo'sau ? ardhapañcāṅgulaḥ| ardhenonāni pañca-ardhapañca|
śākapārthivāditvātsamāsaḥ| ardhapañca aṅgulāni yasya
so'rdhapañcāṅgulaḥ,-sārdhacaturaṅgulaparimāṇaḥ| tasmin-gude, tisro
valyaḥ-trisaṅkhyāḥ sthitāḥ| kiṃparimāṇāḥ ? adhyardhāṅgulāḥ,
adhikamardhamaṅgulaṃ pratyekaṃ parimāṇaṃ yāsāṃ tā evam| atha tāṃsāṃ-tisṛṇām,
arthānugatāni nāmānyāha-tatra-malapravāhaṇādantaḥ-antare sthitā valī,
pravāhiṇīti kathyate| madhye-madhyasthitā valī, malasya pravahato
bahirvisarjanāt visarjanīti bhaṇyate| gudasya bāhye sthitā malasya saṃvaraṇāt
saṃvaraṇītyucyate| tasyāḥ-saṃvaraṇīsaṃjñāyā valeḥ, aṅgule-tatparimāṇe,
bahiḥ-bāhye, gudauṣṭhaḥ sthitaḥ| pramāṇena-parimāṇato, gudauṣṭhau
yavādhyardhaḥ-sārdhayavapramāṇaḥ| tato-gudauṣṭhāt, paraṃ-parato bahiḥ,
romāṇyatra gude, jāyante| 00000
tatra hetuḥ sahotthānāṃ valībījopataptatā| arśasāṃ, bījataptistu
mātāpitrapacārataḥ||6|| daivācca, tābhyāṃ
kopo hi sannipātasya tānyataḥ| asādhyānvevamākhyātāḥ sarve rogāḥ
kulodbhavāḥ||7||
Sa. tatreti nirdhāraṇe,
sahajottarakālabhāviṣvarśaḥsu madhye, sahotthānāmarśasāṃ hetuḥ
valībījopataptatā| valyāḥ-sambandhi bījaṃ-śukrārtavāṃśo, yasmātsā valī
utpadyate| upataptasya bhāva
upataptatā,-arśovikārakaraṇasamarthairvātapittakaphaiḥ pīḍanaṃ,
balībījasyopataptatocyate| sā ca bījopataptiḥ-bījopatāpo, mātāpitrapacārataḥ|
mātā ca pitā ca mātāpitarau, tayorapacāraḥ-aparādha āhāravihārādikṛtaḥ,
tasmāt| tathā daivāt-tathāvidhāt prākkṛtādaśubhakarmaṇo, bījopataptiḥ|
tābhyāṃ-mātāpitrapacāradaivābhyāṃ, yasmātsannipātasya kopaḥ,
tasmāttāni-arśāṃsi, asādhyāni| evaṃ-anena prakāreṇa, prāṇināṃ sarve rogāḥ
kulodbhavā ākhyātāḥ| bījopataptatvādasādhyā ityarthaḥ| 00000
sahajāni viśeṣeṇa rūkṣadurdarśanāni ca| antarmukhāni pāṇḍūni dāruṇopadravāṇi
ca||8||
Sa. sahajānyarśāṃsi viśeṣeṇa
rūkṣādiguṇayutāni bhavanti| viśeṣeṇetyanenaitad
dyotayati,-uttarajātānyapyevaṃbhūtāni bhavantīti| 00000
ṣoḍhā'nyāni pṛthagdoṣasaṃsarganicayāsrataḥ|
-----------------------------------------------|9|
Sa. anyāni-uttarajātānyarśāṃsi,
ṣaṭprakārāṇi| pṛthagdoṣairvātapittakaphaistrīṇi, tathā saṃsargeṇaikaṃ, tathā
nicayena [ ekaṃ ] tathā raktena [ekaṃ], iti ṣaṭtvam| ṣoḍhāśabdaḥ pṛṣodarādiḥ|
00000
-----------------------------------------------| śuṣkāṇi
vātaśleṣmabhyāmārdrāṇi tvasrapittataḥ||9||
Sa. "śuṣkasrāvivibhedācca dvidhā" (ślo.
3) ityuktam| tatra śuṣkāṇi prāyeṇa vātakaphābhyāṃ vyastasamastābhyām| yāni
tvārdrāṇi tānyasrapittataḥ, tathaiva vyastasamastābhyāṃ bhavanti| 00000
doṣaprakopahetustu prāguktastena sādite| agnau, male'tinicite,
punaścātivyavāyataḥ||10||
yānasaṅkṣobhaviṣamakaṭhinotkaṭakāsanāt|
bastinetrāśmaloṣṭhorvītalacailādighaṭṭanāt||11||
bhṛśaṃ śītāmbusaṃsparśātpratatātipravāhaṇāt|
vātamūtraśakṛdvegadhāraṇāttadudīraṇāt||12||
jvaragulmātisārāmagrahaṇīśophapāṇḍubhiḥ| karśanādviṣamābhyaśca ceṣṭābhyo,
yoṣitāṃ punaḥ||13||
āmagarbhaprapatanādgarbhavṛddhiprapīḍanāt| īdṛśaiścāparairvāyurapānaḥ kupito
malam||14|| pāyorvalīṣu taṃ dhatte
tāsvabhiṣyaṇṇamūrtiṣu| jāyante'rśāṃsi-------------------------------|15|
Sa. prāk-pūrvaṃ sarvarogavidāne,
doṣaprakopahetuḥ [ ukto-] darśitaḥ| tena-doṣaprakopakāraṇena, vahnau
sādite-mandatvaṃ gamite| agnimāndyādāhāraḥ samyakpākamagacchan bhūyasā
malatvenaiva sampadyate| tata idamāha-male'tinicite| male-purīṣākhye,
atinicite-pravṛddhe māṃsāṅkurajananayogye, vāyurapānākhyaḥ pāyoḥ sambandhinīṣu
valīṣu, taṃ malaṃ nicitaṃ dhatte| taddeśamalavyatisamparkāttā
valayo'bhiṣyaṇṇamūrtayaḥ praklinnadehāḥ sampadyante| tāsu
cābhiṣyaṇṇamūrtiśvarśāṃsi jāyante| ityuttarakālajānāmarśasāṃ samprāptiḥ| tathā
ca kena vāyuḥ kupito malaṃ dhatte ? ityāha-punaścātivyavāyata ityādi| punariti
nirdeśāt pūrvoktena hetunā vāyuḥ kupitaḥ, tathā'tivyavāyādibhiḥ kupita iti
gamayati| bastyādīnāṃ ghaṭṭanena sambandhaḥ| pratatātipravāhaṇena
doṣādivegānāṃ pravartanam| vātamūtraśakṛdvegānāṃ tūdīraṇamihoktamiti
pravāhaṇodīraṇayordvayorupādānam| jvarādibhiḥ karṣaṇāditi yojyam|
viṣamābhyaśca ceṣṭābhya iti sāhasādiviṣamācaraṇādikābhyaḥ| yoṣitāṃ punarīti
punaḥśabdena pūrvoktebhyaḥ prakārebhyaḥ prakārāntaramāmagarbhaprapatanādikaṃ
gṛhyate| īdṛśairaparairapyanirdiṣṭairiha tatprakopahetubhirvāyuḥ kupita iti
yojyam| 00000
-----------------------------------------------|
-----------------tatpūrvalakṣaṇaṃ mandavahnitā||15||
viṣṭambhaḥ sakthisadanaṃ piṇḍikodveṣṭanaṃ bhramaḥ| sādo'ṅge netrayoḥ śophaḥ
śakṛdbhedo'thavā grahaḥ||16|| mārutaḥ
pracuro mūḍhaḥ prāyo nābheradhaścaran| saruk saparikartaśca
kṛcchrānnirgacchati svanan||17||
antrakūjanamāṭopaḥ kṣāmatodgārabhūritā| prabhūtaṃ mūtramalpā viḍaśraddhā
dhūmako'mlakaḥ||18|| śiraḥpṛṣṭhorasāṃ
śūlamālasyaṃ bhinnavarṇatā| tandrendriyāṇāṃ daurbalyaṃ krodho
duḥkhopacāratā||19|| āśaṅkā
grahaṇīdoṣapāṇḍugulmodareṣu ca|
-----------------------------------------------|20|
Sa. teṣāmarśasāṃ pūrvalakṣaṇaṃ
tatpūrvalakṣaṇaṃ mandavahnitetyādikaṃ śakṛdgrahaparyantam| atra ca
pūrvalakṣaṇamadhye "śakṛdbhedo'thavā grahaḥ" iti nirdiṣṭam,
kasyacitpuruṣasyotpitsuṣvarśaḥsu bhinnavarcastvaṃ
kasyacidbaddhavarcastvamityathavāśabdasyārthaḥ| māruta iti
sāmarthyādapānākhyaḥ, prāyo-bhūyiṣṭhaṃ kṛtvā, nābheradhaścaran-gacchan,
pracuro bhavati| tathā, mūḍho-mūḍha iva mūḍhaḥ| kriyāmātmīyāṃ hitveva
vartamānaḥ| tathā, saruk-saśūlaḥ| tathā, saha pārikartena vartate
saparikartaḥ| chindanniva kṛcchrānnirgacchati, svanan-śabdāyamānaḥ| tathā,
antrakūjanādikaṃ bhavati| tathā ca grahaṇīdoṣādiṣvāśaṅkā bhavati| 00000
-----------------------------------------------| etānyeva vivarddhante jāteṣu
hatanāmasu||20|| nivartamāno'pāno hi
tairadhomārgarodhataḥ| kṣobhayannanilānanyān sarvendriyaśarīragān||21||
tathā mūtraśakṛtpittakaphān dhātūṃśca sāśayān| mṛdgātyagniṃ tataḥ sarvo
bhavati prāyaśo'rśasaḥ||22|| kṛśo bhṛśaṃ
hatotsāho dīnaḥ kṣāmo'tiniṣprabhaḥ| asāro vigatacchāyo jantujuṣṭa iva
drumaḥ||23|| kṛtsnairupadravairgasto
yathoktairmarmapīḍanaiḥ| tathā kāsapipāsāsyavairasyaśvāsapīnasaiḥ||24||
klamāṅgabhaṅgavamathukṣavathuśvayathujvaraiḥ|
klaibyabādhiryataimiryaśarkarāśmaripīḍitaḥ||25||
kṣāmabhinnasvaro dhyāyanmuhuḥ ṣṭhīvannarocakī|
sarvaparvāsthihṛnnābhipāyuvaṅkṣaṇaśūlavān||26||
gudena sravatā picchāṃ pulākodakasannibhām| vibaddhamuktaṃ śuṣkārdraṃ pakkāmaṃ
cāntarā'ntarā||27|| pāṇḍu pītaṃ haridraktaṃ
picchilaṃ copaveśyate| -----------------------------------------------|28|
Sa. etānyeva-grahaṇīdoṣādīni,
hatanāmasu-arśaḥsu, jāteṣu vivarddhante-vṛddhimāpnuvanti| taiḥ-arśobhiḥ,
adhomārgarodhādapāno nivartamāna ūrdhvaṃ pravṛttaḥ
sarvā(anyā)nanilān-samānodānavyānaprāṇān, sarvendriyaśarīragān
pratyāharaṇarūpatayā kṣobhayan-saṃrambhān kurvan, tathā mūtrādīn, tathā
dhātūn-rasādīṃśca, sāśayān-sahādhāreṇa vartamānān, kṣobhayannagniṃ
mṛdgāti-mandīkaroti| tataḥ-agnimārdavādikāt kāraṇāt, prāyeṇārśaso-durnāmavān,
kṛśādikaḥ syāt| arśasa ityatra "arśāditvāt" ac| vigatacchāyo drumo jantujuṣṭaḥ
patraughavirahādyathā chāyārahitaḥ, tathaivārśasaḥ śobhārahita iti
śleṣopamālaṅkāraḥ| tatheti na kevalaṃ pūrvoktairupadravairgrastaḥ, api tu
kāsādibhirapītyarthaḥ| kleṣyetyādi| aśmaripīḍita ityatra "ṅyāpoḥ" ityādinā
bahulavacanāddhrasvaḥ| athavā, 'aśmani pīḍitaḥ' iti pāṭhaḥ| kṣāmo bhinnaśca
svaro yasya sa evam| tathā, dhyāyan-cintāvyāptaḥ| tathā,
niṣṭhīvanādibhiryutaḥ| tathā, gudena picchāṃ pulākodakasannibhāṃ sravatā
vibaddhādikamupaveśyate| aprāptapākaṃ dhānyaṃ pulākaśabdavācyam|
āgamaḥ-"dhānyaṃ pulāko'niṣpannam" iti| athavā, pulākaḥ-kutsitaṃ dhānyam,
tasyodakena tulyām| anye tu yavagodhūmādisvedaḥ pulākodakamityāhuḥ, tena
tulyām| vibaddhamuktamiti kadācidudāvṛttaṃ kadācidanudvṛttaṃ bhavati| 00000
vātārśasāṃ lakṣaṇamāha - - - - gudāṅkurā bahvanilāḥ śuṣkāścimicimānvitāḥ||28||
mlānāḥ śyāvāruṇāḥ stabdhā viṣamāḥ paruṣāḥ kharāḥ| mitho visadṛśā vakrāstīkṣṇā
viśphuṭitānanāḥ||29||
bimbīkarkandhukharjūrakārpāsīphalasannibhāḥ| kecitkadambapuṣpābhāḥ
kecitsiddhārthakopamāḥ||30||
śiraḥpārśvāṃsakaṭyūruvaṅkṣaṇābhyadhikavyathāḥ|
kṣavathūdgāraviṣṭambhahṛdgrahārocakapradāḥ||31||
kāsaśvāsāgnivaiṣamyakarṇanādabhramāvahāḥ| tairārto grathitaṃ stokaṃ saśabdaṃ
sapravāhikam||32|| rukphenapicchānugataṃ
vibaddhamupaveśyate| kṛṣṇatvaṅnakhaviṇmūtranetravakkraśca jāyate||33||
gulmaplīhodarāṣṭhīlāsambhavastata eva ca|34|
Sa. vātādhikā gudajāḥ
śuṣkādiguṇayuktāḥ| viṣamāḥ-viṣamasaṃsthānā ūrdhvādhastiryagādiduḥsaṃsthitāḥ|
paruṣāḥ-śākapatrāditulyasparśāḥ| mitho visadṛśāḥ-parasparamatulyasanniveśāḥ|
vakrāḥ-dhanuṣkoṭyādivat| tathā, tīkṣṇāḥ-darbhāṅkuravat|
visphuṭitaṃ-kesarādivat, ānanaṃ yeṣāṃ ta evam| bimbyādyanekopamānopādānaṃ
teṣāṃ vicitrarūpadarśanārtham| śira ādiṣvadhikavyathāḥ| tathā,
kṣavathvādipradāḥ| tathā, kāsādikṛtaḥ| tairārtaḥ-pīḍito,
grathitādikamupaveśyate| kṛṣṇatvagādiśca syāt| tata eva ca gudāṅkurebhyo
gulmādisambhavaḥ| 00000
-----------------------------------------------| pittottarā nīlamukhā
raktaptāsitaprabhāḥ||34|| tanvasrasrāviṇo
visrāstanavo mṛdavaḥ ślathāh|
śukajihvāyakṛt''khaṇḍajalaukovakkrasannibhāḥ||35||
dāhapākajvarasvedatṛṇmūrcchārucitamohadāḥ| soṣmāṇo
dravanīloṣṇapītaraktāmavarcasaḥ||36||
yavamadhyā harītpītahāridratvaṅūnakhādayaḥ|
-----------------------------------------------|37|
Sa. pittārśasāṃ nīlamukhā ityādi
lakṣaṇaṃ hāridratvaṅnakhādaya itiparyantam| tanu-acchaṃ, asraṃ-raktaṃ, nityaṃ
sravanti, iti "ābhīkṣṇye" ṇiniḥ| tathā, tanavo-na ghanāḥ, śleṣma-gudāṅkuravat|
mṛdavaḥ-śirīṣapuṣpādivat| ślathāḥ-svinnamāṃsādivat| śukajihvetyādi
bahūpamātvaṃ pūrvavat saṃsthānavarṇavaicitryārtham| dravādīnāṃ varcasā
sambandhaḥ| yavamadhyāḥ-yavamadhyasaṃsthānāḥ| harito-dūrvāvarṇāḥ, pītā
hāridrāśca tvagādayo yeṣāṃ ta evam| ādiśabdena nayanaviṇmūtrādayo gṛhyante|
00000
-----------------------------------------------| śleṣmolbaṇā mahāmūlā ghanā
mandarujaḥ sitāḥ||37|| ucchūnopacitāḥ
snigdhāḥ stabdhavṛttagurusthirāḥ| picchilāḥ stimitāḥ ślakṣṇāḥ kaṇḍvāḍhyāḥ
sparśanapriyāḥ||38||
karīrapanasāsthyābhāstathā gostanasannibhāḥ| vaṅkṣaṇānāhinaḥ
pāyubastinābhivikartinaḥ||39||
sakāsaśvāsahṛllāsaprasekārucipīnasāḥ|
mehakṛcchraśirojāḍyaśiśirajvarakāriṇaḥ||40||
klaibyāgnimārdavacchardirāmaprāyavikāradāḥ| vasābhasakaphaprājyapurīṣāḥ
sapravāhikāḥ||41|| na sravanti na bhidyante
pāṇḍusnigdhatvagādayaḥ| -----------------------------------------------|42|
Sa. śleṣmārśasāṃ mahāmūlādikaṃ lakṣaṇaṃ
pāṇḍusnigdhatvagādyantam| bahvanilā ityanena pitto[ttarā ityanena śleṣmo]lbaṇā
ityanena ca nirdeśena sarveṣāmevārśasāṃ tridoṣajatvaṃ dyotayati| tena
sarvāṇyarśāṃsi tridoṣajāni, bhūyasā tu vyapadeśa iti vedyam| 00000
-----------------------------------------------| saṃsṛṣṭaliṅgāḥ
saṃsargāt---------------------|42|
Sa. saṃsargādgudāṅkurāḥ
saṃsṛṣṭaliṅgāḥ-saṃsṛṣṭarūpāḥ, syuḥ| 00000
-----------------------------------------------|
--------------------------nicayātsarvalakṣaṇāḥ||42||
Sa. nicayāt-sannipātāt,
sarvalakṣaṇāḥ-doṣatrayalakṣaṇayutāḥ| 00000
raktolbaṇā gudekīlāḥ pittākṛtisamanvitāḥ| vaṭaprarohasadṛśā
guñjāvidrumasannibhāḥ||43|| te'tyarthaṃ
duṣṭamuṣṇaṃ ca gāḍhaviṭpratipīḍitāḥ| sravanti sahasā raktaṃ tasya
cātipravṛttitaḥ||44|| bhekābhaḥ pīḍyate
duḥkhaiḥ śoṇitakṣayasambhavaiḥ| hīnavarṇabalotsāho hataujāḥ kaluṣendriyaḥ||45||
Sa. raktolbaṇāḥ-raktādhikāḥ, gudekīlāḥ
pittasyākṛtyā-lakṣaṇena, samanvitā ityādikaṃ kaluṣendriya iti yāvadeṣāṃ
lakṣaṇaṃ bodhyam| gudāṅkurā iti prakṛte'pi gudekilā ityuktaṃ vaicitryārtham|
te ca gudekīlā atiduṣṭamuṣṇaṃ ca sahasā-acintitameva śūlādiliṅgaiḥ, raktaṃ
sravanti, gāḍhaviṭpratipīḍitāḥ santaḥ| tasya-raktasya, atipravṛttito bhekābho
bhavati| co'vadhāraṇe, tasyaiva raktasyātipravartanānmaṇḍūkābhaḥ syāt, na
kāraṇāntareṇetyarthaḥ| śoṇitakṣayasambhavairduḥkhaiḥ-rogaiḥ, pīḍyate|
"rakte'mlaśiśiraprītisirāśaithilyarūkṣatāḥ|" (hṛ. sū. a. 11|17) iti
raktakṣayajāḥ uktāḥ| tathā, hīnavarṇabalotsāhādiḥ syāt| 00000
mudgakodravajūrṇāhvakarīracaṇakādibhiḥ| rūkṣaiḥ saṅgrāhibhirvāyuḥ sve sthāne
kupito balī||46|| adhovahāni srotāṃsi
saṃrudhyādhaḥ praśoṣayan| purīṣaṃ vātaviṇmūtrasaṅgaṃ kurvīta dāruṇam||47||
tena tīvrā rujā koṣṭhapṛṣṭhahṛtpārśvagā bhavet| ādhmānamudarāveṣṭho hṛllāsaḥ
parikartanam||48|| bastau ca sutarāṃ śūlaṃ
gaṇḍaśvayathusambhavaḥ| pavanasyordhvagāmitvaṃ tataścchardyarucijvarāḥ||49||
hṛdrogagrahaṇīdoṣamūtrasaṅgapravāhikāḥ|
bādhiryatimiraśvāsaśirorukkāsapīnasāḥ||50||
manovikārastṛṣṇāsrapittagulmodarādayaḥ| te te ca vātajā rogā jāyante
bhṛśadāruṇāḥ||51|| durnāmnāmityudāvartaḥ
paramo'yamupadravaḥ| vātābhibhūtakoṣṭhānāṃ tairvinā'pi sa jāyate||52||
Sa. ādiśabdena masūrādīnāṃ grahaṇam|
mudgādibhī rūkṣaiḥ saṅgrāhibhirvāyuḥ-apānākhyaḥ, sve sthāne-bastyādilakṣaṇe,
kupito'ta eva balavān, svasthāne kupito balī syāt| balī pavano vātādisaṅgaṃ
[dāruṇaṃ] kurvīta| kiṃ kṛtvā ? adhovahāni srotāṃsi saṃrudhya| kiṃ kurvan ?
adhaḥ purīṣaṃ praśoṣayan| tena-vātaviṇmūtrasaṅgena hetunā, tena
vā-tathāvidhena vāyukopena, tīvrā-dāruṇā, pīḍā koṣṭhādigā bhavet| tathā,
ādhmānādayaḥ syuḥ parikartanaṃ ca| bastau ceti caśabdo bhinnakramaḥ, śūlaṃ
cetyarthaḥ| gaṇḍayoḥ śvayathurgaṇḍaśvayathuḥ, tasya sambhavaḥ|
pavanasya-prakṛtatvādapānākhyasya, ūrdhvagāmitvaṃ syāt| tataḥ-ūrdhvagamanāt,
chardyādayaḥ syuḥ| te te ca vātajā rogāḥ-aneke nakhabhedādayo,
bhṛśadāruṇāḥ-atiśayena duḥkhāvahāḥ, jāyante| durnāmnāmiti-evaṃ pūrvoktena
prakāreṇa, ayaṃ udāvartaḥ paramo-mahān, upasravaḥ smṛto munīndrairiti śeṣaḥ|
vātetyādi| vātenābhūbhito-vyāptaḥ, koṣṭho yeṣāṃ ta evaṃ teṣāṃ [taiḥ-]
durnāmabhirvinā'pi, saḥ-udāvarto jāyate, na kevalaṃ taiḥ, ityapiśabdārthaḥ|
00000
adhunā sādhyāsādhyavibhāgameṣāmāha - - - - sahajāni tridoṣāṇi yāni cābhyantare
valau| sthitāni tānyasādhyāni, yāpyante'gnibalādibhiḥ||53||
Sa. sahajānyarśāṃsi, tathā tridoṣajāni
yathottarakālajānyapi, ābhyantare valau yāni sthitānyekadoṣajāni
tānyapyasādhyāni| baliśabdaḥ puṃstrīliṅgaḥ| arśasāmasādhyānāṃ kiṃ kāryam ?
ityāha-yāpyanta ityādi| agnibalamādi yeṣāṃ ta evam, tairyāpyante|
agnibale'kṣīṇa āyuṣi ca pādasampadi cetyarthaḥ| 00000
dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yānyāśritāni ca| kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ
parisaṃvatsarāṇi ca||54||
Sa. dvandvajāni-saṅkarotpannāni, yāni
ca dvitīyāyāṃ valau saṃśritāni, tāni kṛcchrasādhyānyāhuḥ, munaya iti śeṣaḥ|
tathā parisaṃvatsarāṇi ca kṛcchrasādhyāni| parigatāni saṃvatsaraṃ
parisaṃvatsarāṇi, prādisamāsaḥ, varṣātikrāntānītyarthaḥ| 00000
bāhyāyāṃ tu valau jātānyekadoṣolbaṇāni ca| arśāṃsi sukhasādhyāni na
cirotpatitāni ca||55||
Sa. bāhyāyāṃ valau jātāni yāni
tathaikadoṣolbaṇāni ca tathā na cirotpatitāni-saṃvatsarādarvāgjātāni, tāni ca
sukhasādhyāni| 00000
meḍhrādiṣvapi vakṣyante yathāsvam--------------|
---------------------------------------------------|56|
Sa. meḍhrabhayanāsākarṇādiṣu cārśāṃsi
vakṣyante| yathāsvaṃ-svīye svīye'dhyāye guhyarogavijñāne nāsārogavijñāne
karṇarogavijñānādau ceti| 00000
-------------------------------nābhijāni tu| gaṇḍūpadāsyarūpāṇi picchilāni
mṛdūni ca||56||
Sa. nābhijāni tu-nābhau jātāni
punargaṇḍūpadāsyarūpāṇi, gaṇḍūpadānāṃ-kiñculukānāmāsyaṃ tadiva rūpaṃ yeṣāṃ
tānyevam| tathā picchilāni-picchāvanti, tathā mṛdūni ca bhavanti| 00000
carmakīlānyāha - - - - vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karotyarśastvaco bahiḥ|
kīlopamaṃ sthirakharaṃ carmakīlaṃ tu taṃ viduḥ||57||
Sa. vyānākhyo vāyuḥ śleṣmāṇaṃ
gṛhītvā'rśaḥ karoti| kka ? tvaco bahiḥ-bāhyapradeśe| kimbhūtam ? kīlopamaṃ
tathā sthiraṃ kharaṃ ca| taṃ ca-gudāṅkuraṃ, carmakīlaṃ viduḥ, munaya iti
śeṣaḥ| 00000
vātena todaḥ pāruṣyaṃ, pittādasitaraktatā| śleṣmaṇā snigdhatā tasya
grathitatvaṃ savarṇtā||58||
Sa. tatra vātenādhikena todapāruṣye
bhavataḥ| pittādasitaraktatā bhavati| śleṣmaṇā tasya-carmakīlasya,
snigdhatādikaṃ syāt| grathitatvaṃ-granthisadṛśatvam|
savarṇatā-prākṛtaśarīratulyavarṇatā| 00000
arśasāṃ praśame yatnamāśu kurvīta buddhimān| tānyāśu hi gudaṃ baddhā
kuryurbaddhagudodaram|59| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
tṛtīye nidānasthāne'rśasāṃ nidānaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ|7|
Sa. arśasāṃ praśame-śāntau, matimān
śīghraṃ yatnaṃ kurvīta| kimiti cet ? tadāha-tānītyādi| yasmāttāni-arśāṃsi,
gudaṃ baddhā-nirūddhya, baddhagudodaraṃ śīghraṃ kuryuriti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne'rśasāṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ
samāptaḥ|| 7|| 00000