Sa.
arśonidānādanantaramatisāragrahaṇīroganidānārambhaḥ| yato vakṣyati (hṛ. ci. a.
8|164) - "arśotisāragrahaṇīvikārāḥ prāyeṇa cānyonyanidānabhūtāḥ|" iti| 00000
tasmādatīsāragrahaṇīroganidānaṃ prakramyata ityāha - - - -
athāto'tīsāragrahaṇīdoṣanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||
Sa. pūrvavadvyākhyā| 00000
doṣairvyastaiḥ samastaiśca bhayācchokācca ṣaḍvidhaḥ|
atīsāraḥ--------------------------------------------|1|
Sa.
doṣairvyastaiḥ-pṛthagvātapittakaphaiḥ, samastaiḥ-sannipātena, tathā bhayāt
śokācceti ṣaḍvidho'tīsāraḥ| 00000
-----------------------------------------------| ----------------sa sutarāṃ
jāyate'tyambupānataḥ||1||
kṛśaśuṣkāmiṣāsātmyatilapiṣṭavirūḍhakaiḥ| madyarūkṣātimātrānnairarśobhiḥ
snehavibhramāt||2|| kṛmibhyo vegarodhācca
tadvidhaiḥ kupito'nilaḥ| visraṃsayatyadho'bdhātuṃ hatvā tenaiva cānalam||3||
vyāpadyānuśakṛtkoṣṭhaṃ purīṣaṃ dravatāṃ nayan|
prakalpate'tisārāya-----------------------------|4|
Sa. sa ca sutarāmatyambupānāt jāyate|
kṛśaśuṣkāmiṣādibhistathā tadvidhaiḥ-vātaprakopahetubhirihānuktairapi, anilaḥ
kupito'bdhātuṃ śarīragatamadho visraṃsayati-adhastānnayati|
snehavibhramaḥ-snehavyāpattiḥ| tenaiva-abdhātunā, analaṃ-jaṭharāgniṃ,
hatvā-mandatvaṃ nītvā, tathā koṣṭhaṃ vyāpadya-śūnyatāṃ koṣṭhasya kārayitvā,
anuśakṛt-śakṛtaḥ samīpe, na tu sarvaṃ koṣṭham| purīṣaṃ ca tenaiva dhātunā
dravatāṃ nayan-prāpayan| atīsārāya kalpate-sampadyate| anila iti yojyam| 00000
-----------------------------------------------|
-------------------------lakṣaṇaṃ tasya bhāvinaḥ||4||
todo hṛdgudakoṣṭheṣu gātrasādo malagrahaḥ|
ādhmānamavipākaśca------------------------------|5|
Sa. tasya-atīsārasya,
bhāvino-bhaviṣyato lakṣaṇaṃ, todo hṛdādiṣu gātrasādādi ca| 00000
-----------------------------------------------|
--------------------------tatra vātena viḍjalam||5||
alpālpaṃ śabdaśūlāḍhyaṃ vibaddhamupaveśyate| rūkṣaṃ saphenamacchaṃ ca
grathitaṃ vā muhurmuhuḥ||6|| tathā
dagdhaguḍābhāsaṃ sapicchāparikartikam| śuṣkāsyo bhraṣṭapāyuśca hṛṣṭaromā
viniṣṭanan||7||
Sa. [tatra-] teṣu ṣaḍatīsāreṣu,
vātenātīsāre viḍjalādikaṃ śuṣkamukhādiko nara upaveśyate| kiṃ kurvan ?
viniṣṭanan| ko'rthaḥ ? niḥkuthan| 00000
pittena pītamasitaṃ hāridraṃ śādvalaprabham| saraktamatidurgandhaṃ
tṛṇmūrcchāsvedadāhavān||8|| saśūlaṃ
pāyusantāpapākavān------------------|
-----------------------------------------------|9|
Sa. pittena tṛḍādimānnaraḥ
pītādikamupaveśyate| 0000
---------------------------------śleṣmaṇā ghanam| picchilaṃ tantumacchvetaṃ
snigdhamāmaṃ kaphānvitam||9|| abhīkṣṇaṃ guru
durgandhaṃ vibaddhamanubaddharuk| nidrāluralaso'nnadviḍalpālpaṃ
sapravāhikam||10|| saromaharṣaḥ sotkleśo
gurubastigudodaraḥ| kṛte'pyakṛtasaṃjñaśca------------------|11|
Sa. śleṣmaṇā ghanādiguṇaṃ nara
upaveśyate| nidrālustathā'laso'nnadveṣī ca stokaṃ stokaṃ saha pravāhikayā
vartate sapravāhikaṃ copaveśyate| tathā, saromaharṣādikaḥ syāt|
kṛte'pyakṛtasaṃjñaśca-tathā kṛte'pyakṛtasaṃjñaśca purīṣotsarge'kṛtasaṃjñaḥ
kṛtapurīṣotsarga iti saṃvedanā na bhavati| 00000
-----------------------------------------------|
-------------------------sarvātmā sarvalakṣaṇaḥ||11||
Sa. sarvātmā-sannipātena,
sarvadoṣaliṅgaḥ| 0000
bhayena kṣobhite citte sapitto drāvayecchakṛt| vāyustato'tisāryeta
kṣipramuṣṇaṃ dravaṃ plavam||12||
vātapittasamaṃ liṅgairāhuḥ----------------------|
------------------------------------------------|13|
Sa. bhayena citte kṣobhite sati
pittasahito vāyuḥ śakṛddrāvayet| tato'nantaramatisāryeta, kṣiprādiguṇayuktaṃ
liṅgairvātapittatulyam| 00000
------------------------------tadvacca śokataḥ|
-----------------------------------------------|13|
Sa. tadvacca-bhayena tulyaliṅgaṃ,
śokādatisāryate| 00000
-----------------------------------------------| atīsāraḥ samāsena dvidhā sāmo
nirāmakaḥ||13||
sāsṛṅnirasraḥ---------------------------|
-----------------------------------------------|14|
Sa. atīsāraḥ ṣoḍhā bhavan dviprakāraḥ
saṅkṣepeṇa| ekaḥ sāmo dvitīyo nirāmakaḥ| tathā, ekaḥ sarakto dvitīyo nirasraḥ|
00000
-------------------tatrādye gauravādapsu majjati|
śakṛddurgandhamāṭopaviṣṭambhārtiprasekinaḥ||14||
Sa. tatra-tasmin, ādye-sāme'tīsāre,
gauravādapsu patitaṃ purīṣaṃ majjati-bruḍati, durgandhaṃ ca syāt|
āṭopādiyutasya puṃsaḥ| 00000
viparīto nirāmastu kaphātpakvo'pi majjati|
-----------------------------------------------|15|
Sa. nirāmastvatīsāro'to viparītaḥ-apsu
plavati, āṭopādirahitasya puṃsaḥ| kaphātpunaḥ svabhāvagurutvāt pakvo'pi
majjati| 00000
atha grahaṇīrogaṃ lakṣayati - - - -
-----------------------------------------------| atīsāreṣu yo nātiyatnavān
grahaṇīgadaḥ||15|| tasya
syādagnividhvaṃsakarairanyasya sevitaiḥ|
-----------------------------------------------|16|
Sa. atīsāreṣu yo'tiyatnavānna bhavati
tasya grahaṇīgado bhavediti grahaṇyā nidānam| anyasya-anatisāriṇaḥ,
agnividhvaṃsakaraiḥ-vahnimāndyahetubhirannapānaiḥ, śīlitairgrahaṇīrogaḥ syāt|
00000
atīsāragrahaṇīrogayoḥ samānābhāsatvāt ko viśeṣaḥ ? ityāha - - - -
--------------------------------------------------| sāmaṃ śakṛnnirāmaṃ vā
jīrṇe yenātisāryate||16||
so'tisāro'tisaraṇādāśukārī svabhāvataḥ|
-----------------------------------------------|17|
Sa. sāmaṃ purīṣamathavā nirāmaṃ jīrṇa
āhāre sati yena-vyādhinā, atisāryate-atyarthaṃ bahirniḥsāryate, sa
vyādhiratīsāraḥ| atisaraṇāddhetoḥ| atisaraṇaśabdanirdeśena cāsyānvarthatvaṃ
dyotitam| tadevamatisaraṇādatīsāra ityucyate| nanu, evaṃ sati yadā
grahaṇīdoṣe'pyatisaraṇaṃ kathañcitsyāttadā tasyāpyatīsāratvaṃ
syādityāśaṅkyāha-āśukārītyādi| prabhāvapradhāno'yaṃ nirdeśaḥ| hetau prathamā|
svabhāvenāśukāritvādatīsāro grahaṇīdoṣādanya ityarthaḥ| grahaṇīdoṣo hi
nāśukārī, kintarhi ? cirakṛt| tathā cāha (ślo. 18)- "cirakṛdgrahaṇīdoṣaḥ" iti|
00000
atha grahaṇīdoṣasya svarūpaṃ varṇayannatīsārādbhūyo medamāha - - - -
-----------------------------------------------| sāmaṃ sānnamajīrṇe'nne jīrṇe
pakvaṃ tu naiva vā||17|| akasmādvā
muhurbaddhamakasmācchithilaṃ muhuḥ| cirakṛdgrahaṇīdoṣaḥ
sañcayāccopaveśayet||18||
Sa. grahaṇīdoṣo'jīrṇe'nne sāmaṃ
kadācitsānnaṃ, kadācijjīrṇe'nne pakvaṃ tathā naiva vā|
akasmāt-kadācinnimittamantareṇāpi, muhurmuhuḥ-punaḥpunarbaddhaṃ,
kadācinnimittaṃ vinā muhuḥ śithilaṃ, sañcayādupaveśayediti yojyam| ayaṃ tu
grahaṇīdoṣaścirakṛt| 00000
sa caturdhā pṛthagdoṣaiḥ sannipātācca jāyate|
-------------------------------------------------|19|
Sa. saḥ-grahaṇīdoṣaḥ,
pṛthagdoṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ, sannipātena ceti catuṣprakāro jāyate| 00000
-----------------------------------------------| prāgrūpaṃ tasya sadanaṃ
cirātpacanamamlakaḥ||19|| praseko
vakkravairasyamarucistṛṭ klamo bhramaḥ| ānaddhodaratā chardiḥ
karṇakṣveḍo'ntrakūjanam||20||
Sa. tasya-grahaṇīdoṣasya, prāgrūpaṃ
sadanaṃ cirātpacanādi ca| 00000
sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ kārśyaṃ dhūmakastamako jvaraḥ| mūrcchā śirorugviṣṭambhaḥ
śvayathuḥ karapādayoḥ||21||
Sa. caturvidhasyāsya grahaṇīgadasya
sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ kārśyādikam| 00000
tatrānilāttāluśoṣastimiraṃ karṇayoḥ svanaḥ| pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārujā'bhīkṣṇaṃ
viṣūcikā||22|| raseṣu gṛddhiḥ sarveṣu
kṣuttṛṣṇā parikartikā| jīrṇe jīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyaṃ samaśnute||23||
vātahṛdrogagulmārśaḥplīhapāṇḍutvaśaṅkitaḥ| cirādduḥkhaṃ dravaṃ śuṣkaṃ tanvāmaṃ
śabdaphenavat||24|| punaḥpunaḥ sṛjedvarcaḥ
pāyurukśvāsakāsavān| -----------------------------------------------|25|
Sa. tatra-teṣu caturṣu gadeṣu madhye,
vātāttāluśoṣādi syāt| 00000
-----------------------------------------------| pittena nīlapītābhaṃ pītābhaḥ
sṛjati dravam||25||
pūtyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛḍarditaḥ|
-----------------------------------------------|26|
Sa. pittena pītābhaḥ san tathā
pūtyamlodgārādyardito nīlavarṇādikaṃ varcaḥ sṛjati| 00000
-----------------------------------------------| śleṣmaṇā pacyate duḥkhamannaṃ
chardirarocakaḥ||26||
āsyopadeheniṣṭhīvakāsahṛllāsapīnasāḥ| hṛdayaṃ manyate styānamudaraṃ stimitaṃ
guru||27|| udgāro duṣṭamadhuraḥ sadanaṃ
strīṣvaharṣaṇam| bhinnāmaśleṣmasaṃsṛṣṭaguruvarcaḥpravartanam||28||
akṛśasyāpi daurbalyam------------------------|
-----------------------------------------------|29|
Sa. śleṣmaṇā duḥkhaṃ-kṛcchreṇa, annaṃ
pacyate| chardyādi ca syāt| tathā, hṛdayaṃ styānaṃ-piṇḍitamiva, manyate|
jaṭharaṃ niścalaṃ guru ca| udgāraśca duṣṭamadhuraḥ syāt| sadanaṃ śarīrasya|
strīṣvaharṣaṇādi ca syāt| 00000
-----------------------sarvaje sarvasaṅkaraḥ|
-----------------------------------------------|29|
Sa. sarvaje-sannipātaje, sarveṣāṃ
lakṣaṇānāṃ saṅkaro-miśratvaṃ, bhavati| 00000
-----------------------------------------------| vibhāge'ṅgasya ye coktā
viṣamādyāstrayo'gnayaḥ||29|| te'pi
syurgrahaṇīdoṣāḥ------------------------|
-----------------------------------------------|30|
Sa. aṅgasya vibhāge ca ye
viṣamādyāḥ-viṣamatīkṣṇamandāḥ, trayo'gnaya uktāste'pi grahaṇīdoṣāḥ syuḥ| nanu,
evaṃ sati sapta grahaṇīdoṣā iti prāpnoti| maivam| mukhyāḥ
saprāptipūrvarūparūpanirdeśādiyuktāścatvāra eva grahaṇīgadāḥ| ye tu
viṣamādyāstrayaste grahaṇīrogābhāsā iti bodhyam| 00000
--------------------samastu svāsthyakāraṇam|
-----------------------------------------------|30|
Sa. samaḥ punaragniḥ
svāsthyasya-ārogyasya, kāraṇam| 00000
vātavyādhyaśmarīkuṣṭhamehodarabhagandarāḥ| arśāṃsi grahaṇītyaṣṭau mahārogāḥ
sudustarāḥ|30| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
tṛtīye nidānasthāne'tīsāragrahaṇīdoṣanidānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ|8|
Sa. vātavyādhyādayo'ṣṭau mahārogāḥ
sudustarāḥ-viṣamāḥ| tasmātteṣu yatnaḥ kārya iti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne'tisāragrahaṇīdoṣanidānaṃ
nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 8|| 00000