atha kramaprāptaṃ nāsārogavijñānaṃ bibhaṇiṣurāha ---- athāto
nāsārogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre||2||
)avaśyāyānilarajobhāṣyātisvapnajāgaraiḥ| nīcātyuccopadhānena pītenānyena
vāriṇā||1||
atyambupānaramaṇacchardibāṣpagrahādibhiḥ| kruddhā vātolbaṇā doṣā nāsāyāṃ
styānatāṃ gatāḥ||2|| janayanti pratiśyāyaṃ
vardhamānaṃ kṣayapradam| ---------------------------------------------|3|
Sa. avaśyāyādibhirvātolbaṇā doṣāḥ
kruddhā nāsāyāṃ styānatāṃ-ghanatvaṃ prāptāḥ, pratiśyāyaṃ janayanti| kimbhūtam
? vivardhamānaṃ kṣayapradam|
---------------------------------------------| tatra vātātpratiśyāye mukhaśoṣo
bhṛśaṃ kṣavaḥ||3||
ghrāṇoparodhanistodadantaśaṅkhaśirovyathāḥ| kīṭikā iva sarpantīrmanyate parito
bhruvau||4|| svarasādaścirātpākaḥ
śiśirācchakaphasrutiḥ| ---------------------------------------------|5|
Sa. [tatra-] teṣu rogeṣu
vātapittakaphādyuttheṣu madhye, vātāt pratiśyāye sati mukhaśoṣādayaḥ syuḥ|
bhruvau paritaḥ kīṭikāḥ sarpantīriva manyate| bhṛvau parita iti "abhitaḥ
paritaḥ" iti dvitīyā| svarasādādayaśca syuḥ|
---------------------------------------------|
pittāttṛṣṇājvaraghrāṇapiṭikāsambhavabhramāḥ||5||
nāsāgrapāko rūkṣoṣṇatāmrapītakaphasrutiḥ|
---------------------------------------------|6|
Sa. pittāt pratiśyāye sati tṛṣṇādayo
bhavanti| ghrāṇamadhye piṭikā ghrāṇapiṭikāḥ, tāsāṃ sambhavaḥ| nāsāyā agre pāko
nāsāgrapākaḥ|
---------------------------------------------| kaphātkāso'ruciḥ śvāso
vamathurgātragauravam||6|| mādhuryaṃ vadane
kaṇḍūḥ snigdhaśuklakaphasrutiḥ|
---------------------------------------------|7|
Sa. kaphāt pratiśyāye sati kāsādayaḥ
syuḥ|
---------------------------------------------| sarvajo lakṣaṇaiḥ
sarvairakasmādvṛddhiśāntimān||7||
Sa. tridoṣajaḥ pratiśyāyaḥ
sarvadoṣalakṣaṇairyutaḥ| akasmāt-nimittaṃ vinā, vṛddhimāṃśchāntimāṃśca|
duṣṭaṃ nāsāsirāḥ prāpya pratiśyāyaṃ karotyasṛk| urasaḥ suptatā tāmranetratvaṃ
śvāsapūtitā||8|| kaṇḍūḥ śrotrākṣināsāsu
pittoktaṃ cātra lakṣaṇam| ---------------------------------------------|9|
Sa. raktaṃ duṣṭaṃ nāsāsirāḥ prāptaṃ
pratiśyāyaṃ karoti| tasminnurasaḥ suptatva tāmranayanatvādikaṃ pittābhihitaṃ
ca lakṣaṇaṃ syāt|
atha duṣṭapratiśyāyalakṣaṇamāha ----
---------------------------------------------| sarva eva pratiśyāyā duṣṭatāṃ
yāntyupekṣitāḥ||9|| yathoktopadravādhikyātsa
sarvendriyatāpanaḥ| sāgnisādajvaraśvāsakāsoraḥpārśvavedanaḥ||10||
kupyatyakasmādbahuśo mukhadaurgandhyaśophakṛt|
nāsikākledasaṃśoṣaśuddhirodhakaro muhuḥ||11||
pūyopamāsitāraktagrathitaśleṣmasaṃsrutiḥ| mūrcchanti cātra kṛmayo
dīrghasnigdhasitāṇavaḥ||12|| pakvaliṅgāni
teṣvaṅgalāghavaṃ kṣavathoḥ śamaḥ| śleṣmā sacikkaṇaḥ pīto'jñānaṃ ca
rasagandhayoḥ||13||
Sa. sarva eva pratiśyāyā upekṣitā
duṣṭatvaṃ yānti| sa tu-duṣṭapīnaso, yathoktopadravāṇāṃ-mukhaśoṣādīnāṃ,
ādhikyāddhetoḥ sarvendriyatāpano-nāsācakṣurādīnāṃ khedakaḥ, agnisādādiyutaśca
syāt| tathā sahasaiva punaḥ punaḥ kupyati| mukhadaurgandhyādikaraḥ, tathā
nāsikākledādikaro muhuḥ pūyasadṛśakṛṣṇaraktapiṇḍitaśleṣmasrutiḥ| atra ca
kṛmayo mūrcchanti dīrghāḥ snigdhāḥ śvetāḥ susūkṣmāśca| teṣu-pratiśyāyeṣu,
pakvalakṣaṇāni| tadyathā,-aṅgasya-śarīrasya lāghavaṃ syāt, kṣuteśca śamaḥ,
kaphaḥ sacikkaṇaḥ pīto, rasagandhayoścājñānamiti| bhṛśakṣavākhyaṃ
lakṣayitumāha-
tīkṣṇāghrāṇopayogārkaraśmisūtratṛṇādibhiḥ| vātakopibhiranyairvā
nāsikātaruṇāsthani||14|| vighaṭṭite'nilaḥ
kruddho ruddhaḥ śṛṅgāṭakaṃ vrajet| nivṛttaḥ kurute'tyarthaṃ kṣavathuṃ sa
bhṛśakṣavaḥ||15||
Sa. tīkṣṇasya-marīcādeḥ,
ghrāṇāt-siṃhanāt, tathā raviraśmyādibhirvātakopibhiranyairvā nāsātaruṇāsthani
vighaṭṭite sati vāyuḥ kṛddho ruddhaḥ śṛṅgāṭakaṃ gacchet| sa nivṛttaḥ san
atyantaṃ chikkāṃ kurute| sa bhṛśakṣava ucyate|
śoṣayannāsikāsrotaḥ kaphaṃ ca kurute'nilaḥ| śūkapūrṇābhanāsātvaṃ
kṛcchrāducchvasanaṃ tataḥ||16|| smṛto'sau
nāsikāśoṣo-----------------------|
---------------------------------------------|17|
Sa. śoṣayannāsikāsrotaḥ kaphaṃ ca vāyuḥ
śūkapūrṇābhanāsātvaṃ kurute| tataḥ kṛcchrāducchvasanaṃ syāt| asau nāsikāśoṣaḥ
smṛtaḥ|
---------------------------nāsānāhe tu jāyate| naddhatvamiva nāsāyāḥ
śleṣmaruddhena vāyunā||17||
niḥśvāsocchvāsasaṃrodhāt srotasī saṃvṛte iva|
---------------------------------------------|18|
Sa. nāsānāhākhye roge jāte sati
ghrāṇasya naddhatvaṃ-āpūramiva, jāyate| śleṣmaṇā ruddhena vātena
niḥśvāsocchāsasaṃrodhāt srotasī saṃvṛte iva syātām|
---------------------------------------------| pacennāsāpuṭe pittaṃ tvaṅmāṃsaṃ
dāhaśūlavat||18|| sa
ghrāṇapākaḥ---------------------------------|
---------------------------------------------|19|
Sa. pittaṃ kartṛ nāsāpuṭe tvaṅmāṃsaṃ
sadāhaśūlaṃ pacet sa ghrāṇapākākhyaḥ|
--------srāvastu tatsaṃjñaḥ śleṣmasambhavaḥ| accho jalopamo'jasraṃ viśeṣānniśi
jāyate||19||
Sa. srāvastu
tatsaṃjño-ghrāṇasrāvākhyaḥ| sa ca kaphādeva kevalādbhavati| accho jalasadṛśo
nityaṃ srāvo jāyate, viśeṣeṇa rātrau|
kaphaḥ pravṛddho nāsāyāṃ ruddhvā srotāṃsyapīnasam| kuryātsaghurghuraśwāsaṃ
pīnasādhikavedanam||20|| averiva sravatyasya
praklinnā tena nāsikā| ajasraṃ picchilaṃ pītaṃ pakwaṃ siṅghāṇakaṃ ghanam||21||
Sa. kapho nāsāyāṃ pravṛddho ruddhvā
srotāṃsyapīnasaṃ ghurghuraśvāsayutaṃ pīnasādhikarujaṃ kuryāt| tena-apīnasena,
asya rogiṇo meṣasyevānavarataṃ praklinnā nāsikā picchilādiyuktaṃ kaphaṃ
siṅghāṇakaṃ sravati|
raktena nāsā dagdheva bāhyāntaḥ sparśanāsahā| bhaveddhūmopamocchvāsā sā
dīptirdahatīva ca||22||
Sa. raktena nāsā dagdheva
bāhyato'ntarataśca sparśanaṃ na sahate| tathā dhūmopamocchvāsā dahatīva ca| sā
dīptisaṃjñā rogajātiḥ|
tālumūle malairduṣṭairmāruto mukhanāsikāt| śleṣmā ca pūtirnirgacchet pūtināsaṃ
vadanti tam||23||
Sa. tālumūle doṣairduṣṭairmukhanāsikād
vāyuḥ kaphaśca pūtirnirgacchet, taṃ pūtināsaṃ vadanti|
nicayādabhighātādvā pūyāsṛṅnāsikā sravet| tatpūyar aktamākhyātaṃ
śirodāharujākaram||24||
Sa. sannipātādabhighātādvā nāsā pūyāsṛk
sravet| tatpūyaraktas aṃjñaṃ śirodāharujākaramākhyātam|
pittaśleṣmāvaruddho'ntarnāsāyāṃ śoṣayenmarut| kaphaṃ sa śuṣkaḥ puṭatāṃ
prāpnoti puṭakaṃ tu tat||25||
Sa. pittaśleṣmāvaruddho
vāyurantarnāsāyāṃ śoṣayetkapham| sa ca-kaphaḥ, śuṣka(:) puṭatāṃ prāpnoti|
puṭakaṃ taducyate|
arśorbudāni vibhajeddoṣaliṅgairyathāyatham| sarveṣu kṛcchrocchvasanaṃ pīnasaḥ
pratataṃ kṣutiḥ||26|| sānunāsikavāditvaṃ
pūtināsaḥ śirovyathā| ---------------------------------------------|27|
Sa. arśāṃsyarbudāni ca
doṣaliṅgairyathāsvaṃ jānīyat| sarveṣu-arśaḥsvarbudeṣu ca, kṛcchrāducchvasanam|
tathā pīnaso'navarataṃ kṣavaḥ, tathā sānunāsikabhāṣitaṃ, tathā pūtināsaḥ
śirovyatheti syuḥ|
---------------------------------------------| aṣṭādaśānāmityeṣāṃ
yāpayedduṣṭapīnasam|27| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttarasthāne nāsārogavijñānīyo nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ|19|
Sa. eṣāmaṣṭādaśānāṃ pīnasādīnāṃ madhye
duṣṭapīnasaṃ yāpayediti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne nāsārogavijñānīyo
nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 19||