adhunā nāsācikitsābhaṇanāvasara ityāha ---- athāto nāsārogapratiṣedhaṃ
vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||
) sarveṣu pīnaseṣvādau nivātāgārago bhajet|
snehanasvedavamanadhūmagaṇḍūṣadhāraṇam||1||
vāso gurūṣṇaṃ śirasaḥ sughanaṃ pariveṣṭanam| laghvamlalavaṇaṃ snigdhamuṣṇaṃ
bhojanamadravam||2||
dhanvamāṃsaguḍakṣīracaṇakatrikaṭūtkaṭam| yavagodhūmabhūyiṣṭhaṃ
dadhidāḍimasārikam||3|| bālamūlakajo yūṣaḥ
kulatthotthaśca pūjitaḥ| kavoṣṇaṃ daśamūlāmbu jīrṇāṃ vā vāruṇīṃ pibet||4||
jighreccorakatarkārīvacājājyupakuñcikāḥ|
----------------------------------------------|5|
Sa. pīnaseṣvakhileṣvapi
nivātaveśmasthitaḥ san snehanasvedanavamanadhūmān gaṇḍūṣadhāraṇaṃ ca sevet|
tathā vastraṃ gurūṣṇasvabhāvaṃ kauśeyāvikādibhirmūrdhnaḥ pariveṣṭanaṃ sughanaṃ
bhajet| tathā bhojanaṃ laghvādiguṇaṃ bhajet| dāḍimaṃ śreṣṭhaṃ-dāḍimasāram|
dadhidāḍimasādhitamiti kecit paṭhanti| bālamūlakottho yūṣaḥ kulatthajaśca
yūṣaḥ pūjitaḥ| daśamūlāmbu koṣṇaṃ prasannāṃ vā jīrṇāṃ-purāṇāṃ, pibet|
corakādīn jighret|
----------------------------------------------|
vyoṣatālīsacavikātintiḍīkāmlavetasam||5||
sāgnyajāji dvipalikaṃ tvagelāpatrapādikam| jīrṇādguḍāttulārdhena pakvena
vaṭakīkṛtam||6|| pīnasaśvāsakāsaghnaṃ
rucisvarakaraṃ param| ----------------------------------------------|7|
Sa. vyoṣādikaṃ pṛthak dvipaladadhnaṃ,
tvagādikaṃ dvikārṣikaṃ, purāṇaguḍena pañcāśatpalapramāṇena pakvena
vaṭakīkṛtametat pīnasādihṛt paraṃ rucyādikṛt|
----------------------------------------------| śatāhvātvag''balā mūlaṃ
syonākairaṇḍabilvajam||7|| sāragvadhaṃ
pibeddhūmaṃ vasājyamadanānvitam| athavā saghṛtān saktūn kṛtvā
mallakasampuṭe||8||
Sa. śatāhvādikaṃ vasādiyutaṃ dhūmaṃ
pibet| mallakasampuṭe vā saktūn sasarpiṣkān kṛtvā dhūmaṃ pibet|
tyajetsnānaṃ śucaṃ krodhaṃ bhṛśaṃ śayyāṃ himaṃ jalam|
----------------------------------------------|9|
Sa. snānādīni tyajet|
iti sāmānyena cikitsāmabhidhāya viśeṣeṇāha ----
----------------------------------------------| pibedvātapratiśyāye
sarpirvātaghnasādhitam||9||
paṭupañcakasiddhaṃ vā vidāryādigaṇena vā| svedanasyādikāṃ kuryāt
cikitsāmarditoditām||10||
Sa. vātapratiśyāye
vātaghnaiḥ-rāsnādibhiḥ, sādhitaṃ ghṛtaṃ pibet| saindhavādibhiḥ
pañcabhirlavaṇairvā siddhaṃ, 'vidāripañcāṅgula' (hṛ. sū. a. 15|9) ityādinā vā
siddhaṃ ghṛtaṃ pibet| tathā, arditoktāṃ cikitsāṃ svedādikāṃ kuryāt|
pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpirmadhurakaiḥ śṛtam| pariṣekān pradehāṃśca śītaiḥ
kurvīta śītalān||11||
dhavatvak''triphalāśyāmāśrīparṇīyaṣṭitilvakaiḥ| kṣīre daśaguṇe tailaṃ nāvanaṃ
saniśaiḥ pacet||12||
Sa. pittotthe raktaje ca pratiśyāye
madhuradravyaiḥ śṛtaṃ sarpiḥ pātavyam| pariṣekādīn śītavīryaiḥ śītalān kuryāt|
dhavatvagādibhistailaṃ kṣīre daśaguṇe haridrānvitairnāvanaṃ pacet|
kaphaje laṅghanaṃ lepaḥ śiraso gaurasarṣapaiḥ| sakṣāraṃ vā ghṛtaṃ pītvā vamet,
piṣṭaistu nāvanam||13|| bastāmbunā
paṭuvyoṣavellavatsakajīrakaiḥ| kaṭutīkṣṇairghṛtairnasyaiḥ kavalaiḥ sarvajaṃ
jayet||14||
Sa. kaphaje laṅghanaṃ hitam| tathā
śiraso gaurasarṣapairlepaḥ| ghṛtaṃ sayavakṣāraṃ pītvā vamet| chāgamūtreṇa ca
piṣṭaiḥ saindhavādibhirnasyaṃ hitam| ghṛtaiḥ kaṭutīkṣṇairnasyaiḥ kavalaiśca
sānnipātikaṃ pratiśyāyaṃ jayet|
yakṣmakṛmikramaṃ kurvan yāpayedduṣṭapīnasam|
vyoṣorubūkakṛmijiddārumādrīgadeṅgudam||15||
vārtākabījaṃ trivṛtā siddhārthaḥ pūtimatsyakaḥ| agnimanthasya puṣpāṇi
pīluśigruphalāni ca||16||
aśvaviḍ''rasamūtrābhyāṃ hastimūtreṇa caikataḥ| kṣaumagarbhāṃ kṛtāṃ vartiṃ
dhūmaṃ ghrāṇāsyataḥ pibet||17||
Sa. duṣṭapīnasaṃ yāpayet, yakṣmaharaṃ
kṛmiharaṃ ca cikitsitaṃ kurvan| vyoṣādiśigruphalāntāni
turagaviḍ''rasamūtrābhyāṃ hastimūtreṇa caikataḥ piṣṭāni kṣaumagarbhāṃ kṛtāṃ
vartiṃ nāsayā mukhena ca pibet|
kṣavathau puṭakākhye ca tīkṣṇaiḥ pradhamanaṃ hitam|
śuṇṭhīkuṣṭhakaṇāvelladrākṣākalkakaṣāyavat||18||
sādhitaṃ tailamājyaṃ vā nasyaṃ kṣavapuṭapraṇut|
----------------------------------------------|19|
Sa. kṣavathau puṭakākhye ca roge
tīkṣṇaiḥ pradhamanaṃ hitam| śuṇṭhyādikalkakvāthavat tailaṃ ghṛtaṃ vā sādhitaṃ
nasyaṃ kṣavaṃ puṭaṃ ca hanti|
----------------------------------------------| nāsāśoṣe balātailaṃ pānādau
bhojanaṃ rasaiḥ||19|| snigdho dhūmastathā
svedo nāsānāhe'pyayaṃ vidhiḥ| pāke dīptau ca pittaghnaṃ tīkṣṇaṃ nasyādi
saṃsrutau||20||
Sa. nāsāśoṣe balātailaṃ pānanasyādau
hitam| bhojanaṃ māṃsarasairhitam| tathā snigdho dhūmaḥ svedaśca hitaḥ|
nāsānāhe'pyeṣa eva vidhiḥ-cikitsetyarthaḥ| nāsāpāke dīptau ca pittaghnaṃ
cikitsitam| saṃsrutau-srāve, tīkṣṇaṃ nasyādi hitam|
kaphapīnasavatpūtināsāpīnasayoḥ kriyā|
lākṣākarañjamaricavellahiṅgukaṇāguḍaiḥ||21||
avimūtradrutairnasyaṃ kārayedvamane kṛte| śigrusiṃhīnikumbhānāṃ bījaiḥ
savyoṣasaindhavaiḥ||22||
savellasurasaistailaṃ nāvanaṃ paramaṃ hitam|
----------------------------------------------|23|
Sa. pūtināsāpīnasayoḥ
kaphapīnasavadupakramaḥ| lākṣādibhirurabhramūtradrutaiḥ kṛte vamane nasyaṃ
kārayet| śigrvādīnāṃ bījairvyoṣādiyutaistailaṃ pakvaṃ pūtināsāpīnasayornasyaṃ
hitam|
----------------------------------------------| pūyarakte nave kuryād
raktapīnasavat kramam||23|| atipravṛddhe
nāḍīvat-------------------------|
----------------------------------------------|24|
Sa. pūyarakte navotthe raktapīnasa iva
cikitsitaṃ kuryāt| atipravṛddhe cāsminnāḍīvraṇavadupakramaḥ|
---------------------dagdheṣvarśorbudeṣu ca|
nikumbhakumbhasindhūtthamanohvālakaṇāgnikaiḥ|24| kalkitairghṛtamadhvaktāṃ
ghrāṇe vartiṃ praveśayet| śigrvādi nāvanaṃ cātra pūtināsoditaṃ bhajet|25| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttarasthāne nāsārogapratiṣedho nāma viṃśo'dhyāyaḥ|20|
Sa. arśorbudeṣu ca dagdheṣu
nikumbhādibhiḥ kalkitairghṛtamadhvaktāṃ ghrāṇe vartiṃ praveśayet| śigrvādikaṃ
ca nasyaṃ pūtināsoktaṃ bhajediti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne nāsārogapratiṣedho nāma
viṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 20||