kramaprāptaṃ mukharogavijñānamabhidhitsurāha ---- athato mukharogavijñānīyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||
) mātsyamāhiṣavārāhapiśitāmakamūlakam|
māṣasūpadadhikṣīrasuktekṣurasaphāṇitam||1||
avākśayyāṃ ca bhajato dviṣato dantadhāvanam| dhūmarcchardanagaṇḍūṣānucitaṃ ca
sirāvyadham||2|| kṛddhāḥ śleṣmolbaṇā doṣāḥ
kurvantyantarmukhaṃ gadān|
---------------------------------------------------|3|
Sa. mātsyamāhiṣavārāhapiśitādi bhajato
dantadhāvanaṃ dviṣataḥ-asevamānasya, dhūmādikaṃ cocitaṃ dviṣataḥ, sirāvyadhaṃ
ca dviṣataḥ, śleṣmolbaṇā doṣāḥ kṛddhā mukhasyāntare gadān kurvanti|
---------------------------------------------------| tatra khaṇḍauṣṭha ityukto
vātenauṣṭho dvidhā kṛtaḥ||3||
Sa. teṣu mukharogeṣu madhye
pavanādoṣṭho dvidhā kṛtaḥ khaṇḍauṣṭha iti gaditaḥ|
oṣṭhakope tu pavanāt stabdhāvoṣṭhau mahārujau| dālyete paripāṭyete
paruṣāsitakarkaśau||4||
Sa. pavanādoṣṭhakope tvoṣṭhau stabdhau
mahārujau dālyete tathā paripāṭyete iva| tathā paruṣau kṛṣṇau rūkṣau dṛśyete|
pittāttīkṣṇāsahau pītau sarṣapākṛtibhiścitau|
piṭikābhirbahukledāvāśupākau--------------------|5|
Sa. pittenauṣṭhau tīkṣṇaṃ na sahete|
pītau ca syātām| tathā ca sarṣapākṛtibhiḥ piṭikābhiścitau bahukledau
śīghrapākau ca|
---------------------------------------------------|
-----------------------------------------kaphātpunaḥ||5||
śītāsahau guru śūnau savarṇapiṭikācitau|
---------------------------------------------------|6|
Sa. kaphena śītāsahau guru śūnau
savarṇaiḥ piṭakairācitau syātām|
---------------------------------------------------| sannipātādanekābhau
durgandhāsrāvapicchilau||6||
akasmānmlānasaṃśūnarujau viṣamapākinau|
---------------------------------------------------|7|
Sa. sannipātādoṣṭhau
nānāvarṇapiṭakairācitau durgandhasrāvapicchilau sahasaiva mlānau
kadācitsaṃśūnau viṣamapākinau vā|
---------------------------------------------------| raktopasṛṣṭau rudhiraṃ
sravataḥ śoṇitaprabhau||7|| kharjūrasadṛśaṃ
cātra kṣīṇe rakte'rbudaṃ bhavet|
---------------------------------------------------|8|
Sa. saṃ-raktena yuktau rudhiraṃ
sravantau raktaprabhau ca| kṣīṇe rakte kharjūrākāramarbudamoṣṭhau syāt|
-------------------------------------------------| māṃsapiṇḍopamau
māṃsātsyātāṃ mūrcchatkṛmī kramāt||8||
Sa. māṃsena māṃsapiṇḍopamāvoṣṭhau|
krameṇa ca mūrcchatkṛmī syātām| mūrcchanti kṛmayo yayoriti mūrcchatkṛmī| tayoḥ
kṛmayo jāyanta ityarthaḥ|
tailābhaśvayathukledau sakaṇḍvau medasā mṛdū| kṣatajāvavatīryete pāṭyete
cāsakṛtpunaḥ||9|| grathitau ca punaḥ syātāṃ
kaṇḍūlau daśanacchadau| -------------------------------------------------|10|
Sa. medasā tailābhaḥ śophaḥ kledaśca
yayostāvevam| tathā kaṇḍūyutau mṛdū cauṣṭhau syātām| kṣatajāvasakṛdavadīryete
paripāṭyete-bhedyete iva, grathitau ca punaroṣṭhau syātāṃ sakaṇḍūkau ca|
-------------------------------------------------|
jalabudbudavadvātakaphādoṣṭhe jalārbudam||10||
Sa. vātakaphāt jalabudbudākāraṃ
jalārbudamoṣṭhe syāt| ityekādaśa oṣṭhe|
gaṇḍālajī sthiraḥ śopho gaṇḍe dāhajvarānvitaḥ|
-------------------------------------------------|11|
Sa. sthiraḥ śopho gaṇḍapradeśe
dāhajvarayuto gaṇḍālajītyucyate| ityeko gaṇḍe|
-------------------------------------------------| vātāduṣṇasahā dantāḥ
śītasparśe'dhikavyathāḥ||11|| dālyanta iva
śūlena śītākhyo dālanaśca saḥ|
-------------------------------------------------|12|
Sa. vātena dantā uṣṇasahāḥ
śītasparśe'dhikavyathāḥ, śūlena dālyanta iva ca| asau śītadantasaṃjño
dālanaścoktaḥ|
-------------------------------------------------| dantaharṣe
pravātāmlaśītabhakṣākṣamā dvijāḥ||12||
bhavantyamlāśaneneva sarujāścalitā iva| dantabhede
dvijāstodabhedaruksphuṭanānvitāḥ||13||
Sa. dantaharṣe
pracaṇḍavātasyāmlaśītabhakṣasyā (sya cā)- sahāḥ, dvijāḥ tathā'mlāśaneneva
sarujāścilitā iva ca syuḥ| dantabhede dantāstodādiyutāḥ syuḥ|
cālaścaladbhirdaśanairbhakṣaṇādadhikavyathaiḥ| karālastu karālānāṃ daśanānāṃ
samudgamaḥ||14||
Sa. cālākhyo rogo dantaiśca
caladbhirbhakṣaṇādadhikavyathaiśca syāt| karālānāṃ dantānāṃ samudgamaḥ
karālākhyo rogaḥ|
danto'dhiko'dhidantākhyaḥ sa coktaḥ khalu vardhanaḥ| jāyamāne'tirug dante,
jāte tatra tu śāmyati||15||
Sa. adhiko danto'dhidantasaṃjño rogaḥ|
vardhanaśca sa evoktaḥ| jāyamāne tasmin dante'tipīḍā jāyate| jāte tu tasmin
pīḍā śāmyati|
adhāvanāmalo dante kapho vā vātaśoṣitaḥ| pūtigandhiḥ sthirībhūtaḥ
śarkarā----------|16|
Sa. adhāvanāddante malaḥ kapho vā
pavanena śoṣitaḥ pūtigandhiḥ sthirībhūtaḥ| sa evopekṣitaḥ śarkarā syāt|
-------------------------------------------------|
-----------------------------------sā'pyupekṣitā||16||
śātayatyaṇuśo dantātkapālāni kapālikā|
-------------------------------------------------|17|
Sa. kapālikākhyo dantāt
kapālānyaṇuśaḥ-stokaṃ stokaṃ, śātayati|
-------------------------------------------------| śyāvaḥ śyāvatvamāyāto
raktapittānilairdvijaḥ||17||
Sa. dvijaḥ śyāvatvamāyāto
raktapittānilaiḥ śyāvākhyaḥ|
samūlaṃ dantamāśritya doṣairulbaṇamārutaiḥ| śoṣite majjñi suṣire
dante'nnamalapūrite||18|| pūtitvātkṛmayaḥ
sūkṣmā jāyante, jāyate tataḥ| ahetutīvrārtiśamaḥ sasaṃrambho'sitaścalaḥ||19||
pralūnaḥ pūyaraktasrut sa coktaḥ kṛmidantakaḥ|
-------------------------------------------------|20|
Sa. samūlaṃ dantamāśritya
doṣairadhikamārutaiḥ śoṣite majjñi suṣire dante'nnamalapūrite pūtitvāt kṛmayaḥ
sūkṣmā jāyante| tato'hetu-nimittamantareṇa, tīvrārtiśāntirjāyate| tathā
saṃrambhānvitaḥ kṛṣṇaścalaḥ pralūnākhyaḥ pūyaraktasrāvī| sa ca kṛmidantaka
uktaḥ| iti dante daśaite|
-------------------------------------------------| śleṣmaraktena pūtīni
vahantyasramahetukam||20|| śīryante
dantamāṃsāni mṛduklinnāsitāni ca|
śītādo'sau---------------------------------|21|
Sa. śleṣmaraktena dantamāṃsāni pūtīni
raktaṃ nirnimittaṃ vahanti śīryante| kimbhūtāni ? mṛduklinnāni asitāni ca|
asau śītādaḥ kathyate|
-------------------------------------------------| ---------------upakuśaḥ
pākaḥ pittāsṛgudbhavaḥ||21|| dantamāmsāni
dahyante raktānyutsedhavantyataḥ| kaṇḍūmanti sravantyasramādhmāyante'sṛji
sthite||22|| calā mandarujo dantā pūti
vaktraṃ ca jāyate| -------------------------------------------------|23|
Sa. pittaraktottho yo dantamāṃse pākaḥ
sa upakuśasaṃjñaḥ| tena dantamāṃsāni dahyante raktavarṇāni sotsedhāni ca|
tataḥ kaṇḍūyutāni raktaṃ sravanti| rakte sthite satyādhmāyante| calā dantā
mandarujaḥ syuḥ| pūti vaktraṃ ca jāyate|
-------------------------------------------------| dantayostriṣu vā śopho
badarāsthinibho ghanaḥ||23||
kaphāsrāttīvraruk śīghraṃ pacyate dantapuppuṭaḥ|
-------------------------------------------------|24|
Sa. dvayordantayostriṣu va danteṣu
śopho badarāsthisadṛśo ghanaḥ kapharaktāt tīvraruk śīghraṃ pacyate| sa
dantapuppuṭasaṃjñaḥ|
-------------------------------------------------| dantamāṃse malaiḥ
sāsrairbāhyāntaḥ śvayathurguruḥ||24||
sarugdāhaḥ sravedbhinnaḥ pūyāsraṃ dantavidradhiḥ|
-------------------------------------------------|25|
Sa. dantamāṃse bāhye'bhyantare ca
doṣaiḥ saraktairguruḥ śvayathuḥ sarugdāhaḥ| sa ca bhinnaḥ san pūyāsraṃ sravet|
sa dantāvidradhiḥ|
-------------------------------------------------| śvayathurdantamūleṣu
rujāvān pittaraktajaḥ||25|| lālāsrāvī sa
suṣiro dantamāṃsapraśātanaḥ|
-------------------------------------------------|26|
Sa. saṃ-dantamūleṣu śvayathuḥ pīḍāvān
pittaraktottho lālāsrāvī| suṣirasaṃjño dantamāṃsapraśātanaḥ
-------------------------------------------------| sa sannipātājjvaravān
sapūyarudhirasrutiḥ||26|| mahāsuṣira ityukto
viśīrṇadvijabandhanaḥ| -------------------------------------------------|27|
Sa. sannipātajvarayutaḥ
pūyarudhirasrāvenānvitaḥ mahāsuṣirākhya uktaḥ| sa ca viśīrṇadvijabandhanaḥ
syāt|
-------------------------------------------------| dantānte kīlavacchopho
hanukarṇarujākaraḥ||27||
pratihantyabhyavahṛtiṃ śleṣmaṇā so'dhimāṃsakaḥ|
-------------------------------------------------|28|
Sa. dantānte kīlasadṛśaḥ śopho hanau
karṇe ca rujāṃ karoti| abhyavahṛtiṃ pratihanti| so'dhimāṃsakaḥ śleṣmaṇā syāt|
-------------------------------------------------| ghṛṣṭeṣu dantamāṃseṣu
saṃrambho jāyate mahān||28|| yasmiṃścalanti
dantāśca sa vidarbho'bhighātajaḥ|
-------------------------------------------------|29|
Sa. dantamāṃseṣu dantakāṣṭhādinā
ghṛṣṭeṣu mahān saṃrambho jāyate| yasminsati dantāśca calanti| so'bhighātajo
vidarbhākhyaḥ|
-------------------------------------------------| dantamāṃsāśritān rogān yaḥ
sādhyānapyupekṣate||29|| antastasyāsravan
doṣaḥ sūkṣmāṃ sañjanayedgatim| pūyaṃ muhuḥ sā sravati
tvaṅmāṃsāsthiprabhedinī||30|| tāḥ punaḥ
pañca vijñeyā lakṣaṇaiḥ svairyathoditaiḥ|
-------------------------------------------------|31|
Sa. dantamāṃsāśritān rogān sādhyānapi
ya upekṣate, tasyāntareṣu doṣo'sravan sūkṣmāṃ gatiṃ sañjanayet| sā ca gatiḥ
punaḥ punaḥ pūyaṃ sravati| tvaṅmāṃsāsthīni prabhinatti| tāśca gatayaḥ pañca
vijñeyāḥ svaiḥ svairvātādijairlakṣaṇaiḥ| iti dantamūle trayodaśa|
-------------------------------------------------| śākhapatrakharā suptā
sphuṭitā vātadūṣitā||31|| jihvā pittāt
sadāhoṣā raktairmāsāṅkuraiścitā|
-------------------------------------------------|32|
Sa. vātadūṣitā jihvā śākapatravat kharā
suptā sphuṭitā ca syāt| pittāt sadāhoṣā tathā raktairmāṃsāṅkuraiśca citā jihvā
syāt|
-------------------------------------------------| śālmalīkaṇṭakābhaistu
kaphena bahalā guruḥ||32||
Sa. kaphena śālmalīkaṇṭakābhaiḥ
kaṇṭakaiścitā bahalā guruśca jihvā syāt|
kaphapittādadhaḥ śopho jihvāstambhakṛdunnataḥ| matsyagandhirbhavetpakvaḥ
so'laso māṃsaśātanaḥ||33||
Sa. kaphapittāt jihvāyā adhaḥ śopho
jihvāstambhakara unnataḥ pakvo matsyagandhirbhavet| so'lasākhyomāṃsaśātanaḥ|
prabandhane'dho jihvāyāḥ śopho jihvāgrasannibhaḥ| sāṅkuraḥ
kaphapittāsrairlāloṣāstambhavān kharaḥ||34||
adhijihvaḥ sarukkaṇḍūrvākyāhāravighātakṛt| tādṛgevopajihvastu jihvāyā upari
sthitaḥ||35||
Sa. jihvāyāḥ
prabandhane'dhastājjihvāgratulyaḥ śophaḥ sahāṅkuraḥ
kaphapittaraktairlāloṣāstambhayutaḥ kharasparśayuto'dhijihvorukkaṇḍūbhyāṃ yuto
vākyāhāravighātaṃ karoti| tādṛgeva-adhijihvāsadṛśa upajihvaḥ, jihvāyā upari
sthitaḥ| iti jihvāyāḥ ṣaḍete|
tālumāṃse'nilādduṣṭe piṭikāḥ sarujaḥ kharāḥ| bahyo ghanāḥ
srāvayutāstāstālupiṭikāḥ smṛtāḥ||36||
Sa. vātāttālumāṃse duṣṭe piṭikāḥ
sarujaḥ kharā bahyo ghanāḥ srāvānvitāśca| tāstālupiṭikāḥ smṛtāḥ|
tālumūle kaphātsāsrāt matsyabastinibho mṛduḥ| pralambaḥ picchilaḥ śopho
nāsayā''hāramīrayan||37||
kaṇṭhoparodhatṛṭkāsavamikṛt galaśuṇḍikā|
-------------------------------------------------|38|
Sa. saṃ-tālumūle kaphādraktānvitāt
matsyabastisadṛśo mṛduḥ pralambaḥ picchilaḥ śopho nāsayā''hāraṃ prerayan
kaṇṭhoparodhādikṛt| gulaśuṇḍikākhyaḥ|
-------------------------------------------------| tālumadhye niruṅmāṃsaṃ
saṃhataṃ tālusaṃhatiḥ||38||
padmākṛtistālumadhye raktācchvayathurarbudam|
-------------------------------------------------|39|
Sa. tālumadhye niruṅmāṃsaṃ saṃhataṃ sā
tālusaṃhatirityucyate| tālumadhye padmākāro raktādduṣṭācchvayathurarbudam|
-------------------------------------------------| kacchapaḥ
kacchapākāraściravṛddhiḥ kaphādaruk||39||
kolābhaḥ śleṣmamedobhyāṃ puppuṭo nīrujaḥ sthiraḥ|
-------------------------------------------------|40|
Sa. padārthacandrikā-kaphādduṣṭāt
tāludeśe yaḥ śvayathuḥ kacchapākāraściravṛddhiraruk ca, sa kacchapa ityucyate|
p cśleṣmamedobhyāṃ duṣṭābhyāṃ kolābhaḥ-kolasadṛśo, nīrujaḥ sthiraśca yaḥ
śophaḥ syāt, sa puppuṭa ityucyate|
-------------------------------------------------| pittena pākaḥ pākākhyaḥ
pūyāsrāvī mahārujaḥ||40||
Sa. p cpittena duṣṭena yastālunaḥ pākaḥ
pūyāsrāvī mahārujaḥ, sa pākākhyaḥ-pākasaṃjñaḥ|
vātapittajvarāyāsaistāluśoṣastadāhvayaḥ|
-------------------------------------------------|41|
Sa. p cvātapittajvarāyāsaiḥ pratibaddho
yaḥ śoṣastāluśoṣaḥ, sa tadāhvayaḥ-tāluśoṣa ityucyate| ityaṣṭau tālurogāḥ|
-------------------------------------------------| jihvāprabandhajāḥ kaṇṭhe
dāruṇā mārgarodhinaḥ||41|| māṃsāṅkurāḥ
śīghracayā rohiṇī śīghrakāriṇī|
-------------------------------------------------|42|
Sa. p ckaṇṭhe-kaṇṭhapradeśe, ye
māṃsāṅkurā jihvāprabandhajāḥ-jihvāmūlotthāḥ, dāruṇāḥ-duḥsahāḥ,
kaṇṭhamārgānurodhinaḥ śīghracayāḥ-satvarodbhūtāḥ, bhavanti| sā
śīghrakāriṇī-āśuvyāpādanaśīlā, rohiṇītyucyate|
-------------------------------------------------| kaṇṭhāsyaśoṣakṛdvātāt sā
hanuśrotrarukkarī||42||
Sa. p csā-rohiṇī, vātātsamutpannā
kaṇṭhāsyaśoṣaṃ karoti| hanvoḥ śrotrayośca rujaṃ karoti|
pittājjvaroṣātṛṇmohakaṇṭhadhūmāyanānvitā| kṣiprajā kṣiprapākā'tirāgiṇī
sparśanāsahā||43|| kaphena picchilā
pāṇḍuḥ------------------------|
-------------------------------------------------|44|
Sa. p cpittād rohiṇī jvarādibhiranvitā
syāt| kṣiprajā-śīghrotthānā| śīghrapākā atirāgiṇī-bhṛśalohitā|
sparśanāsahā-sparśaṃ na sahate| paṃ caṃ-kaphena duṣṭena rohiṇī picchilā
pāṇḍurā ca bhavet|
--------------------------asṛjā sphoṭakācitā| taptāṅgāranibhā karṇarukkarī
pittajākṛtiḥ||44||
Sa. p casṛjā-raktena duṣṭena, rohiṇī
sphoṭakairācitā samantāt vyāptā syāt| taptāṅgāranibhā-varṇataḥ sparśato vā,
karṇayo rujāṃ karoti| pittajākṛtiḥ-pittottharohiṇīlakṣaṇasamanvitā bhavet|
gambhīrapākā nicayāt sarvaliṅgasamanvitā| doṣaiḥ kapholbaṇaiḥ śophaḥ kolavad
grathitonnataḥ||45|| śūkakaṇṭakavatkaṇṭhe
śālūko mārgarodhanaḥ| -------------------------------------------------|46|
Sa. p cnicayāt-sannipātāt, rohiṇī
gambhīrapākāgūḍhapākā, syāt| sarvaliṅgaiḥ-vātādīnāṃ sambandhibhiḥ,
samanvitā-yuktā, syāt| p cdoṣaiḥ-vātādibhiḥ, kapholbaṇaiḥ-kaphapradhānaiḥ,
kaṇṭhe kolavad grathitonnataḥ śūkakaṇṭakavat mārgarodhano yaḥ śophaḥ syāt, sa
kaṇṭhaśālūka ityucyate|
-------------------------------------------------| vṛndo vṛttonnato
dāhajvarakṛd galapārśvagaḥ||46||
hanusandhyāśritaḥ kaṇṭhe kārpāsīphalasannibhaḥ| picchilo mandaruk śophaḥ
kaṭhināstuṇḍikerikā||47||
Sa. p ckaṇṭhe vṛttonnato galapārśvago
yaḥ śopho bhavati, dāhajvaraṃ karoti, sa nāmnā vṛnda ityucyate| p
ckaṇṭhapradeśe śophaḥ kārpāsyāḥ phalasannibhaḥ-tadākāraḥ, picchilo mandaruk
śophaḥ kaṭhinaśca| sa nāmnā tuṇḍikeriketyucyate|
bāhyāntaḥ śvayathurghoro galamārgārgalopamaḥ| galaugho
mūrddhagurutātandrālālājvarapradaḥ||48||
valayaṃ nātiruk śophastadvadevāyatonnataḥ|
-------------------------------------------------|49|
Sa. p ckaṇṭhe
śvayathurbāhyāntarghoro-dustaro, galamārgārgalopamaḥ-sa iva, jāyate|
mūrddhagurutādīṃśca pradadāti| sa galaugha ityucyate| p cgale yaḥ śopho
nātiruk āyatonnataḥ syāt, sa vyādhirvalayamityucyate|
tadvadeva-valayākṛtitvāt|
-------------------------------------------------| māṃsakīlo gale
doṣaireko'neko'thavā'lparuk||49||
kṛcchrocchvāsābhyavahṛtiḥ pṛthumūlo gilāyukaḥ| bhūrimāṃsaṅkuravṛtā
tīvratṛḍjvaramūrddharuk||50|| śataghnī
nicitā vartiḥ śataghnīvātirukvarī|
-------------------------------------------------|51|
Sa. p cdoṣaiḥ vātādibhirduṣṭaiḥ, gale
māṃsakīla eko'neko vā'lparug jāto mūle pṛthuḥ-vistīrṇaḥ, kṛcchrāt-duḥkhena,
ucchvāsābhyavahṛtirya(tī ya)sya saḥ| tathāvidho vyādhirgilāyuka ityucyate| p
cbhūribhiḥ-prabhūtaiḥ, māṃsāṅkurairāvṛtā-parivṛtā, tīvratṛḍjvaramūrddharugyutā
vṛttā yā vartiḥ sā śataghnī| nicayātsañcayaṃ prāptā śataghnīvaccātirukkarī| sa
vyādhirnāmnā śataghnītyucyate| śataghnī-śastraviśeṣaḥ|
-------------------------------------------------| vyāptasarvagalaḥ
śīghrajanmapāko mahārujaḥ||51||
pūtipūyanibhasrāvī śvayathurgalavidradhiḥ| jihvāvasāne kaṇṭhādāvapākaṃ
śvayathuṃ malāḥ||52|| janayanti sthiraṃ
raktaṃ nīrujaṃ tadgalārbudam|
-------------------------------------------------|53|
Sa. p cvyāptaḥ sarvagalaḥ-kaṇṭho,
yeneti| evaṃvidho yaḥ śvayathuḥ śīghrajanmapāko mahārujaḥ pūti-durgandhi,
pūyasadṛśaṃ sravati malaṃ,sa galavidradhirityucyate| p cjihvāvasāne-paryante,
kaṇṭhādau śvayathumapākaṃ sthiraṃ raktaṃ nīrujaṃ malāḥ-doṣāḥ, janayanti|
tadgalārbudaṃ smṛtam|
pavanaśleṣmamedobhirgalagaṇḍo bhavedbahiḥ| vardhamānaḥ sa kālena
muṣkavallambate'tiruk||53|| kṛṣṇo'ruṇo vā
todāḍhyaḥ sa vātātkṛṣṇarājimān| vṛddhastālugale śoṣaṃ kuryācca
virasāsyatām||54||
Sa. p cduṣṭaiḥ
pavanaśleṣmamedobhirgalasya bahirgalagaṇḍo nāma vyādhirbhavet| sa ca kālena
vivardhamāno
sthiraḥ savarṇaḥ kaṇḍūmān śītasparśo guruḥ kaphāt| vṛddhastālugale lepaṃ
kuryācca madhurāsyatām||55||
Sa. p ckaphātprakupitāt gale galagaṇḍo
jātaḥ sthiraḥ samānavarṇaḥ kaṇḍumān śītasparśo guruśca bhavet| vṛddhaḥ san
tālugale lepaṃ kuryāt| tathā madhurāsyatāṃ-madhuravaktratvaṃ ca, kuryāt|
medasaḥ śleṣmavaddhānivṛddhyoḥ so'nuvidhīyate| dehaṃ vṛddhaśca kurute gale
śabdaṃ svare'lpatām||56||
Sa. p cmedasaḥ pravṛddhādutpanno
galagaṇḍaḥ kaphavallakṣaṇairbhavet| sa ca dehaṃ-śarīraṃ,
hānivṛddhyoranuvidhīyate-anukaroti| tena dehasya vṛddhau so'pi vṛddho bhavet,
dehasya kṣayāt kṣīṇaḥ syāt| vṛddhaḥ sa gale śabdaṃ kurute svare cālpatām|
śleṣmaruddhā'nilagatiḥ śuṣkakaṇṭho hatasvaraḥ| tāmyan prasaktaṃ śvasiti yena
sa svarahā'nilāt||57||
Sa. p cśleṣmaṇā duṣṭena
yadā'nilasya-vāyoḥ, gatiḥ ruddhā bhavet| tathā sa ca yena vyādhinā puruṣaḥ
śuṣkakaṇṭho hatasvaraśca syāt| te(ye)na ca tāmyan-tamogacchan tamaḥpraviśan,
prakarṣeṇa saktaṃ śvāsaṃ muñcati| sa vyādhiranilāt-vātāt,
svarahāsvaraghnanāmnā, bhavet| iti galarogā aṣṭādaśa|
karoti vadanasyāntarvraṇān sarvasaro'nilaḥ| sañcāriṇo'ruṇān rūkṣānoṣṭhau
tāmrau calatvacau||58|| jihvā śītāsahā gurvī
sphuṭitā kaṇṭākācitā| vivṛṇoti ca kṛcchreṇa mukhaṃ pāko mukhasya saḥ||59||
Sa. p canilo-vāyuḥ, sarvasaraḥ-sarvataḥ
prasaran san, sarvato vadanasyāntarvraṇān sañcāriṇo'ruṇān rūkṣāṃśca karoti|
tathauṣṭhau tāmrau-tāmravarṇau, calatvacau| jihvā ca śītāsahā śītasparśākṣamā,
gurvī sphuṭitā kaṇṭakairācitā syāt| sa ca mukhaṃ-vaktraṃ, kṛcchreṇa vivṛṇoti|
sa mukhasya pāka ityucyate|
adhaḥ pratihato vāyurarśogulmakaphādibhiḥ| yātyūrdhvaṃ vaktradaurgandhyaṃ
kurvannūrdhvagudastu saḥ||60||
Sa. p carśogulmakaphādibhirvāyuradhaḥ
pratihato vaktradaurgandhyaṃ kurvannūrdhvaṃ yāti| sa ūrdhvaguda iti saṃjñitaḥ|
mukhasya pittaje pāke dāhoṣe tiktavaktratā| kṣārokṣitakṣatasamā vraṇāḥ
tadvacca raktaje||61||
Sa. p cpittaje-pittodbhave, mukhasya
pāke dāhoṣe bhavataḥ| tathā tiktavaktratā-tiktāsyatvaṃ, bhavet| vraṇāśca
kṣāreṇokṣitaṃ yat kṣataṃ-vraṇaḥ, tena samānāḥ-tatsamarujāḥ, bhavanti| paṃ
caṃ-raktaje pāke mukhasyāntaḥ pittajapākavallakṣaṇāni bhavanti|
kaphaje madhurāsyatvaṃ kaṇḍūmatpicchilā vraṇāḥ| antaḥkapolamāśritya śyāvapāṇḍu
kapho'rbudam||62|| kuryāttad ghaṭṭitaṃ
chinnaṃ mṛditaṃ ca vivardhate|
-------------------------------------------------|63|
Sa. p ckaphaje pāke
madhurāsyatvaṃ-madhuramukhatvaṃ, syāt| tathā kaṇḍūmatpicchilāśca vraṇā
bhavanti| p ckapho vṛddho'ntaḥkapolamāśrityārbudaṃ śyāvaṃ pāṇḍu ca kuryāt|
taccārbudaṃ ghaṭṭitaṃ chinnaṃ mṛditaṃ ca punarvivardhate|
-------------------------------------------------| mukhapāko bhavetsāsraiḥ
sarvaiḥ sarvākṛtirmalaiḥ||63|| pūtyāsyatā ca
taireva dantakāṣṭhādividviṣaḥ|
-------------------------------------------------|64|
Sa. p cmalaiḥ-vātādibhiḥ,
sarvaiḥ-tribhiḥ, sāsraiḥ-saraktaiḥ, mukhasya pāko bhavet| sa ca
sarvākṛtiḥ-sarvalakṣaṇaḥ, syāt| p cdantakāṣṭhavidviṣaḥ puṃsastaireva doṣaiḥ
pūtyāsyatāpūtivaktratvaṃ, syāt| [iti sarvavaktragā aṣṭau|]
-------------------------------------------------| oṣṭe gaṇḍe dvije mūle
jihvāyāṃ tāluke gale||64|| vaktre sarvatra
cetyuktāḥ pañcasaptatirāmayāḥ| ekādaśaiko daśa ca trayodaśa tathā ca ṣaṭ||65||
aṣṭāvaṣṭādaśāṣṭau ca kramāt-----------------|
-------------------------------------------------|66|
Sa. p coṣṭhāmayā ekādaśoktāḥ| gaṇḍe
ekaḥ| dvijedante, daśa| dantamūle trayodaśa| jihvāyāṃ ṣaṭ| tālunyaṣṭau|
gale'ṣṭadaśa| vaktre'ṣṭavāmayāḥ| evaṃ sarvatra pañcasaptatirāmayā
ākhyātāḥ-uktāḥ|
----------------------------teṣvanupakramāḥ| karālo māṃsaraktauṣṭhāvarbudāni
jalādvinā|66| kacchapastālupiṭikā galaughaḥ suṣiro mahān|
svaraghnordhvagudaśyāvaśataghnīvalayālasāḥ|67| nāḍyoṣṭhakopau nicayāt,
raktātsarvaiśca rohiṇī| daśane sphuṭite dantabhedaḥ, pakvopajihvikā|68|
galagaṇḍaḥ svarabhraṃśī kṛcchrocchvāso'tivatsaraḥ| yāpyastu harṣo bhedaśca
śeṣān śastrauṣadhairjayet|69| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttara- sthāne mukharogavijñānīyo nāmai- kaviṃśo'dhyāyaḥ|21|
Sa. p coṣṭhādyāmayeṣu
madhye'nupakramāḥ-asādhyāḥ| karālo nāma dantarogaḥ| mahāsuṣiro dantarogaḥ|
svaraghno galarogaḥ| ūrdhvagudo vaktrarogaḥ| śataghnīvalayau kaṇṭharogau|
alaso'dhijihvārogaḥ| nicayāt-sannipātāt, nāḍī dantamūlajā| oṣṭhakopaḥ
sannipātajo'sādhyaḥ| raktātsannipātāt [ca] jātā rohiṇī| dantabhedo
daśane-dante, sphuṭite'sādhyaḥ| pakvopajihvikā'sādhyā| galagaṇḍaḥ
svarabhraṃśaḥ(śī)kṛcchrocchvāso'tivatsaro'sādhyaḥ| p cdantaharṣo dantabhedaśca
dvāvetau yāpyau| p cśeṣān rogān śastrauṣadhairjayet|
yathāyogairvakṣyamāṇairiti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne mukharoga- vijñānīyo
nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 21||