athāto mukharogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre|2| ) khaṇḍauṣṭhasya vilikhyāntau syūtvā vraṇavadācaret|
-------------------------------------------------|1|
Sa. p ckhāṇḍauṣṭhasya-chinnauṣṭhasya
snigdhasvinnasya, oṣṭhaprāntau vilikhya suṣliṣṭau kṣaumasūtreṇa syūtvā
sadyovraṇavadupacāraṃ kuryāt,-śatadhautaghṛtābhyaktāṃ vraṇasyopari kavalikāṃ
dadyāt|
-------------------------------------------------|
yaṣṭijyotiṣmatīrodhraśrāvaṇīsārivotpalaiḥ||1||
paṭolyā kākamācyā ca tailamabhyañjanaṃ pacet| nasyaṃ ca tailaṃ
vātaghnamadhuraskandhasādhitam||2||
Sa. p cmadhuyaṣṭyādibhiḥ
kalkitaistailamabhyañjanaṃ pacet| p cvātaharamadhurauṣadhasādhitaṃ tailaṃ
nasyaṃ prayojyam|
mahāsnehena vātauṣṭhe siddhenāktaḥ picurhitaḥ|
devadhūpamadhūcchiṣṭaguggulvamaradārubhiḥ||3||
yaṣṭyāhvacūrṇayuktena tenaiva pratisāraṇam|
-------------------------------------------------|4|
Sa. p
csarjarasasikthakagugguludevadārubhiḥ siddhena
mahāsnehena-sarpirmajjavasātailākhyenāktaḥ, picurvātauṣṭhe-vātaja oṣṭhakope,
hitaḥ| p ctenaiva-mahāsnehena, madhuyaṣṭīcūrṇayuktena vātauṣṭhe vā
pratisāraṇaṃ hitam|
-------------------------------------------------| nāḍyoṣṭhaṃ
svedayeddugdhasiddhaireraṇḍapallavaiḥ||4||
khaṇḍauṣṭhavihitaṃ nasyaṃ tasya mūrdhni ca tarpaṇam|
-------------------------------------------------|5|
Sa. p c oṣṭhaṃ-vātauṣṭhaṃ,
dugdhasiddhaireraṇḍapallavairnāḍyā svedayet| paṃ
caṃ-khaṇḍauṣṭhavihitaṃ-khaṇḍauṣṭhoktaṃ, nasyaṃ prayojyam| tathā tasya mūrdhni
tarpaṇaṃ-śirobhyaṅgaḥ, kāryaḥ|
-------------------------------------------------| pittābhighātajāvoṣṭhau
jalaukobhirupācaret||5||
rodhrasarjarasakṣaudramadhukaiḥ pratisāraṇam|
-------------------------------------------------|6|
Sa. p cpittajamabhighātajamo(jaṃ
cau)ṣṭhakopaṃ jalaukobhirupācaret-cikitsettābhī raktaṃ srāvayet| p
cpittotthe'bhighātaje cauṣṭhakope rodhrādibhiḥ pratisāraṇaṃ hitam|
-------------------------------------------------|
guḍūcīyaṣṭipattaṅgasiddhamabhyañjane ghṛtam||6||
pittavidradhivaccātra kriyā śoṇitaje'pi ca| idameva nave kāryaṃ
karma---------------------|7|
Sa. p cguḍūcyādibhiḥ kalkitairghṛtaṃ
siddhamabhyañjane hitam| p catra-[e]tayoḥ pittābhighātajayoḥ, pittavidradhivat
kriyā-cikitsā, kāryā| paṃ caṃ-śoṇitaje rakto(navo)tthe idameva-pittoktaṃ,
karmakāryam|
-------------------------------------------------|
--------------------------oṣṭhe tu kaphāture||7||
pāṭhākṣāramadhuvyoṣairhṛtāsre pratisāraṇam| dhūmanāvanagaṇḍūṣāḥ prayojyāśca
kaphacchidaḥ||8||
Sa. kaphātura oṣṭhe hṛtāsre-hṛtarakte,
pāṭhādibhiḥ pratisāraṇaṃ hitam| tathā dhūmādayaḥ kaphaghnā hitāḥ|
svinnaṃ bhinnaṃ vimedaskaṃ dahenmedojamagninā| priyaṅgurodhratriphalāmākṣikaiḥ
pratisārayet||9|| sakṣaudrā gharṣaṇaṃ tīkṣṇā
bhinnaśuddhe jalārbude| avagāḍhe'tivṛddhe vā kṣāro'gnirvā pratikriyā||10||
āmādyavasthāsvalajīṃ gaṇḍe śophavadācaret|
-------------------------------------------------|11|
Sa. medojamoṣṭhaṃ svinnaṃ
bhinnaṃ-vidāritaṃ, vigatamedasaṃ santamagninā dahet| priyaṅgvādibhiḥ
pratisārayet| tīkṣṇāḥ-pippalīmaricādayaḥ, samākṣikā bhinnaśuddhe jalārbude
gharṣaṇam| avagāḍhe'tivṛddhe jalārbude kṣāro'gnirathavā cikitsitam|
āmādyavasthāsvalajīṃ gaṇḍe śophavadācaret| svinnasya śītadantasya pālīṃ
vilikhitāṃ dahet||11|| tailena, pratisāryā
ca sakṣaudraghanasaindhavaiḥ|
dāḍimatvagvarātārkṣyakāntājambvasthināgaraiḥ||12||
kavalaḥ kṣīriṇāṃ kvāthairaṇutailaṃ ca nāvanam| dantaharṣe tathā bhede sarvā
vātaharā kriyā||13|| tilayaṣṭīmadhuśṛtaṃ
kṣīraṃ gaṇḍūṣadhāraṇam| -------------------------------------------------|14|
Sa. āmādyavasthāsvalajīṃ gaṇḍe
śophavadupakramet| śītadantasya svinnasya pālīṃ vilikhitāṃ tailena dahet|
dāḍimatvagādibhiḥ kṣaudrādiyutaiḥ pratisāryā ca| kṣīriṇāṃ kvāthaiḥ kavalo
hitaḥ| nasyamaṇutailaṃ hitam| dantabhede harṣe ca sarvā vātaghnī kriyā śastā|
tilayaṣṭīmadhuśṛtaṃ kṣīraṃ gaṇḍūṣadhāraṇam|
-------------------------------------------------| sasnehaṃ daśamūlāmbu
gaṇḍūṣaḥ pracaladvije||14||
tuttharodhrakaṇāśreṣṭhāpattaṅgapaṭugharṣaṇam| snigdhāḥ śīlyā yathāvasthaṃ
nasyānnakavalādayaḥ||15||
Sa. pracaladvije daśamūlāmbu sasnehaṃ
gaṇḍūṣaḥ| tutthādibhirgharṣaṇam| snigdhā nasyādayo'vasthāvaśādabhyasanīyāḥ|
adhidantakamāliptaṃ yadā kṣāreṇa jarjaram| kṛmidantamivotpāṭya
tadvaccopacarettadā||16|| anavasthitarakte
ca dagdhe vraṇa iva kriyā|
-------------------------------------------------|17|
Sa. adhidantakaṃ kṣāreṇāliptaṃ yadā
jarjaraṃ syāt, tadā kṛmidantaṃ yathotpāṭya tathaivopakramet| anavasthitarakte
ca dagdhevraṇa iva cikitsā kāryā|
-------------------------------------------------| ahiṃsan dantamūlāni
dantebhyaḥ śarkarāṃ haret||17||
kṣāracūrṇairmadhuyutaistataśca pratisārayet| kapālikāyāmapyevaṃ harṣoktaṃ ca
samācaret||18||
Sa. dantebhyaḥ śarkarāṃ haret,
dantamūlānyahiṃsan-apīḍayan rakṣan| tataḥ-anantaraṃ, śarkarāṃ vilikhya
kṣāracūrṇairmadhuyutaiḥ pratisārayet| kapālikāyāmapyevaṃ-eṣa evopakramaḥ
kāryaḥ| dantaharṣoktaṃ ca samācaret|
jayedvisrāvaṇaiḥ svinnamacalaṃ kṛmidantakam|
snigdhaiścālepagaṇḍūṣanasyāhāraiścalāpahaiḥ||19||
guḍena pūrṇaṃ suṣiraṃ madhūcchiṣṭena vā dahet| saptacchadārkakṣīrābhyāṃ
pūraṇaṃ kṛmiśūlajit||20||
Sa. kṛmidanatakaṃ svinnamacalaṃ
visrāvarṇairvisrāvayet(jayet)| tathā snigdhairvātaghnairālepādibhiḥ| guḍena
pūrṇaṃ suṣiraṃ madanena dahedvā| saptaparṇārkakṣīrābhyāṃ pūraṇaṃ hitam| tat
kṛmiśūlajit|
hiṅgukaṭphalakāsīsasvarjikākuṣṭhavellajam| rajo rujaṃ jayatyāśu vastrasthaṃ
daśane dhṛtam||21|| gaṇḍūṣaṃ
grāhayettailamebhireva ca sādhitam| kvāRthairvā
yuktameraṇḍadvivyāghrībhūkadambajaiḥ||22||
Sa. hiṅgvādikaṃ cūrṇaṃ vasanasthitaṃ
dante dhṛtaṃ rujāhṛt| ebhireva-hiṅgvādibhiḥ, kvāthayuktaṃ siddhaṃ tailaṃ
gaṇḍūṣaṃ rogiṇaṃ grāhayet| eraṇḍādijaiḥ kvāthairyuktaṃ tailaṃ gaṇḍūṣaṃ
dhārayedvā|
kriyāyogairbahuvidhairityaśāntarujaṃ bhṛśam| dṛḍhamapyuddhareddantaṃ pūrvaṃ
mūlādvimokṣitam||23|| sandaṃśakena laghunā
dantanirghātanena vā| tailaṃ sayaṣṭyāhvarajo gaṇḍūṣo madhu vā tataḥ||24||
Sa. iti-evamādibhiḥ,
kriyāyogairbahuprakāraiḥ kṛtairapyupakramairaśāntapīḍaṃ dantaṃ sudṛḍhamapi
pūrvaṃ mūlādvimokṣitaṃ laghunā sandaṃśakena dantanirghātanena yantreṇa
voddharet| anantaraṃ tailaṃ madhuyaṣṭīcūrṇayutaṃ gaṇḍūṣaṃ dhārayet| mākṣikaṃ
vā madhuyaṣṭīcūrṇayutam|
tato vidāriyaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaserubhiḥ| tailaṃ daśaguṇakṣīraṃ siddhaṃ yuñjīta
nāvanam||25|| kṛśadurbalavṛddhānāṃ
vātārtānāṃ ca noddharet| noddhareccottaraṃ dantaṃ bahūpadravakṛddhi saḥ||26||
eṣāmapyuddhṛtau snigdhasvāduśītakramo hitaḥ|
-------------------------------------------------|27|
Sa. tato vidāryādibhirdaśaguṇakṣīraṃ
tailaṃ pakvaṃ nasyaṃ yuñjīta| kṛśādīnāṃ dantaṃ noddharet| uttaraṃ ca dantaṃ
noddharet| yasmātsa uddhṛto bahūpadravakaraḥ| eṣāmapi
dantairuddhṛtaiḥ(dantoddhṛtau) snigdhasvāduśītakramo hitaḥ|
-------------------------------------------------| visrāvitāsre śītāde
sakṣaudraiḥ pratisāraṇam||27||
mustārjunatvaktriphalāphalinītāRrkṣyanāgaraiḥ| tatkvāthaḥ kavalo, nasyaṃ
tailaṃ madhurasādhitam||28||
Sa. visrāvitarakte śītāde mustādibhiḥ
sakṣaudraiḥ pratisāraṇaṃ hitam| teṣāṃ-mustādīnāṃ, kvāthaḥ kavalaḥ| madhuraiḥ
sādhitaṃ tailaṃ nasyam|
dantamāṃsānyupakuśe svinnānyuṣṇāmbudhāraṇaiḥ| maṇḍalāgreṇa śākādipatrairvā
bahuśo likhet||29|| tataśca pratisāryāṇi
ghṛtamaṇḍamadhudrutaiḥ| lākṣāpriyaṅgupattaṅgalavaṇottamagairikaiḥ||30||
sakuṣṭhaśuṇṭhīmaricayaṣṭīmadhurasāñjanaiḥ| sukhoṣṇo ghṛtamaṇḍo tailaṃ vā
kavalagrahaḥ||31|| ghṛtaṃ ca madhuraiḥ
siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ|
-------------------------------------------------|32|
Sa. upakuśe dantamāsāni
svinnānyuṣṇāmbugaṇḍūṣadhāraṇena| tato maṇḍalāgreṇa śākādipatrairvā bahuśo
likhet| tato lākṣādibhirghṛtamaṇḍamadhudrutaiḥ pratisāraṇīyāni| anantaraṃ
sukhoṣṇo ghṛtamaṇḍastailaṃ vā kavalagrahaḥ| madhuraiśca pakvaṃ ghṛtaṃ
kavalanasyayorhitam|
-------------------------------------------------| dantapuppuṭake
svinnachinnabhinnavilekhite||32||
yaṣṭyāhvasvarjikāśuṇṭhīsaindhavaiḥ pratisāraṇam|
-------------------------------------------------|33|
Sa. dantapuppuṭake
svinnachinnabhinnavilikhite yaṣṭyādibhiḥ pratisāraṇam|
-------------------------------------------------| vidradhau
kaṭutīkṣṇoṣṇarūkṣaiḥ kavalalepanam||33||
gharṣaṇaṃ kaṭukākuṣṭhavṛścikālīyavodbhavaiḥ| rakṣetpākaṃ himaiḥ pakvaḥ pāṭyo
dāhyo'vagāḍhakaḥ||34||
Sa. vidradhau kaṭvādibhiḥ kavalalepanaṃ
hitam| kaṭukādibhirgharṣaṇaṃ hitam| himaiḥ-śītalaiḥ, pākaṃ rakṣet| pakvaḥ
pāṭanīyaḥ| dāhyo'vagāḍhaḥ|
suṣire chinnalikhite sakṣaudraiḥ pratisāraṇam|
rodhramustamiśiśreṣṭhātārkṣyapattaṅgakiṃśukaiḥ||35||
sakaṭphalaiḥ, kaṣāyaiśca teṣāṃ gaṇḍūṣa iṣyate|
yaṣṭīrodhrotpalānantāsārivāgurucandanaiḥ||36||
sagairikasitāpuṇḍraiḥ siddhaṃ tailaṃ ca nāvanam|
-------------------------------------------------|37|
Sa. sauṣire chinne likhite ca
rodhrādibhirmādhvīkayutaiḥ pratisāraṇam| taireva kaṣāyairgaṇḍūṣaśca syāt|
yaṣṭyādibhiḥ pakvaṃ tailaṃ nāvanam|
-------------------------------------------------| chittvā'dhimāṃsakaṃ cūrṇaiḥ
sakṣaudraiḥ pratisārayet||37||
vacātejovatīpāṭhāsvarjikāyavaśūkajaiḥ| paṭolanimbatriphalākaṣāyaḥ kavalo
hitaḥ||38||
Sa. adhimāṃsakaṃ chittvā
vacādijaiścūrṇaiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayet| paṭolādikvāthaḥ kavalo hitaḥ|
vidarbhe dantamūlāni maṇḍalāgreṇa śodhayet| kṣāraṃ yuñjyāttato nasyaṃ
gaṇḍūṣādi ca śītalam||39||
Sa. vidarbhe dantamūlāni maṇḍalāgreṇa
śodhayet| kṣāraṃ yuñjīta| tato nasyam| gaṇḍūṣādi ca śītalam|
saṃśodhyobhayataḥ kāyaṃ śiraścopacarettataḥ| nāḍīṃ dantānugāṃ dantaṃ
samuddhṛtyāgninā dahet||40|| kubjāṃ
naikagatiṃ pūrṇāṃ guḍena madanena vā| dhāvanaṃ
jātimadanakhadirasvādukaṇṭakaiḥ||41||
kṣīrivṛkṣāmbugaṇḍūṣo, nasyaṃ tailaṃ ca tatkṛtam|
-------------------------------------------------|42|
Sa. ubhayataḥ-ūrdhvamadhaśca, kāyaṃ
mūrdhānaṃ ca, virekeṇa nasyādinā ca saṃśodhya tato nāḍīṃ dantānugāmupacaret|
dantaṃ samuddhṛtyāgninā dahet| kubjāṃ naikagatiṃ pūrṇāṃ guḍena madanena
samuddhṛtyāgninā dahet| kubjāṃ naikagatiṃ pūrṇāṃ guḍena madanena vā dahet|
jātyādibhirdhāvanaṃ hitam| kṣīravṛkṣāmbugaṇḍūṣaḥ| tatpakvaṃ ca tailaṃ nasyam|
-------------------------------------------------| kuryādvātauṣṭhakopoktaṃ
kaṇṭakeṣvanilātmasu||42|| jihvāyāṃ
pittajāteṣu ghṛṣṭeṣu rudhire srute| pratisāraṇagaṇḍūṣanāvanaṃ
madhurairhitam||43|| tīkṣṇaiḥ
kaphottheṣvevaṃ ca sarṣapatryūṣaṇādibhiḥ| nave jihvālase'pyevaṃ, taṃ tu
śastreṇa na spṛśet||44||
Sa. jihvāyāṃ vātottheṣu kaṇṭakeṣu
vātauṣṭhakopoktaṃ cikitsitaṃ kuryāt| jihvāyāṃ pittajāteṣu kaṇṭakeṣu ghṛṣṭeṣu
rudhire srute pratisāraṇādi madhurairhitam| saṃ-kaphottheṣvapyevaṃ tīkṣṇaiḥ
sarṣapādibhiḥ pratisāraṇādi hitam| nave ca jihvālase eṣa evopakramaḥ| kiṃ tu
śastreṇainaṃ na spṛśet| etat yuktyā ca pūrveṣāṃ śastrasparśanaṃ
kāryamityanujajñe|
unnamya jihvāmākṛṣṭāṃ baḍiśenādhijihvikām| chedayenmaṇḍalāgreṇa
tīkṣṇoṣṇairgharṣaṇādi ca||45||
Sa. adhijihvikāṃ baḍiśenākṛṣṭāṃ
maṇḍalāgreṇa chedayet| kiṃ kṛtvā ? unnamya jihvām| tīkṣṇoṣṇairgharṣaṇādi ca
kāryam|
upajihvāṃ parisrāvya yavakṣāreṇa gharṣayet| kaphaghnaiḥ śuṇḍikā sādhyā
nasyagaṇḍūṣagharṣaṇaiḥ||46||
Sa. upajihvāṃ śastreṇa parisrāvya
yavakṣāreṇa gharṣayet| śuṇḍikā kaphaghnairnasyādibhiḥ sādhanīyā|
ervārubījapratimaṃ vṛddhāyāmasirātatam| agraṃ niviṣṭaṃ jihvāyā
baḍiśādyavalambitam||47||
chedayenmaṇḍalāgreṇa nātyagre na ca mūlataḥ| chede'tyasṛkkṣayānmṛtyurhīne
vyādhirvivarddhate||48||
Sa. vṛddhayāṃ śuṇḍikāyāṃ satyāṃ jihvāyā
agre(graṃ) niviṣṭaṃ kṛṣṇadīrghakarkaṭikābījasadṛśaṃ baḍiśādinā'valambitaṃ
maṇḍalāgreṇa chedayet| katham ? nātiśayena prānte na cātiśayena mūle|
yato'ticchede satyasṛkkṣayānmṛtyuḥ| hīnacchinne sati vyādhirvivarddhate|
maricātiviṣāpāṭhāvacākuṣṭhakuṭannaṭaiḥ| chinnāyāṃ sapaṭukṣaudrairgharṣaṇaṃ,
kavalaḥ punaḥ||49||
kaṭukātiviṣāpāṭhānimbarāsnāvacāmbubhiḥ|
-------------------------------------------------|50|
Sa. chinnāyāṃ maricādibhiḥ
sasaindhavaiḥ kṣaudrairgharṣaṇam| kavalaḥ kaṭukādikvāthena|
-------------------------------------------------| saṅghāte puppuṭe kūrme
vilikhyaivaṃ samācaret||50||
Sa. [tālu]saṃhatau puppuṭake
kacchape[ca] vilikhyaivaṃ-anena krameṇa, samācaret|
apakve tālupāke tu kāsīsakṣaudratārkṣyajaiḥ| gharṣaṇaṃ, kavalaḥ
śītakaṣāyamadhurauṣadhaiḥ||51||
Sa. apakve tu tālupāke
kāsīsādibhirgharṣaṇam| śītakaṣāyamadhurauṣadhaiḥ kavalaḥ|
pakve'ṣṭāpadavadbhinne tīkṣṇoṣṇaiḥ pratisāraṇam| vṛṣanimbapaṭolādyaistiktaiḥ
kavaladhāraṇam||52||
Sa. pakve'ṣṭāpadavadbhinne sati
tīkṣṇoṣṇaiḥ pratisāraṇaṃ kāryam| aṣṭāpadaṃ-caturaṅgapīṭham|
vṛṣādibhistiktadravyaiḥ kavaladhāraṇam|
tāluśoṣe tvatṛṣṇasya sarpiruttarabhaktikam| kaṇāśuṇṭhīśṛtaṃ
pānamamlairgaṇḍūṣadhāraṇam||53||
dhanvamāṃsarasāḥ snigdhāḥ, kṣīrasarpiśca nāvanam|
-------------------------------------------------|54|
Sa. tāluśoṣe tvatṛṣṇasya sataḥ
sarpiruttarabhaktikaṃ yojyam| pippalīśuṇṭhībhyāṃ śṛtaṃ jalapānam|
amlaiḥ-kāñjikādibhiḥ, gaṇḍūṣadhāraṇam| dhanvamāṃsarasāḥ snigdhāḥ|
tathākṣīrasya sarpiśca nāvanaṃ hitam|
kaṇṭharogeṣvasṛṅmokṣastīkṣṇairnasyādi karma ca||54||
kvāthaḥ pānaṃ ca dārvītvaṅnimbatārkṣyakaliṅgajaḥ| harītakīkaṣāyo vā peyo
mākṣikasaṃyutaḥ| -------------------------------------------------||55||
Sa. kaṇṭharogeṣu sarveṣu sirādibhī
raktamokṣaḥ| tīkṣṇairdravyairnasyagaṇḍūṣādi ca| dāRvītvagādīnāṃ kvāthaḥ
pātavyaḥ| harītakyā vā kvāthaḥ samākṣikaḥ peyaḥ|
śreṣṭhāvyoṣayavakṣāradārvīdvīpirasāñjanaiḥ| sapāṭhātejinīnimbaiḥ
suktagomūtrasādhitaiḥ|56| kavalo, guṭikā vā'tra kalpitā pratisāraṇam|
-------------------------------------------------|57|
Sa. śreṣṭhādibhiḥ suktagomūtrasādhitaiḥ
kavalaḥ| guṭikā vā'tra-asmin kvāthe, parikalpitā pratisāraṇam|
śreṣṭhāvyoṣayavakṣāradārvīdvīpirasāñjanaiḥ| sapāṭhātejinīnimbaiḥ
suktagomūtrasādhitaiḥ||56|| kavalo, guṭikā
vā'tra kalpitā pratisāraṇam|
-------------------------------------------------||57||
Sa. śreṣṭhādibhiḥ suktagomūtrasādhitaiḥ
kavalaḥ| guṭikā vā'tra-asmin kvāthe, parikalpitā pratisāraṇam|
athāntarbāhyataḥ svinnāṃ vātarohiṇikāṃ likhet||58||
aṅgulīśastrakeṇāśu paṭuyuktanakhena vā| pañcamūlāmbu kavalastailaṃ
gaṇḍūṣanāvanam||59||
Sa. atheti maṅgale| maṅgalapurvakaṃ
vātajāṃ rohiṇikāmantarbāhyataśca svinnāmaṅguliśastrakeṇāthavā paṭuyuktena
nakhena śīghrameva likhet| pañcamūlakvāthaḥ kavalaḥ| tailaṃ gaṇḍūṣo nasyaṃ ca|
visrāvya pittasambhūtāṃ sitākṣaudrapriyaṅgubhiḥ| gharṣetsarodhrapattaṅgaiḥ
kavalaḥ kvathitaiśca taiḥ||60||
drākṣāparūṣakakvātho hitaśca kavalagrahe|
-------------------------------------------------|61|
Sa. pittajāṃ rohiṇīṃ visrāvya-raktaṃ
nirhṛtya, sitādibhirgharṣayet| taiśca-sitādibhiḥ, kvathitaiḥ sarodhrādibhiḥ
kavalaḥ| drākṣāparūṣakayoḥ kvāthaḥ[ca] kavalo hitaḥ|
-------------------------------------------------| upācaredevameva
pratyākhyāyāsrasambhavām||61|| sāgāradhūmaiḥ
kaṭukaiḥ kaphajāṃ pratisārayet| nasyagaṇḍūṣayostailaṃ sādhitaṃ ca
praśasyate||62||
apāmārgaphalaśvetādantījantughnasaindhavaiḥ|
-------------------------------------------------|63|
Sa. raktajāṃ rohiṇikāṃ pratyākhyāya
pittajāmivopakramet| kaṭukaiḥ-kaṭuvargoktaiḥ, sāgāradhūmaiḥ kaphotthāṃ
pratisārayet| apāmārgādibhiḥ kalkitaiḥ sādhitaṃ tailaṃ kapharohiṇyāṃ
nasyagaṇḍūṣayoḥ śreṣṭham|
-------------------------------------------------| tadvacca
vṛndaśālūkatuṇḍikerīgilāyuṣu||63|| vidradhau
srāvite śreṣṭhārocanātārkṣyagairikaiḥ|
sarodhrapaṭupattaṅgakaṇairgaṇḍūṣagharṣaṇe||64||
Sa. eṣaiva cikitsā vṛndādiṣu| vidradhau
śastreṇa srāvite śreṣṭhādibhirgaṇḍūṣādi hitam|
galagaṇḍaḥ pavanajaḥ svinno niḥsrutaśoṇitaḥ| tilairbījaiśca
laṭvomāpriyālaśaṇasambhavaiḥ||65|| upanāhyo,
vraṇe rūḍhe pralepyaśca punaḥpunaḥ|
śigrutilvakatarkārīgajakṛṣṇāpunarnavaiḥ||66||
kālāmṛtārkamūlaiśca puṣpaiśca karahāṭajaiḥ| ekaiṣikānvitaiḥ piṣṭaiḥ surayā
kāñjikena vā||67||
guḍūcīnimbakuṭajahaṃsapādībalādvayaiḥ| sādhitaṃ pāyayettailaṃ
sakṛṣṇādevadārubhiḥ||68||
Sa. galagaṇḍo vātodbhavaḥ svinno
niḥsrutāsrastilairlaṭvādibījaiśca upanāhyaḥ| ruḍhe vraṇe sati pralepyaśca
bahuśaḥ śigrvādibhiḥ surayā kāñjikena vā piṣṭaiḥ| ekaiṣikā-trivṛt|
guḍūcyādibhiḥ sakṛṣṇādevadārubhiḥ kalkitairgalaṇḍinamāturaṃ pakvaṃ tailaṃ
pāyayet|
kartavyaṃ kaphaje'pyetatsvedavimlāpane tvati| lepo'jagandhātiviṣāviśalyāḥ
saviṣāṇikāḥ||69|| guñjālābuśukāhvāśca
palāśakṣārakalkitāḥ| -------------------------------------------------|70|
Sa. kaphotthe'pyetat-vātagalagaṇḍoktaṃ
cikitsitaṃ, kāryam| kintu svedavimlāpane cātyarthaṃ kārye| kaphaje
galagaṇḍe'jagandhādayaḥ palāśakṣāraniścotakalkitāḥ lepaḥ|
-------------------------------------------------| mūtrasrutaṃ haṭhakṣāraṃ
paktvā kodravabhuk pibet||70|| sādhitaṃ
vatsakādyairvā tailaṃ sapaṭupañcakaiḥ| kaphaghnān dhūmavamananāvanādīṃśca
śīlayet||71||
Sa. haṭho-mimmiṇiḥ, tasya kṣāraṃ
gomūtre srutaṃ paktvā kṣāranyāyena pibejjalena, 'peṣaṇāloḍane vāri' (hṛ.ka.a.
6/23) iti vacanāt| kimbhūtaḥ san ? kodravabhuk| vatsakādibhirvā (hṛ.sū.a.
15/33) tailaṃ sādhitaṃ hitam| kaphaghnān dhūmādīn śīlayet|
medobhave sirāṃ vidhyetkaphaghnaṃ ca vidhiṃ bhajet| asanādirajaścainaṃ
prātarmūtreṇa pāyayet||72|| aśāntau
pācayitvā ca sarvān vraṇavadācaret|
-------------------------------------------------|73|
Sa. medobhave galagaṇḍe sirāṃ vidhyet|
kaphaghnaṃ ca vidhiṃ seveta| asanādicūrṇaṃ (hṛ.sū.a.15/19) cainaṃ
prātargomūtreṇa pāyayet| saṃ-aśāntau satyāṃ pācayitvā sarvān
vraṇavadupakramet|
-------------------------------------------------| mukhapākeṣu sakṣaudrā
prayojyā mukhadhāvanāḥ||73||
kvathitāstriphalāpāṭhāmṛdvīkājātipallavāḥ| niṣṭhevyā bhakṣayitvā vā
kuṭherādirgaṇo'thavā||74||
Sa. mukhapākeṣu samākṣikā mukhadhāvanāḥ
kvathitāstriphalādayaḥ prayojyāḥ| athavā triphalādīn bhakṣayitvā
niṣṭhevyāḥbhuktvā niṣṭhīvet| kuṭherādirgaṇo vā-harītakavargokto
(hṛ.sū.a.6/106), bhakṣayitvā niṣṭhevyaḥ|
mukhapāke'nilāt kṛṣṇāpaṭvelāḥ pratisāraṇam| tailaṃ vātaharaiḥ siddhaṃ hitaṃ
kavalanasyayoḥ||75||
Sa. mukhapāke'nilāt kṛṣṇādayaḥ
pratisāraṇam| vātaghnaiḥ siddhaṃ tailaṃ kavale nasye ca hitam|
pittāsre pittaraktaghnaḥ kaphaghnaśca kaphe vidhiḥ| likhecchākādipatraiśca
piṭikāḥ kaṭhināḥ sthirāḥ||76||
Sa. pittāsre pittaraktaghno vidhiḥ|
saṃ-kaphe ca kaphahṛt vidhiḥ| piṭikāḥ kaṭhināḥ sthirāḥ śākādipatrairlikhet|
yathādoṣodayaṃ kuryātsannipāte cikitsitam| nave'rbude tvasaṃvṛddhe chedite
pratisāraṇam||77|| svarjikānāgarakṣaudraiḥ,
kvātho gaṇḍūṣa iṣyate| -------------------------------------------------|78|
Sa. sannipāte yathādoṣodayaṃ cikitsitaṃ
kuryāt| arbude navotthe'saṃvṛddhe chedite ca pratisāraṇaṃ svarjikādibhiḥ|
gaṇḍūṣa iṣṭo guḍūcīnimbakalkodbhavaḥ kvātho madhutailayuktaḥ| tathā
yavānnabhojī tīkṣṇatailanasyābhyaṅgānācaret|
----------------------------------------------------| guḍūcīnimbakalkottho
madhutailasamanvitaḥ||78|| yavānnabhuk
tīkṣṇatailanasyābhyaṅgāṃstathā''caret|
----------------------------------------------------|79|
Sa. arbude navotthe'saṃvṛddhe chedite
ca pratisāraṇaṃ svarjikādibhiḥ| gaṇḍūṣa iṣṭo guḍūcīnimbakalkodbhavaḥ kvātho
madhutailayuktaḥ| tathā yavānnabhojī tīkṣṇatailanasyābhyaṅgānācaret|
----------------------------------------------------| vamite pūtivadane
dhūmastīkṣṇaḥ sanāvanaḥ||79||
samaṅgādhātakīrodhraphalinīpadmakairjalam| dhāvanaṃ
vadanasyāntaścūrṇitairavacūrṇitam||80||
śītādopakuśoktaṃ ca nāvanādi ca śīlayet|
----------------------------------------------------|81|
Sa. pūtimukhe vamite sati tīkṣṇadhūmo
nasyaṃ ca tīkṣṇaṃ prayojyam| samaṅgādijalena vadanasyāntaḥ kṣālayet| etaireva
mukhāntaraṃ cūrṇitairavacūrṇayet| śītādopakuśoktaṃ ca nasyādikamabhyaset|
phalatrayadvīpikirātatikta- yaṣṭyāhvasiddhārthakaṭutrikāṇi|
mustāharidrādvayayāvaśūka- vṛkṣāmlakāmlāgrimavetasāśca||81||
aśvatthajambvāmradhanañjayatvak tvak cāhimārātkhadirasya sāraḥ| kvāthena teṣāṃ
ghanatāṃ gatena taccūrṇayuktā guṭikā vidheyāḥ||82||
tā dhāritā ghnanti mukhena nityaṃ kaṇṭhauṣṭhatālvādigadān sukṛcchrān| viśeṣato
rohiṇikāsyaśoṣa- gandhān videhādhipatipraṇītāḥ||83||
Sa. triphalādīnāṃ dravyāṇāṃ kvāthena
ghanatvaṃ gatena taccūrṇena triphalādirajasā'nvitā gulikāḥ kāryāḥ| tā mukhena
nityaṃ dhāritāḥ kaṇṭhādirogān dāruṇānapi ghnanti| viśeṣeṇa rohiṇikādīn|
videhapatinā nirmitā etāḥ| amlāgrimavetasaḥ-amlavetasaḥ| atrā[ntyā]dye vṛtte
upajātī, madhyamamindravajrā|
khadiratulāmambughaṭe paktvā toyena tena piṣṭaiśca|
candanajoṅgakakuṅkumaparipelavavālakośīraiḥ||84||
suratarurodhradrākṣāmañjiṣṭhācocapadmakaviḍaṅgaiḥ|
spṛkkānatanakhakaṭphalasūkṣmailādhyāmakaiḥ sapattaṅgaiḥ||85||
tailaprasthaṃ vipacet karṣāṃśaiḥ pānanasyagaṇḍūṣaistat| hatvā''sye sarvagadān
janayati gārdhīṃ dṛśaṃ śrutiṃ ca vārāhīm||86||
Sa. khadirapalaśataṃ jaladroṇe paktvā
pādāvaśeṣitena tena jalena piṣṭaiścandanādibhiḥ karṣāśaistailaprasthaṃ pacet|
tacca pānanasyagaṇḍūṣairāsye dhāritaṃ sarvān rogān jitvā gṛdhrasambandhinīṃ
dṛṣṭiṃ varāhatulyāṃ śrutiṃ[ca] vidhatte| āryā(rye) gītiḥ[ca]|
udvartitaṃ ca prapunāṭarodhra- dārvībhirabhyaktamanena vaktram|
nirvyaṅganīlīmukhadūṣikādi sañjāyate candrasamānakānti||87||
Sa. prapunnāṭādibhitudvartitaṃ mukhaṃ
tailenānenābhyaktaṃ vyaṅgādirahitaṃ candratulyakānti sañjāyate| upajātiḥ|
palaśataṃ bāṇāttoyaghaṭe paktvā rase'smiṃśca palārdhikaiḥ
khadirajambūyaṣṭyānantāmrairahimāranīlotpalānvitaiḥ||88||
tailaprasthaṃ pācayecchlakṣṇapiṣṭai- rebhirdravyairdhāritaṃ tanmukhena| rogān
sarvān hanti vaktre viśeṣā- tsthairyaṃ dhatte dantapaṅkteścalāyāḥ||89||
Sa. nīlasahacarāt palaśataṃ jalaghaṭe
paktvā tasmin rasedvikārṣikaiḥ khadirādibhiḥ kalkitaiḥ
sūkṣmarajīkṛtaistailaprasthaṃ vipācayet| tanmukhena dhāritaṃ
sarvamukharogahṛt| viśeṣeṇa dantapaṅkteścalāyāḥ sthairyakṛcca| vṛttaṃ (?)
śālinī [ca]|
khadirasārād dve tule pacedvalkāttulāṃ cārimedasaḥ| ghaṭacatuṣke pādaśeṣe'smin
pūte punaḥ kvathanādghane||90|| ākṣikaṃ
kṣipetsusūkṣmaṃ rajaḥ sevyāmbupattaṅgagairikam| candanadvaya(śyāmā)
rodhrapuṇḍrā- hvayaṣṭyāhvalākṣāñjanadvayam||91||
dhātakīkaṭuphaladviniśātriphalācaturjātajoṅgakam|
mustamañjiṣṭhānyagrodhapraroha|vacā]māṃsīyavāsakam||92||
padmakailāsamaṅgāśca śīte tasmiṃstathā pālikāṃ pṛthak| jātipatrikāṃ
sajātīphalāṃ saha- (nakha)lavaṅgakaṅkollakām||93||
sphaṭikaśubhrasurabhikarpūrakuḍavaṃ ca tatrāvapettataḥ| kārayedguṭikāḥ sadā
caitā dhāryā mukhe tadvadāpahāḥ||94||
Sa. khadirasārad dve tule, tulāṃ
cārimedaso valkāt, jalaghaṭacatuṣṭaye pacet| pādāvaśeṣite pūte'smin punaḥ
kvathanād ghanībhūte kārṣikāṇi sūślakṣṇacūrṇāni sevyādīni kṣipet| asmin śīte
jātīpatrādīn pṛthakpālikān kṣipet| śreṣṭhatamojjvalakarpūrakuḍavaṃ cātra
kṣipet| anantaraṃ guṭikāḥ kārayet| etāḥ sadā mukhe dhāryāḥ
sarvamukharogaharāḥ| [vṛttāni(?) pañca|]
kvāthyauṣadhavyatyayayojanena tailaṃ pacetkalpanayā'nayaiva|
sarvāsyarogoddhṛtaye tadāhu- rdantasthiratve tvidameva mukhyam||95||
Sa.
kvāthyauṣadhayoḥ-khadirasārārimedasoḥ,
vyatyayo-vaiparītyaṃ,-arimedasaḥ-viṭkhadiravalkalād dve tule prayojye,
khadirasārattulām, anyatsarvaṃ pūrvavaddeyamiti| tailaṃ pacedanayaiva
kalpanayā| tat-tailaṃ, sarvamukharogaghnam| dantasthirakṛtau cedameva
pradhānamāhuḥ| indravajrā|
khadireṇaitā guṭikā- stailamidaṃ cārimedasā prathitam| anuśīlayan pratidinaṃ
svastho'pi dṛḍhadvijo bhavati||96||
Sa. khadireṇaitā guṭikāstailaṃ
caitadarimedasā prathitam| dvayamapyetat pratidinamabhyastaṃ svasthasyāpi
dvijadārḍhyakṛt| āryā|
kṣudrāguḍūcīsumanaḥpravāla- dārvīyavāsatriphalākaṣāyaḥ| kṣaudreṇa yuktaḥ
kavalagraho'yaṃ sarvāmayān vaktragatānnihanti||97||
pāṭhādārvītvakkuṣṭhamustāsamaṅgā- tiktāpītāṅgīrodhratejovatīnām| cūrṇaḥ
sakṣaudro dantamāṃsārtikaṇḍū- pākasrāvāṇaṃ nāśano gharṣaṇena||98||
Sa. kṣudrādibhiḥ kaṣāyaḥ kṣaudreṇa
yutaḥ kavalagraho'yaṃ sarvamukharogān hanti| indravajrā| saṃ-pāṭhādīnāṃ cūrṇaḥ
kṣaudrayuto dantamāṃsārtyādīnāṃ gharṣaṇena nāśanaḥ| vaiśvadevī|
gṛhadhūmatārkṣyapāṭhāvyoṣakṣārāgnyayovarātejohvaiḥ| mukhadantagalavikāre
sakṣaudraḥ kālako vidhāryaścūrṇaḥ||99||
dārvītvaksindhūdbhavamanaḥ śilāyāvaśūkaharitālaiḥ| dhāryaḥ pītakacūrṇo
dantāsyagalāmaye samadhvājyaḥ||100||
Sa. gṛhadhūmādibhiścūrṇaḥ samākṣikaḥ
kālakākhyo mukha[di]vikāre dhāryaḥ| āryā gītiḥ| dārvyādibhiḥ pītakākhyaścūrṇo
dantādyāmaye samadhughṛto dhāryaḥ| gītirāryā|
dvikṣāradhūmakavarāpañcapaṭuvyoṣavellagiritārkṣyaiḥ| gomūtreṇa vipakvā
galāmayaghnī rasakriyā eṣā||101||
gomūtrakvathanavilīnavigrahāṇāṃ pathyānāṃ jalamiśikuṣṭhabhāvitānām| attāraṃ
naramaṇavo'pi vaktrarogāḥ śrotāraṃ nṛpamiva na spṛśantyanarthāḥ||102||
Sa. dvikṣārādibhirgomūtreṇa vipakvā eṣā
rasakriyā guṭikā galarogaghnī bhavati| [gītirāryā|] gomūtrakvāthena
vilīnaśarīrāṇāṃ pathyānāṃ vālakaśatapuṣpākuṣṭairbhāvitānāṃ bhakṣayitāraṃ naraṃ
svalpā api vaktrarogā na spṛśanti| anarthāḥ śrotāraṃ nṛpamivetyupamālaṅkāraḥ|
praharṣiṇī|
saptacchadośīrapaṭolamusta- harītakītiktakarohiṇībhiḥ|
yaṣṭyāhvarājadrumacandanaiśca kvāthaṃ pibetpākaharaṃ mukhasya||103||
paṭolaśuṇṭhītriphalāviśālā- trāyantitiktādviniśāmṛtānām| pītaḥ kaṣāyo madhunā
nihanti mukhe sthitaścāsyagadānaśeṣān||104||
Sa. saptacchadādibhiḥ kvāthaṃ
mukhapākaharaṃ pibet| paṭolādīnāṃ kaṣāyo madhumān pīto mukhe ca sthitogaṇḍūṣo
dhārito, mukhagadānaśeṣānnihanti| upajātī
svarasaḥ kvathito dārvyā ghanībhūtaḥ sagairikaḥ| āsyasthaḥ
samadhurvaktrapākanāḍīvraṇāpahaḥ||105||
paṭolanimbayaṣṭyāhvavāsājātyarimedasām| khadirasya varāyāśca pṛthagevaṃ
prakalpanā||106||
Sa. dārvyā rasaḥ kvathito ghanībhūtaḥ
sagairikakṣaudro mukhastho vaktrapākādighnaḥ| paṭolādīnāṃ pṛthagevaṃ
prakalpanā kāryā|
khadirāyovarāpārthamadayantyahimārakaiḥ| gāṇḍūṣo'mbuśṛtairdhāryo
durbaladvijaśāntaye||107||
mukhadantamūlagalajāḥ prāyo rogāḥ kaphāsrabhūyiṣṭhāḥ| tasmātteṣāmasakṛd
rudhiraṃ visrāvayedduṣṭam||108||
Sa. khadirādibhirjalaśṛtairgaṇḍūśo
dvijadārḍhyakṛddhāryaḥ| ahimārakaḥ-arimedaḥ| mukhādigadā bāhulyena
kapharaktabhūyiṣṭhā yataḥ, tasmāddhetosteṣāṃ duṣṭaṃ rudhiraṃ punaḥ
punarvisrāvayet|
kāyaśirasorvireko vamanaṃ kavalagrahāśca kaṭutiktāḥ| prāyaḥ śastaṃ teṣāṃ
kapharaktaharaṃ tathā karma||109||
yavatṛṇadhānyaṃ bhaktaṃ vidalaiḥ kṣāroṣitairapasnehāḥ| yūṣā bhakṣyāśca hitā
yaccānyacchleṣmanāśāya||110||
Sa. kāyaśirovirekādikaṃ bāhulyena teṣāṃ
śastam| kapharaktaharaṃ ca yatkarma tat śastam| yavādayo hitāḥ| yaccāparaṃ
śleṣmanāśanaṃ tacca śastam|
prāṇānilapathasaṃsthāḥ śvasitamapi nirundhate pramādavataḥ|
kaṇṭhāmayāścikitsita- mato drutaṃ teṣu kurvīta|111| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci- tāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttara- sthāne mukharogapratiṣedho nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ|22|
Sa. prāṇapavanamārgasthitā kaṇṭharogāḥ
pramādyataḥ śvāsamapi nirundhanti yataḥ, ataḥ-asmāddhetoḥ, teṣu rogeṣūpakramaṃ
drāg vidadhīta| āryāścatasraḥ| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne mukharoga- pratiṣedho nāma
dvāviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 22||