atha kramaprāptaṃ śirorogavijñānamāha ---- athātaḥ śirorogavijñānīyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||
) dhūmātapatuṣārāmbukrīḍātisvapnajāgaraiḥ|
utsvedādhipurovātabāṣpanigraharodanaiḥ||1||
atyambumadyapānena kṛmibhirvegadhāraṇaiḥ|
upadhānamṛjābhyaṅgadveṣādhaḥpratatekṣaṇaiḥ||2||
asātmyagandhaduṣṭāmabhāṣyādyaiśca śirogatāḥ| janayantyāmayān
doṣāḥ--------------------------|3|
Sa. dhūmādibhiḥ śirogatā doṣā rogān
janayanti|
-----------------------------------------------|
--------------------------tatra mārutakopataḥ||3||
nistudyete bhṛśaṃ śaṅkhau ghāṭā sambhidyate tathā| bhruvormadhyaṃ lalāṭaṃ ca
patatīvātivedanam||4|| bādhyete svanataḥ
śrotre niṣkṛṣyeta ivākṣiṇī| ghūrṇatīva śiraḥ sarvaṃ sandhibhya iva
mucyate||5|| sphuratyati sirājālaṃ
kandharāhanusaṅgrahaḥ| prakāśāsahatā ghrāṇasrāvo'kasmādyathāśamau||6||
mārdavaṃ mardanasnehasvedabandhaiśca jāyate|
śirastāpo'yam-----------------------------|7|
Sa. tatra-teṣu madhye, vātakopāt
śaṅkhanistodādayaḥ syuḥ| tathā mardanādibhirmārdavaṃ jāyate| ghūrṇatīveti
ghūrṇastudādiḥ| ayamīdṛśaḥ śirastāpa ucyate|
-----------------------------------------------| -------------ardhe tu
mūrdhnaḥ so'rdhāvabhedakaḥ||7||
pakṣātkupyati māsādvā svayameva ca śāmyati| ativṛddhastu nayanaṃ śravaṇaṃ vā
vināśayet||8||
Sa. saṃ-ardhe tu śirasaḥ,
ardhāvabhedaka ucyate| sa ca pakṣeṇa kupyati| māsena vā kupyati|
svayameva-cikitsitaṃ vinaiva, upaśāmyati| ativṛddhastvayaṃ locanaṃ karṇaṃ vā
hanyāt|
śorobhitāpe pittotthe śorodhūmāyanaṃ jvaraḥ| svedo'kṣidahanaṃ mūrcchā niśi
śītaiśca mārdavam||9|| aruciḥ kaphaje
mūrdhno gurustimitaśītatā| śirānispandatā''lasyaṃ rūṅmandā'hnyadhikāniśi||10||
tandrā śūnākṣikūṭatvaṃ karṇakaṇḍūyanaṃ vamiḥ| raktāt pittādhikarujaḥ sarvaiḥ
syātsarvalakṣaṇaḥ||11||
Sa. kaphaje śirobhitāpe'rucyādayaḥ
syuḥ| divā pīḍā mandā bhavati, vibhāvaryāmadhikā| tathā tandrādayaḥ syuḥ|
raktodbhavo mūrdhatāpaḥ pittādhikarujaḥ syāt| sannipātena sarvalakṣaṇaḥ syāt|
saṅkīrṇairbhojanairmūrdhni kleditte rudhirāmiṣe| kopite sannipāte ca jāyante
mūrdhni jantavaḥ||12|| śirasaste
pibanto'sraṃ ghorāḥ kurvanti vedanāḥ| cittavibhraṃśajananīrjvaraḥ kāso
balakṣayaḥ||13||
raukṣyaśophavyadhancchedadāhasphuraṇapūtitāḥ| kapāle tāluśirasoḥ kaṇḍūḥ śoṣaḥ
pramīlakaḥ||14|| tāmrācchasiṅghāṇakatā
karṇanādaśca jantuje| -----------------------------------------------|15|
Sa. saṅkīrṇairāhāraiḥ śirasi kledite
rudhire māṃse ca sannipāte ca kopite kṛmayo mūrdhni jāyante| te ca mūrdhnau
raktaṃ pibanto dāruṇāḥ pīḍā manovibhraṃśakāriṇīrjanayanti| jvarādayaśca syuḥ|
tathā kapāle tāluśirasoḥ kaṇḍvādyāḥ syuḥ| tathā tāmrācchasiṅghāṇakatvaṃ
karṇanādaśca kṛmije syāt|
-----------------------------------------------| vātolbaṇāḥ śiraḥkampaṃ
tatsaṃjñaṃ kurvate malāḥ||15||
pittapradhānairvātādyaiḥ śaṅkhe śophaḥ saśoṇitaiḥ|
tīvradāharujārāgapralāpajvaratṛḍbhramāḥ||16||
tiktāsyaḥ pītavadanaḥ kṣiprakārī sa śaṅkhakaḥ| trirātrājjīvitaṃ hanti
sidhyatyapyāśu sādhitaḥ||17||
Sa. vātādhikā doṣāḥ śiraḥkampaṃ śiraḥ
kampākhyaṃ kurvate| pittādhikairdoṣaiḥ saraktaiḥ śaṅkhe śopho'tidāhādayaśca
syuḥ| sa ca śaṅkhakastiktāsyaḥ pītavarṇamukhaḥ kṣiprakārī ca syāt|
tiktaṃ-tiktasvādamāsyaṃ, yasmin śaṅkhake saḥ| evamanyadapi yojyam| sa
cānupakrāntastrirātreṇa jīvitaṃ harati| śīghraṃ ca cikitsitaḥ sidhyatyapi|
apiśabdāt kadācinna sidhyati|
pittānubaddhaḥ śaṅkhākṣibhrūlalāṭeṣu mārutaḥ| rujaṃ saspandanāṃ
kuryādanusūryodayodayām||18|| āmadhyāhnaṃ
vivardhiṣṇuḥ kṣudvataḥ sā viśeṣataḥ| avyavasthitaśītoṣṇasukhā śāmyatyataḥ
param||19|| sūryāvartaḥ sa ityuktā daśa
rogāḥ śirogatāḥ| -----------------------------------------------|20|
Sa. pittānubaddho mārutaḥ śaṅkhādiṣu
rujaṃ saspandanāṃ kuryāt| kimbhūtāṃ rujam ? anusūryodayaṃ udayo yasyāḥ sā tām|
āmadhyāhnaṃ-madhyāhnaṃ maryādīkṛtya vardhanaśīlā, sā pīḍā bubhukṣitasya
viśeṣeṇa| tathā'niyataśītoṣṇasukhā| ato-madhyāhnāt, paraṃ śamaṃ gacchati|
saḥ-ityevaṃ, sūryāvarta uktaḥ| daśaite mūrdhagatā rogā uktāḥ|
---------------------------------------------| śirasyeva ca vakṣyante kapāle
vyādhayo nava||20|| kapāle pavane duṣṭe
garbhasthasyāpi jāyate| savarṇo nīrujaḥ śophastaṃ vidyādupaśīrṣakam||21||
Sa. śirasyeva kapāle nava rogā
bhaṇiṣyante| kapāle pavane duṣṭe garbhasthitasyāpi nīrujaḥ
śophastatsavarṇaḥ-kāyasamānavarṇo, jāyate| tamupaśīrṣakākhyaṃ rogaṃ jānīyāt|
yathādoṣodayaṃ brūyāt piṭikārbudavidradhīn| kapāle kledabahulāḥ
pittāsṛkśleṣmajantubhiḥ||22||
kaṅgusiddhārthakanibhāḥ piṭikāḥ syuraruṃṣikāḥ|
---------------------------------------------|23|
Sa. piṭikādīn trīn yathādoṣodayaṃ
brūyāt| kapāle kledabahulāḥ pittāsṛkśleṣmajantubhiḥ
kaṅgusiddhārthakaphalarūpāḥ piṭikā aruṃṣikāḥ syuḥ|
---------------------------------------------| kaṇḍūkeśacyutisvāparaukṣyakṛt
sphuṭanaṃ tvacaḥ||23|| susūkṣmaṃ
kaphavātābhyāṃ vidyāddāruṇakaṃ tu tat| romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha
mūrcchitam||24|| pracyāvayati romāṇi tataḥ
śleṣmā saśoṇitaḥ| romakūpān ruṇaddhyasya tenānyeṣāmasambhavaḥ||25||
tadindraluptaṃ rujyāṃ ca prāhuścāceti cāpare|
---------------------------------------------|26|
Sa. kaṇḍvādikṛt tvacaḥ sphuṭanaṃ
susūkṣmaṃ yat taddāruṇakaṃ kaphavātābhyāṃ vidyāt| aṃ-pittaṃ vātena saha
mūrcchitaṃ romakūpānugataṃ romāṇi pracyāvayati| tataḥ śleṣmā raktasahito
romakūpān ruṇaddhi| tena kāraṇenāsya-indraluptavataḥ, anyeṣāṃ
romṇāmanutpattiḥ| tat-etat, indraluptaṃ rujyāṃ cācetyanya āhuḥ|
---------------------------------------------| khalaterapi janmaivaṃ śātanaṃ
tatra tu kramāt||26|| sā vātādagnidagdhābhā,
pittātsvinnasirāvṛtā| kaphāddhanatvagvarṇāśca yathāsvaṃ nirdiśet tvaci||27||
Sa. evaṃ-etattulyarūpā,
khalaterutpattiḥ| kintu[tatra-] khalatau, krameṇa keśānāṃ śāto na tvindralupta
iva sahasā| sā-khalatiḥ, vātādagnidagdhābhā syāt| pittāt svinnasirāvṛtā syāt|
kaphena ghanatvak| tvaci varṇāśca yathādoṣaṃ nirdiśet|
doṣaiḥ sarvākṛtiḥ sarvairasādhyā sā nakhaprabhā| dagdhāgnineva nirlomā sadāhā
yā ca jāyate||28||
Sa. sarvairdoṣaiḥ sarvākṛtiḥ
sarvalakṣaṇā khalatiḥ| nakhaprabhā sā cāsādhyā syāt| agnidagdhatulyā
romarahitā sadāhā ca yā jāyate, sā'pyasādhyā syāt|
śokaśramakrodhakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ| keśān sadoṣaḥ pacati palitaṃ
sambhavatyataḥ||29|| tadvātātsphuṭitaṃ
śyāvaṃ kharaṃ rūkṣaṃ jalaprabham| pittātsadāhaṃ pītābhaṃ, kaphāt snigdhaṃ
vivṛddhimat||30|| sthūlaṃ suśuklaṃ,
sarvaistu vidyādvyāmiśralakṣaṇam|
---------------------------------------------|31|
Sa. śokādibhirudgataḥ śarīroṣmā mūrdhni
doṣaiḥ sahitaḥ keśān pacati| ataḥ palitaṃ jāyate| tacca-palitaṃ, vātāt
sphiṭitādiguṇaṃ syāt| pittena sadāhaṃ pītavarṇam| kaphāt snigdhaṃ vivṛddhimat
sthūlaṃ suśuklaṃ ca| sarvaistu doṣaiḥ saṅkīrṇalakṣaṇaṃ vidyāt
---------------------------------------------| śirorujodbhavaṃ cānyadvivarṇaṃ
sparśanāsaham||31|| asādhyā sannipātena
khalatiḥ palitāni ca| ---------------------------------------------|32|
Sa. śirorujotthaṃ cāparaṃ palitaṃ
vivarṇaṃ sparśanāsahaṃ syāt| khalatiḥ sannipātenāsādhyā| palitāni ca
sannipātotthānyasādhyāni| doṣaiḥ sarvaiḥ khalatirasādhyeti prāguktameva| idaṃ
tu vacanaṃ spaṣṭārthameveti manye, tathā sannipātodbhūtāni
palitānyasādhyānīti|
---------------------------------------------| śarīrapariṇāmotthānyapekṣante
rasāyanam|32| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira-
citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne śirorogavijñānīyo nāma
trayoviṃśo'dhyāyaḥ|23|
Sa. śarīrapariṇāmodbhavāni tu palitāni
rasāyanamapekṣanta iti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne śirorogavijñānīyo nāma trayoviṃśo-
'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 23||