athaitaccikitsitaṃ vyākhyātumāha ----- athātaḥ śirorogapratiṣedhaṃ
vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| )
śirobhitāpe'nilaje vātavyādhividhiṃ caret|
---------------------------------------------|1|
Sa. pavanaje śirobhitāpe
vātavyādhicikitsitaṃ kuryāt|
---------------------------------------------| ghṛtamaktaśirā rātrau
pibeduṣṇapayonupaḥ||1|| māṣān kulatthān
mudgān vā tadvatkhādeddhṛtānvitān| tailaṃ tilānāṃ kalkaṃ vā kṣīreṇa saha
pāyayet||2|| piṇḍopanāhasvedāśca
māṃsadhānyakṛtā hitāḥ| vātaghnadaśamūlādisiddhakṣīreṇa secanam||3||
snigdhaṃ nasyaṃ tathā dhūmaḥ śiraḥśravaṇatarpaṇam|
---------------------------------------------|4|
Sa. abhyaktaśirā rātrau ghṛtaṃ pibet|
paścāduṣṇaṃ kṣīraṃ pibet| māṣādīn ghṛtānvitān khādet, tadvat-uṣṇapayonupaḥ
san| tilānāṃ tailaṃ kalkaṃ vā kṣīreṇa saha pāyayet| piṇḍasvedā upanāhasvedāśca
māṃsayuktairdhānyaiḥ kṛtā hitāḥ| vātaharadaśamūlādinā siddhena kṣīreṇa secanaṃ
hitam| snigdhaṃ ca nasyādikaṃ hitam|
---------------------------------------------| varaṇādau gaṇe kṣuṇṇe
kṣīramardhodakaṃ pacet||4|| kṣīrāvaśiṣṭaṃ
tacchītaṃ mathitvā sāramāharet| tato madhurakaiḥ siddhaṃ nasyaṃ tat pūjitaṃ
haviḥ||5|| varge'tra pakvaṃ kṣīre ca peyaṃ
sarpiḥ saśarkaram| ---------------------------------------------|6|
Sa. varaṇasairyeketyādigaṇe(hṛ.sū.a.
15/21) jarjarite kṣīramardhodakaṃ pacet| tat kṣīrāvaśiṣṭaṃ śītībhūtaṃ mathitvā
sāramāharet| anantaraṃ taddhataṃ madhuradravyaiḥ pakvaṃ nasyaṃ śreṣṭham|
saṃ-asminneva varaṇādau varge kṣīre ca ghṛtaṃ pakvaṃ saśarkaraṃ peyam|
---------------------------------------------| kārpāsamajjā tvaṅmustā
sumanaḥkorakāṇi ca||6|| nasyamuṣṇāmbupiṣṭāni
sarvamūrdharujāpaham| śarkarākuṅkumaśṛtaṃ ghṛtaṃ pittāsṛganvaye||7||
Sa. kārpāsamajjādīnyuṣṇajalena piṣṭāni
sarvamūrdharujāghnaṃ nasyam| śarkarākuṅkumaśṛtaṃ sarpiḥ pittāsṛgutthe [nasyaṃ]
hitam|
pralepaḥ saghṛtaiḥ kuṣṭhakuṭilotpalacandanaiḥ| vātodrekabhayādraktaṃ na
cāsminnavasecayet||8|| ityaśāntau cale dāhaḥ
kaphe ceṣṭo yathoditaḥ| ardhāvabhedake'pyeṣā tathā doṣānvayātkriyā||9||
Sa. kuṣṭhādibhiḥ saghṛtaiḥ pralepaḥ|
kuṭilaṃ-tagaram asmiṃśca vātodrekabhayāllohitaṃ nāvasecayet| evamapyanupaśame
vāyau dāha iṣṭaḥ| kaphe ca yathoktamuṣṇamiṣṭam| ardhāvabhedake'pyeṣā eva kriyā
doṣānvayāt-doṣānurodhāccā, yathāsvaṃ kāryā|
śirīṣabījāpāmārgamūlaṃ nasyaṃ biḍānvitam| sthirāraso vā, lepe tu
prapunnāṭo'mlakalkitaḥ||10|| sūryovarte'pi
tasmiṃstu sirayā'paharedasṛk|
---------------------------------------------|11|
Sa. śirīṣabījādibhirnasyaṃ syāt|
śāliparṇīkvātho vā nasyam| prapunnāṭabījamamlena piṣṭaṃ lepaḥ|
sūryāvarte'pyeṣa evopakramaḥ| tasmiṃśca sirayā raktaṃ srāvayet|
---------------------------------------------| śirobhitāpe pittotthe
snigdhasya vyadhayetsirām||11|| śītāḥ
śiromukhālepasekaśodhanabastayaḥ| jīvanīyaśṛte kṣīrasarpiṣī pānanasyayoḥ||12||
kartavyaṃ raktaje'pyetat pratyākhyāya ca śaṅkhake|
---------------------------------------------|13|
Sa. mūrdhābhitāpe pittasambhave
snigdhasya sataḥ sirāṃ mokṣayet| tathā śiromukhālepādayaḥ śītā hitāḥ|
jīvanīyaiḥ śṛte kṣīraghṛte pānanasyayorhite| rakteje'pyetaccikitsitaṃ kāryam|
śaṅkhake ca pratyākhyāyaiṣa evopakramaḥ kāryaḥ|
---------------------------------------------| śleṣmābhitāpe jīrṇājyasnehitaḥ
kaṭukairvamet||13|| svedapralepanasyādyā
rūkṣatīkṣṇoṣṇabheṣajaiḥ| śasyante copavāso'tra nicaye miśramācaret||14||
Sa. śleṣmaṇā śirobhitāpe purāṇaghṛtena
snehitaḥ kaṭukairvamet| svedādayo rūkṣādidravyaiḥ śasyante| upavāsaścātra
hitaḥ| sannipāte miśramācaret|
kṛmije śoṇitaṃ nasyaṃ tena mūrcchanti jantavaḥ| mattāḥ śoṇitagandhena niryānti
ghrāṇavaktrayoḥ||15||
sutīkṣṇanasyadhūmābhyāṃ kuryānnirharaṇaṃ tataḥ|
viḍaṅgasvarjikādantīhiṅgugomūtrasādhitam||16||
kaṭunimbeṅgudīpīlutailaṃ nasyaṃ pṛthak pṛthak|
---------------------------------------------|17|
Sa. kṛmije śoṇitaṃ nasyaṃ deyam|
tena-śoṇitanasyena, jantavo mūrcchanti| raktagandhena ca mattā ghrāṇena
vaktreṇa ca nirgacchanti| anantaraṃ tīkṣṇanasyadhūmābhyāṃ nirharaṇaṃ kuryāt|
viḍaṅgādibhiḥ sādhitaṃ sarṣapatailaṃ nimbatailamiṅgudītailaṃ pīlutailaṃ vā
pṛthak pṛthak nasyaṃ hitam|
---------------------------------------------| ajāmūtradrutaṃ nasyaṃ kṛmijit
kṛmijitparam||17|| pūtimatsyayutaiḥ kuryād
dhūmaṃ nāvanabheṣajaiḥ| ---------------------------------------------|18|
Sa. ajāmūtradrutaṃ hiṅgu nasyaṃ paraṃ
kṛmighnam| pūtimatsyānvitairnasyadravyairdhūmaṃ kuryāt|
---------------------------------------------| kṛmibhiḥ
pītaraktatvādraktamatra na nirharet||18||
vātābhitāpavihitaḥ kampe dāhādvinā kramaḥ|
---------------------------------------------|19|
Sa. atra ca raktaṃ na visrāvayet| kuto
hetoḥ ? ityāhakṛmibhiḥ pītaraktatvāt| kampe vātābhitāpokto vidhirdāhādvinā|
---------------------------------------------| nave janmottaraṃ jāte
yojayedupaśīrṣake||19|| vātavyādhikriyāṃ,
pakve karma vidradhicoditam| āmapakve yathāyogyaṃ vidradhīpiṭikārbude||20||
Sa. upaśīrṣake nave janmottaraṃ jāte
vātavyādhicikitsitaṃ kuryāt| pakve ca vidradhivihitaṃ karma kuryāt| āme pakve
ca vidradhau piṭikāyāmarbude ca yathāsvaṃ karma kuryāt|
aruṃṣikā jalaukobhirhṛtāsrā nimbavāriṇā| siktā
prabhūtalavaṇairlimpedaśvaśakṛdrasaiḥ||21||
paṭolanimbapatrairvā saharidraiḥ sukalkitaiḥ|
gomūtrajīrṇapiṇyākakṛkavākumalairapi||22||
Sa. aruṃṣikā jalaukobhirniḥsrutaraktā
nimbajalena siktā vājiśakṛdrasaiḥ prabhūtalavaṇairlimpet|
paṭolanimbapatrairniśānvitaiḥ supiṣṭairvā gomūtrādibhirvā| kṛkavākuḥ-kukkuṭaḥ|
kapālabhṛṣṭaṃ kuṣṭhaṃ vā cūrṇitaṃ tailasaṃyutam| rūṃṣikālepanaṃ
kaṇḍūkledadāhārtināśanam||23||
mālatīcitrakāśvaghnanaktamālaprasādhitam| cācārūṃṣikayostailamabhyaṅgaḥ
kṣuraghṛṣṭayoḥ||24||
Sa. kuṣṭhaṃ cūrṇitaṃ kapālabhṛṣṭaṃ
tailasaṃyutaṃ rūṃṣikālepanaṃ kaṇḍvādihitam| mālatyādiprasādhitaṃ tailaṃ
cācāruṃṣikayoḥ kṣuraghṛṣṭayorabhyaṅgaḥ|
aśāntau śirasaḥ śudhdyai yateta vamanādibhiḥ| vidhyecchirāṃ dāruṇake lālāṭyāṃ,
śīlayenmṛjām||25|| nāvanaṃ mūrddhabastiṃ ca,
lepayecca samākṣikaiḥ| priyālabhijamadhukakuṣṭhamāṣaiḥ sasarṣapaiḥ||26||
lākṣāśamyākapatraiḍagajadhātrīphalaistathā| koradūṣatṛṇakṣāravāriprakṣālanaṃ
hitam||27||
Sa. aśāntau satyāṃ mūrdhnaḥ śodhanāya
vamanādibhiryateta| dāruṇake lālāṭyāṃ śirāṃ vidhyet| mṛjāṃ śuddhiṃ nasyaṃ
mūrddhabastiṃ ca śīlayet| priyālādibhiḥ samākṣikairlepayecca| lākṣādibhiḥ
kṣaudrayutairlepaḥ| kodravatṛṇakṣārajalena prakṣālanaṃ hitam|
indralupte yathāsannaṃ sirāṃ vidhvā pralepayet| pracchāya gāḍhaṃ
kāsīsamanohvātutthakoṣaṇaiḥ||28||
vanyāmaratarubhyāṃ vā guñjāmūlaphalaistathā| tathā lāṅgalikāmūlaiḥ
karavīrarasena vā||29||
sakṣaudrakṣudravārtākasvarasena rasena vā| dhattūrakasya patrāṇāṃ
bhallātakarasena vā||30|| athavā
mākṣikahavistilapuṣpatrikaṇṭakaiḥ| tailāktā hastidantasya maṣī cācauṣadhaṃ
param||31||
Sa. indralupte yathāsanne deśe sirāṃ
vidhvā [gāḍhaṃ-] suṣṭu, pracchāya-prachānaṃ kṛtvā, kāsīsādibhirlepayet|
vanyadevadārubhyāṃ vā lepayet| hastidantamaṣī tailāktā cācānāmauṣadhaṃ param|
śuklaromodgame tadvanmaṣī meṣaviṣāṇajā| varjayedvāriṇā sekaṃ
yāvadromasamudbhavaḥ||32||
Sa. sitaromodgame meṣaviṣāṇajā maṣī
tailāktā śreṣṭhā| saṃ-jalasekaṃ ca varjayet yāvadromodbhūtiḥ|
khalatau palite valyāṃ harillomni ca śodhitam| nasyavaktraśirobhyaṅgapradehaiḥ
samupācaret||33|| siddhaṃ tailaṃ
bṛhatyādyairjīvanīyaiśca nāvanam| māsaṃ vā nimbajaṃ tailaṃ
kṣīrabhuṅnāvayedyatiḥ||34||
Sa. khalatyādiṣu śodhitamāturaṃ
nasyādibhirupācaret| bṛhatyādibhirjīvanīyaiśca pakvaṃ tailaṃ nasyaṃ hitam|
nimbodbhavaṃ vā tailaṃ māsaṃ kṣīrabhuṅnāvayet, yatiḥ-saṃyamī brahmacaryaparaḥ|
nīlīśirīṣakoraṇṭabhṛṅgasvarasabhāvitam| śelvakṣatilarāmāṇāṃ bījaṃ
kākāṇḍakīsamam||35|| piṣṭvā''japayasā
lohālliptādarkāśutāpitāt| tailaṃ srutaṃ kṣīrabhujo nāvanāt palitāntakṛt||36||
kṣīrātsāhacarād bhṛṅgarajasaḥ saurasādrasāt| prasthaistailasya kuḍavaḥ siddho
yaṣṭipalānvitaḥ||37|| nasyaṃ śailāsane
bhāṇḍe śṛṅge meṣasya vā sthitaḥ|
---------------------------------------------|38|
Sa. nīlyādisvarasena bhāvitaṃ
śelvādīnāṃ bījaṃ kākāṇḍakītulyaṃ chāgadugdhena piṣṭvā lohāllipād
raviraśmibhistāpittāttailaṃ srutaṃ kṣīrāśino nasyaṃ palitāntakaram| kṣīrāt
prasthena, sahacararasāt prasthena, bhṛṅgarājarasāt prasthena, surasārasāt
prasthena, tailasya kuḍavaḥ pakvo madhuyaṣṭīpalayutaḥ śaile bhāṇḍe bījasārasya
vā bhāṇḍe meṣaśṛṅge vā sthito nasyam|
---------------------------------------------| kṣīreṇa ślakṣṇapiṣṭai vā
dugdhikākaravīrakau||38|| utpāṭya palitaṃ
deyāvāśaye palitāpahau| kṣīraṃ priyālaṃ yaṣṭyāhvaṃ jīvanīyo gaṇastilāḥ||39||
kṛṣṇāḥ pralepo vaktrasya harillomavalīhitaḥ|
---------------------------------------------|40|
Sa. dugdhikākaravīrakau kṣīreṇa
sūkṣmapiṣṭau palitamutpāṭya tatsthāne deyau palitaghnau| kṣīrādayo vaktrasya
lepa indraluptavalīṣu hitaḥ|
---------------------------------------------| tilāḥ sāmalakāḥ padmakiñjalko
madhukaṃ madhu||40|| bṛṃhayedrañjayeccaitat
keśān mūrddhapralepanāt| māṃsī kuṣṭhaṃ tilāḥ kṛṣṇāḥ sārivā nīlamutpalam||41||
kṣaudraṃ ca kṣīrapiṣṭāni keśasaṃvardhanaṃ param|
---------------------------------------------|42|
Sa. tilādikaṃ śiraḥpralepanāt keśān
rañjayet puṣṇīyācca| māṃsyādīni kṣīrapiṣṭāni paraṃ keśasaṃvardhanāni|
---------------------------------------------| ayorajo bhṛṅgarajastriphalā
kṛṣṇamṛttikā||42|| sthitamikṣurase māsaṃ
samūlaṃ palitaṃ rajet| māṣakodravadhānyāmlairyavāgūstridinoṣitā||43||
lohaśuklotkaṭā piṣṭā balākāmapi rañjayet|
---------------------------------------------|44|
Sa. lohacūrṇādikamikṣurase māsaṃ
sthitaṃ samūlaṃ palitaṃ rajet| māṣādibhiryavāgūstridavasoṣitā lohaśuklotkaṭā
piṣṭā balākāmapi rañjayet| kiṃ punaḥ palitaṃ na nihanti?|
---------------------------------------------|
prapauṇḍarīkamadhukapippalīcandanotpalaiḥ||44||
siddhaṃ dhātrīrase tailaṃ nasyenābhyañjanena ca| sarvān mūrdhagadān hanti
palitāni ca śīlitam||45||
Sa. prapauṇḍarīkādibhirdhātrīrase
siddhaṃ tailaṃ nāvanenābhyañjanena ca sarvān śirorogān hanti| śīlitaṃ ca
palitāni hanti|
varījīvantiniryāsapayobhiryamakaṃ pacet| jīvanīyaiśca tannasyaṃ
sarvajatrūrdhvarogajit||46||
Sa. śatāvarījīvantikvāthena kṣīreṇa
jīvanīyaiśca yamakaṃ pacet| tat nasyena sarvajatrūrdhvarogajit|
mayūraṃ pakṣapittāntrapādaviṭtuṇḍavarjitam|
daśamūlavalārāsnāmadhukaistripalairyutam||47||
jale paktvā ghṛtaprasthaṃ tasmin kṣīrasamaṃ pacet| kalkitairmadhuradravyaiḥ
sarvajatrūrdhvarogajit||48|| tadabhyāsīkṛtaṃ
pānabastyabhyañjananāvanaiḥ| ---------------------------------------------|49|
Sa. mayūraṃ pakṣādivarjitaṃ
tripalapramāṇairdaśamūlādibhiryutaṃ jale paktvā tasmin jale
kalkitairmadhuradravyaiḥ kṣīrasamaṃ ghṛtaprasthaṃ pacet|
pānādibhirabhyastaṃ-śīlitaṃ, tat-ghṛtaṃ, sarvajatrūrdhvarogajit|
etanmāyūrākhyaṃ ghṛtam|
---------------------------------------------| etenaiva kaṣāyeṇa ghṛtaprasthaṃ
vipācayet||49|| caturguṇena payasā
kalkairebhiśca kārṣikaiḥ| jīvantītriphalāmedāmṛdvīkarddhiparūṣakaiḥ||50||
samaṅgācavikābhārgīkāśmarīkarkaṭāhvayaiḥ|
ātmaguptāmahāmedātālakharjūramastakaiḥ||51||
mṛṇālabisakharjūrayaṣṭīmadhukajīvakaiḥ|
śatāvarīvidārīkṣubṛhatīsārivāyugaiḥ||52||
mūrvāśvadaṃṣṭrarṣabhakaśṛṅgāṭakakaserukaiḥ|
rāsnāsthirātāmalakīsūkṣmailāśaṭhipauṣkaraiḥ||53||
punarnavātavakṣīrīkākolīdhanvayāsakaiḥ|
madhūkākṣoṭavātāmamuñjātābhiṣukairapi||54||
mahāmāyuramityetanmāyūrādadhikaṃ guṇaiḥ|
dhātvindriyasvarabhraṃśaśvāsakāsārditāpaham||55||
yenyasṛkśukradoṣeṣu śastaṃ vandhyāsutapradam|
---------------------------------------------|56|
Sa. etenaiva kvāthena ghṛtaprasthaṃ
vipācayet| caturguṇena kṣīreṇaibhiḥ-jīvantyādibhiḥ, kalkaiḥ
kārṣikairetanmahāmāyuraṃ māyūrādguṇairadhikaṃ dhātvādibhraṃśaghnaṃ ca|
yonyādidoṣeṣu śastam| vandhyāsutapradam|
---------------------------------------------| ākhubhiḥ kukkuṭairhaṃsaiḥ
śaśaiśceti prakalpayet||56|| jatrūrdhvajānāṃ
vyādhīnāmekatriṃśacchatadvayam| parasparamasaṅkīrṇaṃ vistareṇa prakāśitam||57||
Sa. mūṣikādibhireva kalpayet|
jatrūrdhvajānāṃ rogāṇāṃ śatadvayamekatriṃśadadhikamanyonyamasaṅkīrṇaṃ
vistareṇa prakāśitam|
ūrdhvamūlamadhaḥśākhamṛṣayaḥ puruṣaṃ viduḥ| mūlaprahāriṇastasmād rogān
śīghrataraṃ jayet||58||
Sa. ūrdhvamūlamadhaḥśākhaṃ munayaśca
yasmāt puruṣaṃ jānanti, tasmānmūlāpahāriṇo rogān śīghrataraṃ jayet|
sarvendriyāṇi yenāsmin prāṇā yena ca saṃśritāḥ| tena tasyottamāṅgasya
rakṣāyāmādṛto bhavet|59| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭa-
viracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne śirorogapratiṣedho
nāma- caturviṃśo'dhyāyaḥ|24|
Sa. saṃ-yasmādasmin-uttamāṅge,
sarvendriyāṇi, yataścātra prāṇāḥ saṃśritāḥ, tasmāduttamāṅgasya rakṣāyāṃ
yatnavatā bhāvyamiti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne śiroroga- pratiṣedho nāma
caturviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 24|| iti śālākyaṃ nāma caturthamūrdhvāṅgamaṅgaṃ
sampūrṇam|