Sa. atha kramaprāptaṃ vraṇapratiṣedhaṃ
vyācikhyāsurāha-
athāto vraṇapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre|2| ) vraṇo dvidhā nijāgantuduṣṭaśuddhavibhedataḥ| nijo doṣaiḥ
śarīrotthairāganturbāhyahetujaḥ||1||
doṣairadhiṣṭhito duṣṭaḥ śuddhastairanadhiṣṭhitaḥ|
-------------------------------------------------|2|
Sa. vraṇo dviprakāro-nijāgantubhedād
duṣṭaśuddhabhedācca| nijo vraṇaḥ śārīraidoṣairbhavati|
āganturbāhyahetūdbhavaḥ| doṣairadhiṣṭhito duṣṭaḥ| śuddho yo
doṣairanadhiṣṭhitaḥ|
-------------------------------------------------| saṃvṛtatvaṃ vivṛtatā
kāṭhinyaṃ mṛdutā'ti vā||2||
atyutsannāvasannatvamatyauṣṇyamatiśītatā| raktatvaṃ pāṇḍutā kārṣṇyaṃ
pūtipūyaparisrutiḥ||3||
pūtimāṃsasirāsnāyucchannatotsaṅgitā'tiruk|
saṃrambhadāhaśvayathukaṇḍvādibhirupadrutaḥ||4||
dīrghakālānubandhaśca vidyādduṣṭavraṇākṛtim|
-------------------------------------------------|5|
Sa. saṃvṛtatvādiryo vraṇastaṃ
duṣṭavraṇākṛtiṃ vidyāt|
-------------------------------------------------| sa pañcadaśadhā doṣaiḥ
saraktaiḥ-------------------|5|
Sa. sa ca pañcadaśaprakāro
raktasahitairdoṣaiḥ syāt| tatra pṛthag doṣaistrayaḥ, saṃsargajāstrayaḥ,
sannipātenaika iti [sapta]| evaṃbhūtā raktasahitaiḥ sapta| evaṃ caturdaśa|
raktena kevalenaika iti pañcadaśa| nanu, prāgabhyadhāyi
(hṛ.sū.a.29/6)-"śūlaṃnarte'nilāddāhaḥ pittācchophaḥ kaphodayāt| rāgo raktācca
pākaḥsyāt" ityādi| tadihaikadoṣajatvaṃ dvidoṣajatvaṃ raktarahitatvaṃ
cocyamānaṃ pūrvāparavyāhataṃ syāt| atrocyate| kāsasamprāptivadatra nyāyo
bodhyaḥ| tathā hyekadoṣaje'pi kāse doṣāntarasyānubandhatvamurarīkṛtya
dvidoṣajānusāreṇa yathopakramastathehāpīti nātra purvāparavyāhatatvam|
-------------------------------------------------|
----------------------------------tatra mārutāt||5||
śyāvaḥ kṛṣṇo'ruṇo bhasmakapotāsthinibho'pi vā|
mastumāṃsapulākāmbutulyatanvalpasaṃsrutiḥ||6||
nirmāṃsastodabhedāḍhyo rūkṣaścaṭacaṭāyate|
-------------------------------------------------|7|
Sa. teṣu madhye mārutāt śyāvādiguṇo
mastvāditulyatanvalpavisrāvastathā nirmāṃsādiguṇaḥ syāt|
-------------------------------------------------| pittena kṣiprajaḥ pīto
nīlaḥ kapilapiṅgalaḥ||7||
mūtrakiṃśukabhasmāmbutailābhoṣṇabahusrutiḥ| kṣārokṣitakṣatasamavyatho
rāgoṣmapākavān||8||
Sa. pittena vraṇaḥ kṣiprodbhavaḥ
pītāduguṇo mūtrādisadṛśabahusrāvaḥ kṣārokṣitatulyarujo rāgoṣmapākavān|
kaphena pāṇḍuḥ kaṇḍūmān bahuśvetaghanasrutiḥ| sthūloṣṭhaḥ kaṭhinaḥ
snāyusirājālatato'lparuk||9||
Sa. kaphena pāṇḍuḥ kaṇḍūyuto
bahuśuklaghanasrāvaḥ sthūlauṣṭhaḥ kaṭhinastathā srāyusirājālatato'lparujaḥ|
pravālarakto raktena saraktaṃ pūyamudgiret| vājisthānasamo gandhe yukto
liṅgaiśca paittikaiḥ||10||
Sa. raktena vidgumalohitaḥ saraktaṃ
pūyaṃ sravet| turagasthānatulyo gandhena| tathā paittikairliṅgairyutaḥ|
dbābhyāṃ tribhiśca sarvaiśca vidyāllakṣaṇasaṅkarāt|
-------------------------------------------------|11|
Sa. dvābhyāṃ tribhiḥ sarvaiśca
lakṣaṇānāṃ saṅkarāt saṃsargajādīn vidyāt|
-------------------------------------------------| jihvāprabho mṛduḥ ślakṣṇaḥ
śyāvauṣṭhapiṭikaḥ samaḥ||11||
kiñcidunnatamadhyo vā vraṇaḥ śuddho'nupadravaḥ|
-------------------------------------------------|12|
Sa. jihvāprabhādiguṇo vraṇo'nupadravaḥ
śuddhaḥ syāt|
-------------------------------------------------|
tvagāmiṣasirāsnāyusandhyasthīni vraṇāśayāḥ||12||
koṣṭho marma ca tānyaṣṭau duḥsādhyānyuttarottaram|
-------------------------------------------------|13|
Sa. tvagādīni vraṇāśrayāstathā koṣṭho
marma cetyaṣṭāvṛttarottaraṃ duḥsādhyāni|
-------------------------------------------------| susādhyaḥ
sattvamāṃsāgnivayobalavati vraṇaḥ||13||
vṛtto dīrghastripuṭakaścaturasrākṛtiśca yaḥ| tathā
sphikpāyumeḍhroṣṭhapṛṣṭhāntarvaktragaṇḍagaḥ||14||
Sa. sattvādimati vraṇaḥ susādhyaḥ|
vṛttādiguṇastathā sphigādiṣu ca susādhyaḥ|
kṛcchrasādhyo'kṣidaśananāsikāpāṅganābhiṣu|
sevanījaṭharaśrotrapārśvakakṣāstaneṣu ca||15||
Sa. akṣyādiṣu sthitaḥ kṛcchrasādhyaḥ|
phenapūyānilavahaḥ śalyavānūrdhvanirvamī| bhagandaro'ntarvadanastathā
kaṭyasthisaṃśritaḥ||16|| kuṣṭhināṃ
viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhumehinām| vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhdyanti yeṣāṃ ca
syurvraṇe vraṇāḥ||17|| naiva sidhdyanti
vīsarpajvarātīsārakāsinām| pipāsūnāmanidrāṇāṃ śvāsināmavipākinām||18||
bhinne śiraḥkapāle vā mastuluṅgasya darśane|
snāyukledātsirācchedādgāmbhīryātkṛmibhakṣaṇāt||19||
asthibhedātsaśalyatvātsaviṣatvādatarkitāt|
mithyābandhādatisnehādraukṣyādromādighaṭṭanāt||20||
kṣobhādaśuddhakoṣṭhatvātsauhityādatikarśanāt|
madyapānāddivāsvapnādvavāyādrātrijāgarāt||21||
vraṇo mithyopacārācca naiva sādhyo'pi sidhyati|
-------------------------------------------------|22|
Sa. phenādivahaḥ śalyukta ūrdhvanirvamī
tathā bhagandaro'ntarmukhastathā kaṭhyasthisaṃśritastathā kuṣṭhyādīnāṃ vraṇāḥ
kṛcchreṇa sidhdyanti| tathā yeṣāṃ vraṇe vraṇāḥ syuste ca duḥsādhyāḥ|
visarpajvarādimatāṃ vraṇā naiva siddhyanti| śiraḥkapāle ca bhinne
mastuluṅgadarśane [vā] vraṇo na siddhyati| srāyukledādeḥ kāraṇāt sādhyo'pi
vraṇo na siddhyati|
-------------------------------------------------| kapotavarṇapratimā
yasyāntāḥ kledavarjitāḥ||22||
sthirāścipiṭikāvanto rohatīti tamādiśet|
-------------------------------------------------|23|
Sa. yasya kapotavarṇābhāḥ
prakledavarjitā antāḥ, tathā cipiṭikānvanto-mlānaprāyāḥ, taṃ-vraṇaṃ, rohatīti
nirdiśet|
-------------------------------------------------| athātra śophāvasthāyāṃ
yathāsannaṃ viśodhanam||23|| yojyaṃ śopho hi
śuddhānāṃ vraṇaścāśu praśāmyati|
-------------------------------------------------|24|
Sa. atra ca-vraṇe, śophāvasthāyāṃ
satyāṃ yathāsannaṃ-ūrdhvamadho vā, śodhanaṃ-vamanaṃ virecanaṃ vā, yojyam|
śuddhānāṃ hi śopho vraṇaśca śīghraṃ śāmyati|
-------------------------------------------------| kuryācchītopacāraṃ ca
śophāvasthasya santatam||24||
doṣāgniragnivattena prayāti sahasā śamam|
-------------------------------------------------|25|
Sa. śophāvasthasya satataṃ śītopacāraṃ
kuryāt| tena-śītopacāreṇa kṛtena satā, doṣāgniragniriva sahasaiva śamaṃ yāti|
-------------------------------------------------| śophe vraṇe ca kaṭhine
vivarṇe vedanānvite||25|| viṣayukte viśeṣeṇa
jalajādyairharedasṛk| duṣṭāsre'pagate sadyaḥ śopharāgarujāṃ śamaḥ||26||
Sa. śophe vraṇe ca kaṭhinādiguṇe
viśeṣeṇa jalaukaḥprabhṛtibhirasraṃ haret| yato duṣṭarakte'panīte sadya eva
śophādiśamaḥ syāt|
hṛte hṛte ca rudhire suśītaiḥ sparśavīryayoḥ| suślakṣṇaistadahaḥpiṣṭaiḥ
kṣīrekṣusvarasadravaiḥ||27||
śatadhautaghṛtopetairmuhuranyairaśoṣibhiḥ| pratilomaṃ hito lepaḥ
sekābhyaṅgāśca tatkṛtāḥ||28||
Sa. punaḥ punaḥ srāvite ca rakte sati
sparśavīryayoḥ suṣṭhu śītadravyaiḥ suślakṣṇaistasminnevāhani piṣṭaiḥ-na tu
paryuṣitaiḥ, tathā kṣīrādidravaiḥ
śatadhautaghṛtayuktairmuhuraparairaśoṣibhirlepo hitaḥ| pratilomaṃ-na
tvanulomam| sekābhyaṅgāśca pūrvoktaiḥ kṛtā hitāḥ|
nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣaveta savalkalaiḥ| pradeho bhūrisarpibhiḥ
śophanirvāpaṇaḥ param||29||
Sa. nyagrodhāditvagbhiḥ pradeho
bhūrighṛtaḥ paraṃ śophanirvāpaṇaḥ|
vātolbaṇānāṃ stabdhānāṃ kaṭhinānāṃ mahārujām| srutāsrujāṃ ca śophānāṃ
vraṇānāmapi ceddaśām||30||
ānūpavesavārādyaiḥ svedaḥ, somāstilāḥ punaḥ| bhṛṣṭā nirvāpitāḥ kṣīre tatpiṣṭā
dāharuggharāḥ||31||
Sa. vātolbaṇānāṃ tathā stabdhānāṃ
kaṭhinānāṃ tīvrarujāṃ srutaraktānāṃ śophānāṃ vraṇānāmapi ceddaksvarūpāṇāṃ
kuṭṭitaghṛtādi saṃskṛtānūpamāṃsādyaiḥ svedo hitaḥ| atasīyuktāstilā bhṛṣṭā
dugdhe nirvāpitāstenaiva kṣīreṇa piṣṭā dāharujāghnāḥ|
sthirān mandarujaḥ śophān snehairvātakaphapahaiḥ| abhyajya svedayitvā ca
veṇunāḍyā śanaiḥ śanaiḥ||32|| vimlāpanārthaṃ
mṛdgīyāt talenāṅuṣṭhakena vā| yavagodhūmamudgaiśca siddha piṣṭaiḥ
pralepayet||33||
Sa. śophān sthirānalpapīḍān
vātakaphaghnaiḥ snehairmrakṣāyitvā svedayitvā ca vaṃśanāḍyā vimlāpanārthaṃ
śanaiḥ śanairmalayet| talenāṅguṣṭhakena vā malayet| yavādibhiḥ siddhapiṣṭaiḥ
pradehayet|
vilīyate sa cennaivaṃ tatastamupanāhayet| avidagdhastathā śāntiṃ vidagdhaḥ
pākamaśrute||34||
Sa. evaṃ kṛte yadi śopho na vilīyate,
tatastamupanāhayet| tathā kṛte satyavidagdhaḥ śophaṇ san śāntiṃ prāpnoti|
vidagdhastu pacyate|
sakolatilavallomā dadhyamlā saktupiṇḍikā| sakiṇvakuṣṭhalavaṇā koṣṇā
śastopanāhane||35||
Sa. badarādiyutā
saktupiṇḍikā'mladadhiyutā kiṇvādyanvitā koṣṇā upanāhe śreṣṭhā|
supakve piṇḍite śophe pīḍanairupapīḍite| dāraṇaṃ dāraṇārhasya sukumārasya
ceṣyate||36||
Sa. śophe supakve grathite
pīḍanairdravyairupapīḍite sati dāraṇārhasya sukumārasya narasya dāraṇamiṣyate|
guggulvatasigodantasvarṇakṣīrīkapotaviṭ| kṣaurauṣadhāni kṣārāśca
pakvaśophavidāraṇam||37||
Sa. guglgulvādīni, tathā
kṣārauṣadhāni-kṣāravidhyuktāni (hṛ.sū.a. 3018), kṣārāśca, pakvaśophavidāraṇaṃ
syāt| godanto-haritālam|
pūyagarbhānaṇudvārān sotsaṅgānmarmagānapi| niḥsnehaiḥ pīḍanadravyaiḥ
samantātpratipīḍayet||38||
Sa. pūyagarbhān sūkṣmadvārān sotsaṅgān
marmāśritān sneharahitaiḥ pīḍanadravyaiḥ paritaḥ pratipīḍayet|
śuṣyantaṃ samupekṣeta pralepaṃ pīḍanaṃ prati| na mukhe cainamālimpet tathā
doṣaḥ prasicyate||39||
Sa. pīḍanaṃ prati yo lepastaṃ śuṣyantaṃ
samupekṣeta| mukhe cainaṃ vraṇaṃ nālimpet| tathā ca-evaṃ, doṣaḥ,
prasicyate-niryāti|
kalāyayavagodhūmamāṣamudgahareṇavaḥ| dravyāṇāṃ picchilānāṃ ca tvaṅmūlāni
prapīḍanam||40||
Sa. kalāyādayaḥ picchilānāṃ dravyāṇāṃ
tvaco mūlāni ca prapīḍanaṃ syāt|
saptasu kṣālanādyeṣu surasāragvadhādikau| bhṛśaṃ duṣṭe vraṇe yojyau
mehakuṣṭhavraṇeṣu ca||41||
Sa. saptasu kṣālanādiṣu-kṣālanamālepo
ghṛtaṃ tailaṃ rasakriyā cūrṇo vartiśceti sapta teṣu, surasādirāragvadhādiśceti
(hṛ.sū.a. 15) duṣṭe vraṇe bhṛśaṃ yojyau tathā mehādiṣu ca|
athavā kṣālanaṃ kvāthaḥ paṭolīnimbapatrajaḥ| aviśuddhe, viśuddhe tu
vyagrodhāditvagudbhavaḥ||42||
Sa. athavā'viśuddhe vraṇe
paṭolīnimbapatrajaḥ kvāthaḥ kṣālanaṃ hitaḥ| viśuddhe tu vraṇe
nyagrodhāditvagudbhavaḥ kvāthaḥ kṣālanādau hitaḥ|
paṭolītilayaṣṭyāhvatrivṛddantīniśādvayam| nimbapatrāṇi cālepaḥ
sapaṭurvraṇaśodhanaḥ||43||
Sa. paṭolādibhirlepaḥ saindhavayuto
vraṇaśodhanaḥ|
vraṇān viśodhayedvartyā sūkṣmāsyān sandhimarmagān| kṛtayā
trivṛtādantīlāṅgalīmadhusaindhavaiḥ||44||
Sa. vraṇān sūkṣmamukhān
sandhimarmāśritān vartyā trivṛtādibhiḥ kṛtayā viśodhayet|
vātābhibhūtān sāsrāvān dhūpayedugravedanān|
yavajyabhūrjamadanaśrīveṣṭakasurāhvayaiḥ||45||
Sa. vātābhibhūtān sāsrāvān
dāruṇavedanān yavādibhirdhūpayet|
nirvāpayed bhṛśaṃ śītaiḥ pittaraktaviṣolbaṇān|
-------------------------------------------------|46|
Sa. pittā[dya]dhikān śītairbhṛśaṃ
nirvāpayet|
-------------------------------------------------| śuṣkālpamāṃse gambhīre
vraṇa utsādanaṃ hitam||46||
nyagrodhapadmakādibhyāmaśvagandhābalātilaiḥ| adyānmāṃsādamāṃsāni
vidhinopahitāni ca||47|| māṃsaṃ
māṃsādamāṃsena vardhate śuddhacetasaḥ|
-------------------------------------------------|48|
Sa. vraṇe śuṣkālpamāṃse gambhīra
utsādanaṃ hitaṃ vyagrodhādibhiḥ| tathā māṃsādīnāṃ prāṇināṃ māṃsāni suṣṭhu
saṃskṛtāni bhakṣayet| yataḥ śuddhamanaso māṃsādamāṃsena piśitaṃ vardhate|
-------------------------------------------------| utsannamṛdumāṃsānāṃ
vraṇānāmavasādanam||48||
jātīmukulakāsīsamanohvālapurāgnikaiḥ|
-------------------------------------------------|49|
Sa. vraṇānāmutsannamṛdumāṃsānāṃ
jātīmukulādibhiravasādanaṃ hitam|
-------------------------------------------------| utsannamāṃsān kaṭhinān
kaṇḍūyuktāṃścirotthitān||49|| vraṇān
suduḥkhaśodhyāṃśca śodhayet kṣārakarmaṇā|
-------------------------------------------------|50|
Sa. utsannamāṃsādikā vraṇāstathā ye tu
suṣṭhu durviśodhyāstān kṣārakarmaṇā viśodhayet|
-------------------------------------------------| sravanto'śmarijā mūtraṃ ye
cānye raktavāhinaḥ||50|| chinnāśca sandhayo
yeṣāṃ yathoktairye ca śodhanaiḥ| śodhyamānā na śudhdyanti śodhyāḥ
syuste'gnikarmaṇā||51||
Sa. aśmarijā vraṇā mūtraṃ sravanto, ye
cānye raktavāhino, yeṣāṃ ca sandhayaschināḥ, ye ca yathoktaiḥ śodhanaiḥ
śodhyamānā na śuddhyanti, te'gnikarmaṇā śodhyāḥ syuḥ|
śuddhānāṃ ropaṇaṃ yojyamutsādāya yadīritam|
-------------------------------------------------|52|
Sa. yadutsādārthaṃ dravyaṃ kathitaṃ
tadeva śuddhānāṃ vraṇānāṃ ropaṇaṃ yojyam|
-------------------------------------------------| aśvagandhā ruhā rodhraṃ
kaṭphalaṃ madhuyaṣṭikā||52|| samaṅgā
dhātakīpuṣpaṃ paramaṃ vraṇaropaṇam|
-------------------------------------------------|53|
Sa. aśvagandhādikaṃ vraṇaropaṇaṃ param|
-------------------------------------------------| apetapūtimāṃsānāṃ
māṃsasthānāmarohatām||53|| kalkaṃ saṃrohaṇaṃ
kuryāt tilānāṃ madhikānvitam|
-------------------------------------------------|54|
Sa. apagatapūtimāṃsānāṃ māṃsasthānāṃ
vraṇānāmarohatāṃ tilakalkaṃ samadhukaṃ saṃrohaṇaṃ kuryāt|
-------------------------------------------------|
snigdhoṣṇatiktamadhurakaṣāyatvaiḥ sa sarvajit||54||
sa kṣaudranimbapatrābhyāṃ yuktaḥ saṃśodhanaṃ param| pūrvābhyāṃ sarpiṣā cāsau
yuktaḥ syādāśu ropaṇaḥ||55||
Sa. eṣa tilakalkaḥ snigdhādiguṇaiḥ
sarvarogajit| sa mākṣikanimbapatrābhyāṃ yutastilakalkaḥ paraṃ saṃśodhanam|
pūrvābhyāṃ-kṣaudranimbapatrābhyāṃ, sarpiṣā cāsau tilakalko yutaḥ śīghraṃ
saṃrohaṇaḥ syāt|
tilavadyavakalkaṃ tu kecidicchanti tadvidaḥ|
-------------------------------------------------|56|
Sa. kecid vraṇasvarūpābhijñā yavakalkaṃ
tilakalkavadicchanti|
-------------------------------------------------|
sāsrapittaviṣāgantugambhīrān soṣmaṇo vraṇān||56||
kṣīraropaṇabhaiṣajyaśṛtenājyena ropayet| ropaṇauṣadhasiddhena tailena
kaphavātajān||57||
Sa. sāsrapittādīn vraṇān
kṣīrayuktaropaṇadravyapakvena ghṛtena ropayet| ropaṇadravyasiddhena tailena
kaphavātotthān ropayet|
kācchīrodhrābhayāsarjasindūrāñjanatutthakam| cūrṇitaṃ tailamadanairyuktaṃ
ropaṇamuttamam||58||
Sa. kāchchyādikaṃ sūkṣmarajīkṛtaṃ
tailamadanairyuktaṃ ropaṇam|
samānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāṃ cūrṇa iṣyate|
-------------------------------------------------|59|
Sa. saṃ-samānāṃ vraṇānāṃ sthiramāṃsānāṃ
tvaksthānāṃ cūrṇamiṣṭam|
-------------------------------------------------|
kakubhodumbarāśvatthajambūkaṭphalarodhrajaiḥ||59||
tvacamāśu nigṛhṇanti tvakcūrṇaiścūrṇitā vraṇāḥ|
-------------------------------------------------|60|
Sa.
saṃ-kakubhādijaiścūrṇairvraṇāścūrṇitāḥ śīghrameva tvacaṃ nigṛhṇananti|
-------------------------------------------------|
lākṣāmanohvāmañjiṣṭhāharitālaniśādvayaiḥ||60||
pralepaḥ saghṛtakṣaudrastvagviśuddhikaraḥ param|
-------------------------------------------------|61|
Sa. saṃ-lākṣādibhirghṛtakṣaudrasahito
lepaḥ paraṃ tvagviśuddhikaraḥ|
-------------------------------------------------|
kālīyakalatāmrāsthihemakālārasottamaiḥ||61||
lepaḥ sagomayarasaḥ savarṇakaraṇaḥ param|
-------------------------------------------------|62|
Sa. kālīyakādibhirlepaḥ sagośakṛdrasaḥ
paraṃ savarṇakaraṇaḥ|
-------------------------------------------------| dagdho
vāraṇadanto'ntardhūmaṃ tailaṃ rasāñjanam||62||
romasañjanano lepastadvattailapariplutā| catuṣpānnakharomāsthitvakśṛṅgakhurajā
maṣī||63||
Sa. vāraṇadanto'ntardhūmaṃ
dagdhastailaṃ rasāñjanaṃ ca lepo romodbhavakaraḥ| tathaiva tailapariplutā
catuṣpānnakhādijā maṣī pūrvaguṇā|
vraṇinaḥ śastrakarmoktaṃ pathyāpathyānnamādiśet|
-------------------------------------------------|64|
Sa. vraṇinaḥ śastrakarmavidhikathitaṃ
(hṛ.sū.a. 29/34) pathyāpathyānnamādiśet|
-------------------------------------------------| dve pañcamūle vargaśca
vātaghno vātike hitaḥ||64||
nyagrodhapadmakādyau tu tadvatpittapradūṣite| āragvadhādiḥ śleṣmaghnaḥ kaphe,
miśrāstu miśraje||65||
Sa. dve pañcamūle tathā vargo vātaghno
vātādhike hitaḥ| tathā paittike nyagrodhādipadmakādī(hṛ.sū.a. 15/49 a. 15/12)
hitau| ślaiṣmika āragvadhādiḥ (hṛ.sū.a. 15/17) kaphaghno hitaḥ| miśre tu miśra
upakramo hitaḥ|
ebhiḥ prakṣālanaṃ lepo ghṛtaṃ tailaṃ rasakriyā| cūrṇo vartiśca saṃyojyā vraṇe
sapta yathāyatham||66||
Sa. ebhiḥ-pūrvoktaiḥ, prakṣālanādayaḥ
sapta vraṇe sati yathāsvaṃ yojyāḥ|
jātīnimbapaṭolapatrakaṭukādārvīniśāsārivā-
mañjiṣṭhābhayasikthatutthamadhukairnaktāhvabījānvitaiḥ| sarpiḥ sādhyamanena
sūkṣmavadanā marmāśritāḥ kledino gambhīrāḥ sarujo vraṇāḥ sagatayaḥ śudhdyanti
rohanti ca|67| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭa-
viracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne vraṇapratiṣedho nāma
pañcaviṃśo'dhyāyaḥ|25|
Sa. saṃ-jātyādibhiḥ sarpiḥ sādhyam|
abhayaṃ-uśīramatra| anena sarpiṣā sūkṣmamukhā marmasthādayaśca vraṇāḥ
śuddhyanti rohanti ceti| śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne vraṇaprati- ṣedho nāma
pañcaviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 25||