Sa. vraṇaprakramāt
sadyovraṇapratiṣedhaṃ vyācikhyāsurāha-
athātaḥ sadyovraṇapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) sadyovraṇā ye sahasā sambhavantyabhighātataḥ|
anantairapi tairaṅgamucyate juṣṭamaṣṭadhā||1||
Sa. abhighātātsahasaiva ye sadyovraṇā
jāyante, asaṅkhyairapi tairvraṇaiḥ śarīraṃ juṣṭamaṣṭadhā kathyate|
tānevāṣṭau prakārānāha ---- ghṛṣṭāvakṛttavicchinnapravilambitapātitam| viddhaṃ
bhinnaṃ vidalitaṃ-------------------|2|
Sa. ghṛṣṭetyādi|
athaiṣāmeva lakṣaṇānyāha ----
-------------------------------------------------|
-------------------------tatra ghṛṣṭaṃ lasīkayā||2||
raktaleśena vā yuktaṃ saploṣaṃ chedanāt sravet| avagāḍhaṃ tataḥ kṛttaṃ,
vicchinnaṃ syāttato'pi ca||3|| pravilambi
saśeṣe'sthni, patitaṃ pātitaṃ tanoḥ| sūkṣmāsyaśalyaviddhaṃ tu viddhaṃ
koṣṭhavivarjitam||4|| bhinnamanyadvidalitaṃ
majjaraktapariplutam| prahārapīḍanotpeṣāt sahāsthnā pṛthutāṃ gatam||5||
Sa. teṣu madhye ghṛṣṭaṃ lasīkayā
raktaleśena vā yuktaṃ sravet, chedanāt saploṣam| tasmādavagāḍhamavakṛttaṃ
syāt| tato'pyavagāḍhataraṃ vicchinnaṃ syāt| pravilambi saśeṣāsthi yat| patitaṃ
yaccharīrāt tat pātitaṃ syāt| sūkṣmamukhaśalyaviddhaṃ yattat viddhaṃ kthyate
koṣṭhavivarjitam| anyat koṣṭhe yadviddhaṃ tadbhinnamucyate| vidalitaṃ tad
gadyate yanmajjaraktapariplutaṃ prahārādibhiḥ sahāsthnā pṛthutāṃ gatam|
sadyaḥ sadyovraṇaṃ siñcedatha yaṣṭyāhvasarpiṣā| tīvravyathaṃ kavoṣṇena
balātailena vā punaḥ||6||
Sa. atha evaṃ vraṇasvarūpatāṃ jñātvā,
sadya eveti sadyovraṇaṃ tīvravyathaṃ madhuyaṣṭīghṛtena koṣṇena siñcet|
balātailena (hṛ.śā.a. 2/47) vā koṣṇena punaḥ punaḥ siñcet|
kṣatoṣmaṇo nigrahārthaṃ tatkālaṃ visṛtasya ca| kaṣāyaśītamadhurasnigdhā
lepādayo hetāḥ||7||
Sa. kṣatoṣmaṇaśca śāntaye
tatkālanirgatasya ca kaṣāyādayo lepādyāḥ śasyante|
sadyovraṇeṣvāyateṣu sandhānārthaṃ viśeṣataḥ| madhusarpiśca yuñjīta
pittaghnīśca himāḥ kriyāḥ||8||
Sa. sadyovraṇeṣvāyateṣu sandhānāRthaṃ
viśeṣeṇa mākṣikaṃ saghṛtaṃ yuñjīta| tathā pittaghnīśca śītāḥ kriyā hitāḥ|
sasaṃrambheṣu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam| upavāso hitaṃ bhuktaṃ
pratataṃ raktamokṣaṇam||9||
Sa. sasaṃrambheṣu vraṇeṣūrdhvamadhaśca
śodhanaṃ kāryam| tathopavāso vidhātavyaḥ| avasthāvaśāt pūrvoktaṃ bhojanaṃ
hitam| tathā pratataṃ raktasrāvaṇaṃ hitam|
ghṛṣṭe vidalite caiṣa sutarāmiṣyate vidhiḥ| tayorhyalpaṃ sravatyasraṃ
pākastenāśu jāyate||10||
Sa. ghṛṣṭe vidalite ca eṣā pūrvoktā
cikitsā iṣyate| yasmāttayoḥ-ghṛṣṭavidalitayoḥ, asramalpaṃ sravati| tena ca
kāreṇena tayorāśu śīghraṃ pāko jāyate|
atyarthamasraṃ sravati prāyaśo'nyatra vikṣate| tato raktakṣayādvāyau
kupite'tirujākare||11||
snehapānaparīṣekasvedalepopanāhanam| snehabastiṃ ca kurvīta
vātaghnauṣadhasādhitam||12||
Sa. anyatra vikṣate bāhulyena bahu
raktaṃ sravati| na ca pākaṃ yāti| anantaramatyantaraktasrāvāt pavane
kupite'tirujākare sati snehapānādikaṃ snehabastiṃ ca vātaharauṣadhasādhitaṃ
kurvīta|
iti sāptāhikaḥ proktaḥ sadyovraṇahito vidhiḥ| saptāhādgatavege tu pūrvoktaṃ
vidhimācaret||13||
Sa. iti-evaṃ, sāptāhikaḥ sadyovraṇahito
vidhiruktaḥ| saptāhena nivṛtta iti "prāgvahateṣṭhak" iti ṭhak| saptāhādūrdhvaṃ
gatakṣobhe sati pūrvoktaṃ vidhiṃ-vraṇapratiṣedhoktaṃ, kuryāt|
prāyaḥ sāmānyakarmedaṃ vakṣyate tu pṛthakpṛthak|
---------------------------------------------------|14|
Sa. prāyo bāhulyena sadyovraṇa
etatsāmānyaṃ karma| pṛthakpṛthag viśeṣeṇa karma bhaṇiṣyate|
---------------------------------------------------| ghṛṣṭe rujaṃ nigṛhyāśu
vraṇe cūrṇāni yojayet||14||
Sa. ghṛṣṭe vraṇe pīḍāṃ prāgupaśamayya
cūrṇāni yojayet|
kalkādinyavakṛtte tu-------------------------------|
---------------------------------------------------|15|
Sa. avakṛtte punarvraṇe kalkādīni
yojayet|
-------------------------vicchinnapravilambinoḥ| sīvanaṃ vidhinoktena
bandhanaṃ cānu pīḍanam||15||
Sa. vicchinne pravilambani ca vraṇe
sīvanaṃ pūrvoktena vidhānena, tathā bandhanaṃ pīḍanaṃ ca paścād yojayet|
asādhyaṃ sphuṭitaṃ netramadīrṇaṃ lambate tu yat| sanniveśya
yathāsthānamavyāviddhasiraṃ bhiṣak||16||
pīḍayet pāṇinā padmapalāśāntaritena tat| tato'sya secane nasye tarpaṇe ca
hitaṃ haviḥ||17|| vipakvamājaṃ
yaṣṭyāhvajīvakarṣabhakotpalaiḥ| sapayaskaiḥ paraṃ tadvi
sarvanetrābhighātajit||18||
Sa. sphuṭitaṃ locanamasādhyam|
asphuṭitaṃ tu yannetramavadīrṇaṃlambate, tat sve sthāne
sanniveśyāvyāvidhasiraṃ padmapatrāntaritena hastena pīḍayet|
anantaramasyāturasya ghṛtaṃ chāgaṃ sakṣīrairyaṣṭyādibhiḥ kalkaiḥ pakvaṃ
secanādau hitam| yatastad ghṛtaṃ paraṃ sarvanetrābhighātajit|
galapīḍā'vasanne'kṣṇi vamanotkāsanakṣavāḥ| prāṇāyamo'thavā kāryaḥ kriyā ca
kṣatanetravat||19||
Sa. galapīḍanamavasanne netre
vamanādayaḥ kāryāḥ, prāṇāyāmo vā| tathā kṣanetrakriyā cātra hitā|
karṇe sthānāccyute syūte śrotastailena pūrayet|
---------------------------------------------------|20|
Sa. karṇe sthānād bhraṣṭe syūte sati
tailena śrotaḥ pūrayet|
---------------------------------------------------| kṛkāṭikāyāṃ chinnāyāṃ
nirgacchatyapi mārute||20|| samaṃ niveśya
badhnīyāt syūtvā śīghraṃ nirantaram| ājena sarpiṣā cātra pariṣekaḥ
praśasyate||21|| uttāno'nnāni bhuñjīta,
śayīta ca suyantritaḥ| ---------------------------------------------------|22|
Sa. kṛkāṭikāyāṃ chinnāyāṃ vāte'pi
niryāte sati samaṃ sthāpayitvā syūtvā ca nirantaraṃ śīghraṃ badhnīyāt|
atrājena ghṛtena ca pariṣekaḥ śreṣṭhaḥ| uttānāḥ san bhojanaṃ bhuñjīta|
suyantritaśca svapyāt|
---------------------------------------------------| ghātaṃ śākhāsu
tiryaksthaṃ gātre samyaṅniveśite||22||
syūtvā vellitabandhena badhnīyāddhanavāsasā| carmaṇā goṣphaṇābandhaḥ
kāryaścāsaṅgate vraṇe||23||
Sa. śākhāsu hatamāturaṃ tiryaksthitaṃ
śarīre samyaksthāpite syūtvā vellitabandhena ghanena vāsasā badhnīyāt|
asaṅgate vraṇe carmaṇā goṣphaṇābandho vidheyaḥ|
pādau vilambimuṣkasya prokṣya netre ca vāriṇā| praveśya vṛṣaṇau sīvyet sevanyā
tunnasaṃjñayā||24|| kāryaśca goṣphaṇābandhaḥ
kaṭyāmāveśya paṭṭakam| snehasekaṃ na kurvīta tatra klidyati hi vraṇaḥ||25||
Sa. vilambumuṣkasya pādau netre ca
vāriṇā prekṣya vṛṣaṇau praveśya sīvyet| katham ? tunnasaṃjñayā sevanyā| tathā
kaṭyāṃ paṭṭakamāsajya goṣphaṇābandhaṃ kuryāt| snehasekaṃ na kurvīta| yataḥ
snehaseke satyasmin vraṇaḥ klidyati|
kālānusāryagurvelājātīcandanaparpaṭaiḥ| śilādārvyamṛtātutthaiḥ siddhaṃ tailaṃ
ca ropaṇam||26||
Sa. kālānusāryādibhiḥ kalkitaiḥ pakvaṃ
tailaṃ vṛṣaṇayo ropaṇam|
chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhāṃ dagdhvā tailena yuktitaḥ| badhnīyāt kośabandhena
tato vraṇavadācaret||27||
Sa. niḥśeṣeṇa chinnāṃ śākhāṃ dagdhvā
tailena yuktyā kośabandhena badhnīyāt| anantaraṃ vraṇamivācaret|
kāryā śalyāhṛte viddhe bhaṅgādvidalite kriyā|
---------------------------------------------------|28|
Sa. viddhe śalyāhṛte sati
bhaṅgādvidalite kriyā kāryā|
---------------------------------------------------| śiraso'pahṛte śalye
vālavartiṃ praveśayet||28|| mastuluṅgasruteḥ
kruddho hanyādenaṃ calo'nyathā| vraṇe rohati caikaikaṃ
śanairapanayetkacam||29||
Sa. śirasaḥ śalye nipatite sati
vālavartiṃ praveśayet| anyathā-vālavarterapraveśāt, mastuluṅgasrāvādvāyuḥ
ṛddhaḥ enaṃ- vraṇinaṃ, hanyāt| vraṇe rohati satyekaikaṃ kacaṃ śanairnayet|
ācaramocchvāsādāturaṃ samupācarediti vacanānmastuluṅgasrutāvapyupakramamāha
---- mastuluṅgasrutau khādenmastiṣkānanyajīvajān|
---------------------------------------------------|30|
Sa. mastuluṅgasya-majjākhyasya,
srutāvanyajīvajān mastiṣkān khādet|
---------------------------------------------------| śalye
hṛte'ṅgādanyasmātsnehavartiṃ nidhāpayet||30||
Sa. aṅgādanyasmācchalye hṛte sati tatra
vraṇe snehavartiṃ nidhāpayet|
dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmāsyā ye vraṇāḥ srutaśoṇitāḥ| secayeccakratailena
sūkṣmanetrārpitena tān||31||
Sa. ye vraṇā
dūrāvagāḍhādiguṇāstāṃścakratailena-kohlakādyudbhavena tailena, secayet|
kimbhūtena ? sūkṣmanetreṇārpitena-kṣiptena|
bhinne koṣṭhe'sṛjā pūrṇe mūrcchāhṛtpārśvavedanāḥ| jvaro dāhastṛḍādhmānaṃ
bhaktasyānabhinandanam||32|| saṅgo
viṇmūtramarutāṃ śvāsaḥ svedo'kṣiraktatā| lohagandhitvamāsyasya syād gātre ca
vigandhatā||33||
Sa. bhinne koṣṭhe raktena pūrṇe sati
mūrcchādyāḥ syuḥ|
āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ chardayatyapi| ādhmānenātimātreṇa śūlena ca
viśasyate||34||
Sa. āmāśayasthe rudhire
raktamudvamatyapyādhmānenātimātreṇa śūlena ca viśasyate-vyāpadyate|
pakvāśayasthe rudhire saśūlaṃ gauravaṃ bhavet| nābheradhastācchītatvaṃ khebhyo
raktasya cāgamaḥ||35||
Sa. pakvāśayasthe lohite śūlasahitaṃ
gauravaṃ bhavet| nābheradhobhāge śaityam| chidrebhyo rudhirasyaivāgamanam|
abhinno'pyāśayaḥ sūkṣmaiḥ srotobhirabhipūryate| asṛjā syandamānena pārśve
mūtreṇa bastivat||36||
Sa. āśayo'bhinno'pi sūkṣmaiḥ
srotobhirlohitena syandamānenābhipūryate| pārśve mūtreṇa bastiriva|
tatrāntarlohitaṃ śītapādocchvāsakarānanam| raktākṣaṃ pāṇḍuvadanamānaddhaṃ ca
vivarjayet||37||
Sa. teṣu madhye'ntarlohitaṃ vraṇinaṃ
śītapādaṃ śītocchvāsaṃ śiśirakaraṃ śītavakraṃ lohitākṣaṃ pāṇḍuvadanamānaddhaṃ
ca varjayet|
amāśayasthe vamanaṃ hitaṃ, pakvāśayāśrite| virecanaṃ nirūhaṃ ca
niḥsnehoṣṇairviśodhanaiḥ||38||
Sa. āmāśayasthe rakte vamanaṃ hitam|
pakvāśayagate virecanaṃ nirūhaṃ ca vigatasnehairuṣṇaiśca viśodhanairhitam|
yavakolakulatthānāṃ rasaiḥ snehavivarjitaiḥ| bhuñjītānnaṃ yavāgūṃ vā
pibetsaindhavasaṃyutām||39||
Sa. yavādīnāṃ rasaiḥ sneharahitairannaṃ
bhakṣayet| peyāṃ saindhavānvitāṃ vā pibet|
atiniḥsrutaraktastu bhinnakoṣṭhaḥ pibedasṛk|
---------------------------------------------------|40|
Sa. atiniḥsrutalohito bhinnakoṣṭho
rudhiraṃ pibet|
---------------------------------------------------| kliṣṭacchinnāntrabhedena
koṣṭhabhedo dvidhā smṛtaḥ||40||
mūrcchādayo'lpāḥ prathamedvitīye tvati bādhakāḥ| kliṣṭāntraḥ saṃśayī dehī
chinnāntro naiva jīvati||41||
Sa. klinnāntrabhedena bhinnāntrabhedena
ca koṣṭhabhedo dviprakāra uktaḥ| prathame-klinnāntrākhye,
mūrcchadayo'lpāḥ-kiñcideva, syuḥ| dvitīye-bhinnāntrākhye, atiśayena bādhakāḥ
syuḥ| klinnāntro dehī saṃśayī syād jīvane| bhinnāntro na jātu jīvati|
yathāsvaṃ mārgamāpannā yasya viṇmūtramārutāḥ| vyupadravaḥ sa bhinne'pi koṣṭhe
jīvatyasaṃśayam||42||
Sa. yasya viṇmūtramārutā yathāyathaṃ
mārgaṃ prāptāḥ vigatopadravaśca sa naro bhinnakoṣṭho'pi san jīvati|
abhinnamantraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ na tvato'nyathā| utpaṅgilaśirograstaṃ
tadapyeke vadanti tu||43|| prakṣālya payasā
digdhaṃ tṛṇaśoṇitapāṃsubhiḥ| praveśayetklṛptanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ
śanaiḥ||44||
Sa. antramabhinnaṃ niṣkrāntaṃ
praveśanīyamantare| na tvato'nyathā-bhinnamityarthaḥ| anye
tvevamācakṣate,-utpaṅgilaśirasāmarkoṭaśīrṣeṇa, grastaṃ bhinnamapyantraṃ
praveśyam| saṃ-antraṃ niṣkrāntaṃ tṛṇādibhirdigdhaṃ payasā prakṣālya
sarpiṣā'bhyaktaṃ klṛptanakhaḥ śanaiḥ śanaiḥ praveśayet|
kṣīreṇārdrīkṛtaṃ śuṣkaṃ bhūrisarpiḥpariplutam| aṅgulyā pramṛśetkaṇṭhaṃ
jalenodvejayedapi||45|| tathā'ntrāṇi
viśantyantastatkālaṃ pīḍayanti ca|
---------------------------------------------------|46|
Sa. śuṣkamantraṃ kṣīreṇārdrīkṛtaṃ
bahughṛtapariplutamaṅgulyā galaṃ pramṛśet jalenodvejayet| tathā-evaṃ,
antrāṇyantaḥ praviśanti tatkālaṃ ca pīḍayanti|
---------------------------------------------------| vraṇasaukṣmyādbahutvādvā
koṣṭhamantramanāviśat||46|| tatpramāṇena
jaṭharaṃ pāṭayitvā praveśayet| yathāsthānaṃ sthite samyagantre sīvyedanu
vraṇam||47|| sthānādapetamādatte jīvitaṃ
kupitaṃ ca tat| veṣṭayitvā'nu paṭṭena ghṛtena pariṣecayet||48||
pāyayeta tataḥ koṣṇaṃ citrātailayutaṃ payaḥ| mṛdukriyārthaṃ śakṛto
vāyoścādhaḥpravṛttaye||49|| anuvarteta
varṣaṃ ca yathoktāṃ vraṇayantraṇām|
---------------------------------------------------|50|
Sa. vraṇasūkṣmātvādantrasya bahutvāt
[vā] koṣṭhamanāviśadantraṃ jaṭharaṃ tatpramāṇena pāṭayitvā praveśayet|
yathāsthānaṃ sthite samyagantre sati paścād vraṇaṃ sīvyet| sthānāccyutamantraṃ
jīvitaṃ harati| kupitaṃ ca tat-antraṃ, paṭṭena veṣṭayitvā paścādghṛtena
pariṣecayet| anantaraṃ citrātailānvitaṃ koṣṇaṃ kṣīraṃ pibet| śakṛto
mRṛdūkaraṇāya pavamānasya ca pravartanāya| yathoktāṃ ca vraṇayantraṇāṃ
saṃvatsaraṃ yāvadanuvarteta|
---------------------------------------------------| udarānmedaso vartiṃ
nirgatāṃ bhasmanā mṛdā||50|| avakīrya
kaṣāyairvā ślakṣṇairmūlaistataḥ samam| dṛḍhaṃ badhvā ca sūtreṇa
varddhayetkuśalo bhiṣak||51||
tīkṣṇenāgniprataptena śastreṇa sakṛdeva tu| syāndanyathā rugāṭopo mṛtyurvā
chidyamānayā||52|| sakṣaudre ca vraṇe baddhe
sujīrṇe'nne ghṛtaṃ pibet| kṣīraṃ vā śarkarācitrālākṣāgokṣurakaiḥ śṛtam||53||
rugdāhajitsayaṣṭyāhvaiḥ paraṃ pūrvodito vidhiḥ| medogranthyuditaṃ tatra
tailamabhyañjane hitam||54||
Sa. jaṭharānmedaso vartiṃ nirgatāṃ
bhasmanā vā mṛdā'vakīryāthavā ślakṣṇacūrṇaiḥ kaṣāyairmūlairavakīrya tato
mūlena samaṃ dṛḍhaṃ ca kṛtvā sūtreṇa badhvā tīkṣṇena vahniprataptena śastreṇa
kuśalo vaidyaḥ sakṛdeva varddhayet| anyathā chinnayā rujā''ṭopo mṛtyurvā syāt|
tato vraṇe samākṣike baddhe'nne ca sujīrṇe sati ghṛtaṃ pibet| athavā
śarkarādibhiḥ śṛtaṃ dugdhaṃ pibet| tacca ghṛtaṃ kṣīraṃ vā rujādāhahṛt|
anantaraṃ pūrvokto vidhiḥ| tatra medogranthiṣu kathitaṃ tailamabhyañjane
hitam|
tālīsaṃ padmakaṃ māṃsīhareṇvagurucandanam| haridre padmabījāni sośīraṃ
madhukaṃ ca taiḥ||55|| pakvaṃ
sadyovraṇeṣūktaṃ tailaṃ ropaṇamuttamam|
---------------------------------------------------|56|
Sa. tālīsādibhiḥ kalkitaiḥ pakvaṃ
tailaṃ sadyovraṇeṣu ropaṇaṃ paramuktam|
---------------------------------------------------| gūḍhaprahārābhihate
patite viṣamoccakaiḥ||56|| kāryaṃ vātāsrajit
tṛptimardanābhyañjanādikam|
---------------------------------------------------|57|
Sa. gūḍhaprahāreṇābhihate, tathā
viṣamaṃ patite, tathoccakaiḥ patite ca, vātaraktaharādikaṃ kāryam|
---------------------------------------------------| viśliṣṭadehaṃ mathitaṃ
kṣīṇaṃ marmāhataṃ hatam|57| vāsayettailapūrṇāyāṃ droṇyāṃ māṃsarasāśinam| 57
1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnūśrīmadvāgbhaṭavira-
citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne sadyovraṇapratiṣedho nāma
ṣa- ḍviṃśo'dhyāyaḥ|26|
Sa. viśliṣṭadehādikaṃ naraṃ
tailadroṇyāṃ māṃsarasāśinaṃ vāsayediti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmāṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne sadyovraṇaprati- ṣedho nāma
ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 26||