Sa. asmādanantaraṃ kramaprāpto
bhaṅgapratiṣedhaḥ śasyate _
athāto bhaṅgapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre||2|| ) pātaghātādibhirdvedhā
bhaṅgo'sthnāṃ sandhyasandhitaḥ| prasāraṇākuñcanayoraśaktiḥ sandhimuktatā||1||
itarasmin bhṛśaṃ śophaḥ sarvavasthāsvativyathā| aśaktiśceṣṭite'lpe'pi
pīḍyamāne saśabdatā||2|| samāsāditi
bhaṅgasya lakṣaṇaṃ, bahudhā tu tat| bhidyate bhaṅgabhedena tasya sarvasya
sādhanam||3|| yathā syādupayogāya tathā
tadupadekṣyate| ----------------------------------------------------|4|
Sa. pātādibhirasthnāṃ bhaṅgaḥ| sa ca
dvedhā-dviprakāraḥ, sandhīnāṃ bhaṅgo'sandhervā| sandhibhaṅge prasāraṇa
ākuñcane cāśaktiḥ sandhimuktatā ca| itarasmin-asandhibhaṅge, atiśophaḥ,
sarvāsvavasthāsvatiśayena rujā, alpe'pi ceṣṭite'śaktiḥ, pīḍyamāne ca
saśabdatā, syāt| iti saṅkṣepeṇa bhaṅgasya lakṣaṇamuktam|
taccabhaṅgabhedenānekadhā bhidyate| saṃ-tasya-bhaṅgasya, sarvasya
sādhanaṃ-cikitsitaṃ, yathopayogāya syāt tathopadekṣyate|
----------------------------------------------------| prajyāṇudāri yattvasthi
sparśe śabdaṃ karoti yat||4|| yatrāsthileśaḥ
praviśenmadhyamasthno vidāritaḥ| bhagnaṃ yaccābhighātena
kiñcidevāvaśeṣitam||5|| unnamyamānaṃ
kṣatavadyacca majjani majjati| tadduḥsādhyaṃ kṛśāśaktavātalālpāśināmapi||6||
bhinnaṃ kapālaṃ yat kaṭyāṃ sandhimuktaṃ cyutaṃ ca yat| jaghanaṃ prati piṣṭaṃ
ca bhagnaṃ yattadvivarjayet||7||
Sa. prājyāśca te'ṇavaśca
prājyāṇavaḥ,-prabhūtasūkṣmāḥ| tairdrārāḥ-dāraṇāni, vidyante yatrāsthni tat|
prabhūtāṇudāri yadasthi tadduḥsādhyam| yaccāsthi sparśe-sparśane sati, śabdaṃ
karoti tacca duḥsādhyam| yatrāsthileśo dāritaḥ-pāṭitaḥ, asthnāṃ madhyaṃ
praviśet tacca duḥsādhyam| yaccābhighātena bhagnam| kimbhūtam ?
kiñcidevāvaśeṣitaṃ bhavet, tacca duḥsādhyam| yacconnamyamānaṃ kṣatasamaṃ syāt,
tacca duḥsādhyam| tathā yanmajjani majjati, tathā kṛśādīnāmapi yat, tacca
duḥsādhyam| saṃ-kaṭyāṃ-kaṭipradeśe, yatkapālaṃ bhinnaṃ vidāritaṃ yacca
sandhivimuktaṃ yacca sandheścayutaṃ yacca jaghanaṃ prati piṣṭaṃ bhagnaṃ ca yat
tadvivarjayet-pariharet|
asaṃśliṣṭakapālaṃ ca lalāṭaṃ cūrṇitam tathā| yacca bhagnaṃ
bhavecchaṅkhaśiraḥpṛṣṭhastanāntare||8||
samyagyamitamapyasthi durnyāsāddurnibandhanāt| saṅkṣobhādapi
yadgacchedvikriyāṃ tadvivarjayet||9|| ādito
yacca durjātamasthisandhirathāpi vā| taruṇāsthīni bhujyante, bhajyante
nalakāni tu||10|| kapālāni vibhidyante,
sphuṭantyanyāni bhūyasā|
----------------------------------------------------|11|
Sa. lalāṭamasaṃśliṣṭakapālaṃ-bhinnaṃ,
cūrṇitaṃ ca nopakramet| śaṅkhaśiraḥpṛṣṭhastanānāṃ madhye yacchinnaṃ bhavet,
tacca varjayet| saṃ-tathā'sthi samyaguddhṛtamapi durnyāsādinā yad vikriyāṃ
gacchet, tacca varjayet| āditaḥ-prathamameva, yaccāsthi
durjātaṃ-asamyagutpannaṃ syāt, tacca duḥsādhyam| athavā'sthisandhiryo durjātaḥ
syāt, sa ca duḥsādhyaḥ| durjātaṃ ca durjātaśca durjātam|
"napuṃsakamanapuṃsakena" ityekaśeṣaḥ| saṃ-tathā
taruṇāsthīni-nāsākarṇākṣikoṣāṇi, bhujyante-kuṭilīkriyante| tathā nalakāni
bhaṅgaṃ yānti| kapālāni ca vidāryante| anyāni cāsthīni bāhulyena sphuṭanti|
etatsarvaṃ duḥsādhyam|
----------------------------------------------------|
athāvanatamunnamyamunnataṃ cāvapīḍayet||11||
ācchedatikṣiptamadhogataṃ copari vartayet|
āñchanotpīḍanonnāmacarmasaṅkṣepabandhanaiḥ||12||
sandhīn śarīragān sarvān calānapyacalānapi| ityetaiḥ sthāpanopāyaiḥ samyak
saṃsthāpya niścalam||13|| paṭṭaiḥ
prabhūtasarpirbhirveṣṭayitvā sukhaistataḥ|
kadambodumbarāśvatthasarjārjunapalāśajaiḥ||14||
vaṃśodbhavairvā pṛthubhistanubhiḥ suniveśitaiḥ| suślakṣṇaiḥ
sapratistambhairvalkalaiḥ śakalairapi||15||
kuśāhvayaiḥ samaṃ bandhaṃ paṭṭasyopari yojayet|
----------------------------------------------------|16|
Sa. atha-eṣāṃ bhaṅgasthitiṃ jñātvā,
avanatamasthyunnamanīyam| unnataṃ cāsthyavapīḍayet| atikṣiptamasthyāñchet|
adhastādgataṃ copari vartayet| saṃ-iti-evaṃprakāraiḥ, etaiḥ-āñchanādibhiḥ
sthāpanopāyaiḥ, sarvāñcharīragān sandhīṃścalānacalāṃśca niścalaṃ saṃsthāpya
vastrakhaṇḍajaiḥ paṭṭairbahusarpiṣkaiḥ sukhāvahairveṣṭayitvā'nantaraṃ
kadambādijairvalkalairvaṃśotthairvā śakalaiḥ-khaṇḍaiḥ, vistīrṇaistathā
tanubhiḥ-na tu sthūlaiḥ, suniveśitaistathā komalaistathā pratistambhayuktaiḥ
kuśāsaṃjñaiḥ samaṃ bandhaṃ paṭṭasyopari kuryāt|
----------------------------------------------------| śithilena hi bandhena
sandhisthairyaṃ na jāyate||16|| gāḍhenāti
rujādāhapākaśvayathusambhavaḥ|
----------------------------------------------------|17|
Sa. ślathena bandhena sandheḥ sthairyaṃ
na sampadyate| atigāḍhena tu bandhena rujādyudbhavaḥ|
----------------------------------------------------| tryahāttryahādṛtau
gharme saptāhānmokṣayeddhime||17|| sādhāraṇe
tu pañcahād bhaṅgadoṣavaśena vā|
----------------------------------------------------|18|
Sa. uṣṇe ṛtau tryahāttryahānmokṣayet|
śīte ca ṛtau saptāhānmokṣayet| sādhāraṇe-śaradvasantākhye, pañcahānmokṣayet|
athavā bhāṅgavaśena doṣavaśena mokṣayet|
----------------------------------------------------| nyagrodhādikaṣāyeṇa
tataḥ śītena secayet||18|| taṃ
pañcamūlapakvena payasā tu savedanam| sukhoṣṇaṃ vā'vacāryaṃ syāccakratailaṃ
vijānatā||19|| vibhajya deśaṃ kālaṃ ca
vātaghnauṣadhasaṃyutam|
----------------------------------------------------|20|
Sa. tato nyagrodhādigaṇadravyakaṣāyeṇa
śītena secayet bhaṅgasandhīn| taṃ-sarujaṃ, pañcamūlaśṛtena kṣīreṇa secayet|
saṃ-avasthādiviśeṣaṃ vijñāya cakratailaṃ vātaghnauṣadhasaṃyutaṃ sukhoṣṇaṃ
vijānatā vaidyena vā'vacāraṇīyam|
----------------------------------------------------| pratataṃ sekalepāṃśca
vidadhyāt bhṛśaśītalān||20||
Sa. pratataṃ sekādīṃśca suśītalān
kuryāt|
gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam| prātaḥ prātaḥ pibedbhagnaḥ
śītalaṃ lākṣayā yutam||21||
Sa. bhagno naro gṛṣṭikṣīraṃ
ghṛtasahitaṃ madhuradravyasādhitaṃ śītalaṃ lākṣayā yuktaṃ prātaḥ pibet|
savraṇasya tu bhagnasya vraṇo madhughṛtottaraiḥ| kaṣāyaiḥ pratisāryo'tha śeṣo
bhaṅgoditaḥ kramaḥ||22||
Sa. savraṇasya bhagnasya vraṇo
madhughṛtottaraiḥ kaṣāyaiḥ pratisāraṇīyaḥ| atha śeṣaḥ kramo bhaṅgakathito
vidheyaḥ|
lambāni vraṇamāṃsāni pralipya madhusarpiṣā| sandhadhīta vraṇān vaidyo
bandhanaiścopa0pādayet||23||
Sa. vraṇamāṃsāni lambāni
madhughṛtenālipya vraṇān vaidyaḥ sandadhyāt| kṛtasandhānāṃśca tān yathāsvaṃ
bandhairyojayet|
tān samān susthitāñjñātvā phalinīrodhrakaṭphalaiḥ|
samaṅgādhātakīyuktaiścūrṇitairavacūrṇayet||24||
dhātakīrodhracūrṇairvā, rohantyāśu tathā vraṇāḥ| iti bhaṅga
upakrāntaḥ-------------------------|25|
Sa. tān-vraṇān, susthitān samāṃśca
viditvā phalinyādibhī rajīkṛtairācūrṇayet| dhātakīrodhrayoścūrṇena vā|
tathā-evaṃ kṛte sati, vraṇā drāgeva rohanti| saṃ-iti-anena prakāreṇa,
bhaṅgaścikitsitaḥ|
----------------------------------------------------|
------------------------------sthiradhātoḥ ṛtau hime||25||
māṃsalasyālpadoṣasya susādhyo, dāruṇo'nyathā|
----------------------------------------------------|26|
Sa. śītartau śtiradhātostathā
māṃsalasya stokadoṣasya vraṇaḥ sukhasādhyaḥ| anyathā-ato viparyayeṇa,
dāruṇaḥ-kṛcchrasādhyo'sādhyo vā|
----------------------------------------------------|
pūrvamadhyāntavayasāmekadvitriguṇaiḥ kramāt||26||
māsaiḥ sthairyaṃ bhavetsandheryathoktaṃ bhajatāṃ vidhim|
----------------------------------------------------|27|
Sa. yathoktaṃ vidhiṃ kurvatāṃ
pūrvamadhyāntavayasāmekadvitriguṇairmāsairyathākramaṃ sandheḥ sthairyaṃ
jāyate|
----------------------------------------------------| kaṭījaṅghorubhagnānāṃ
kapāṭaśayanaṃ hitam||27|| yantraṇārtha tathā
kīlāḥ pañca kāryā nibandhanāḥ| jaṅghorvoḥ pāRśvayordvau dvau tala ekaśca
kīlakaḥ||28|| śorṇyāṃ vā pṛṣṭhavaṃśe vā
vakṣasyakṣakayostathā|
----------------------------------------------------|29|
Sa. kaṭyādibhagnānaṃ kapāṭesthirhitā|
yantraṇārthaṃ ca kīlāḥ-kīlakāḥ, pañca sthirasthitihetavaḥ kāryāḥ| teṣāṃ ca
sthānānyāha-jaṅghorvodvau dvau kīlakau, tala ekaḥ kīlakaḥ, śroṇyāṃ bhagnasya
pṛṣṭavaṃśe tu bhagnasya pārśvayordvau dvāveka iti| ata evāha śroṇyāṃ vetyādi|
vaktrasya(kṣasya)kṣakayośca bhagnasya pañcaiva kīlakā yojyāḥ| viśeṣastvato
nopariṣṭāt kīlako yojyo yuktivaśāt|
----------------------------------------------------| vimokṣe bhagnasandhīnāṃ
vidhimevaṃ samācaret||29||
Sa. bhagnasandhīnāṃ vimokṣa
evaṃprakāraṃ vidhiṃ samācaret|
sandhīściravimuktāṃstu snigdhasvinnān mṛdūkṛtān| uktairvidhānairbuddhyā ca
yathāsvaṃ sthānamānayet||30||
Sa. ciravimuktāṃstu sandhīn pūrvaṃ
snigdhān paścāt svinnān mṛdūkṛtān yathoktairvidhānairbuddhyā ca viśeṣeṇa
yathātmīyaṃ sthānaṃ prāpayet|
asandhibhagne rūḍhe tu viṣamolbaṇasādhite| āpothya bhaṅgaṃ yamayettato
bhagnavadācaret||31||
Sa. asandhau bhagne rūḍhe ca
viṣamolbaṇasādhite sati bhaṅgamāpothya-bhaṅktvā, paścādbhaṅgaṃ yamayet|
anantaraṃ bhagnavadācaret|
bhagnaṃ naiti yathā pākaṃ prayateta tathā bhiṣak| pakvamāṃsasirāsnāyuḥ sandhiḥ
śleṣaṃ na gacchati||32||
Sa. bhagnaṃ yathā pākaṃ na prāpnoti
tathā vaidyo yatnaṃ kuryāt| yataḥ sandhiḥ pakvamāṃsasirāsnāyuḥ san śleṣaṃ na
yāti|
vātavyādhivinirdiṣṭān snehān bhagnasya yojayet| catuṣprayogān balyāṃśca
bastikarma ca śīlayet||33||
Sa. vātavyādhikathitān snehān (ci.a.
21/66) catuṣprayogān-pānanasyābhyaṅgānuvāsanaiḥ, balyān-balāya hitān,
bhagnasya yojayet| tathā bastikarma-"prāk sneha ekaḥ pañcānte" (hṛ.sū.ā.
19/63) ityādinoktaṃ, abhyaset|
śālyājyarasadugdhādyaiḥ pauṣṭikairavidāhibhiḥ| mātrayopacaredbhagnaṃ
sandhisaṃśleṣakāribhiḥ||34|| glānirna
śasyate tasya, sandhiviśleṣakṛddhi sā|
----------------------------------------------------|35|
Sa. bhagnaṃ naraṃ mātrayā śālyādibhiḥ
puṣṭikṛdbhiḥ sandhisaṃśleṣakāribhiravidāhibhirupakramet| tasya-bhagnasya,
glānirna śasyate| yataḥ sā-glāniḥ, sandhiviśleṣaṃ kurute|
lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapam| vyāyāmaṃ ca na seveta bhagno
rūkṣaṃ ca bhojanam||35||
Sa. bhagno lavaṇādikaṃ rūkṣaṃ cāhāraṃ
na seveta|
kṛṣṇāṃstilān virajaso dṛḍhavastrabaddhān sapta kṣapā vahati vāriṇi vāsayet|
saṃśoṣayedanudinaṃ pravisārya caitān kṣīre tathaiva madhukakvathite ca
toye|36| punarapi pītapayaskāṃ- sthān pūrvavadeva śoṣitān bāḍham|
vigatatuṣānarajaskān sañcūrṇya sucūrṇitairyuñjyāt|37|
naladavālakalohitayaṣṭikā- nakhamiśiplavakuṣṭhabalātrayaiḥ|
agurukuṅkumacandanasārivā- saralasarjarasāmaradārubhiḥ|38|
padmakādigaṇopetaistilapiṣṭaṃ tataśca tat|
samastagandhabhaiṣajyasiddhadugdhena pīḍayet|39| śaileyarāsnāṃśumatīkaseru-
kālānusārīnatapatrarodhraiḥ| sakṣīraśuklaiḥ sapayaḥ sadūrvai stailaṃ
pacettannaladādibhiśca|40| gandhatailamidamuttamamasthi- sthairyakṛjjayati
cāśu vikārān| vātāpittajanitānativīryān| vyāpino'pi vividhairupayogaiḥ|41| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttara- sthāne bhāṅgapratiṣedho nāma sapta- viṃśo'dhyāyaḥ|27|
Sa. kṛṣṇān tilān vahati-asthire jale,
saptarātrīrvigatareṇūṃstathā dṛḍhavasanasaṃyatān vāsayet| etāṃśca praviralān
vikīrya pratidinaṃ saṃśoṣayet| tathaiva-pūrvoktena prakāreṇa, kṣīre
sthitānanudinaṃ pratisārya śoṣitān sapta rātrīrevaṃ madhuyaṣṭīkvathite ca jale
vāsayedviśoṣayecca| vasantatilakāvṛttam| punarapi ca pītakṣīrāṃstāṃstilān
pūrvavadevātiśayena śoṣitānapagatatuṣaṃstathā virajasaḥ sañcūrṇya naladādyaiḥ
sucūrṇitairyojayet| āryā| tānevāha-naladetyādi| aupacchandasikam|
padmakādītyādi| kimbhūtairnaladādibhiḥ ? padmakādigaṇasahitaiḥ
sucūrṇitairyojayitvā caitat tilapiṣṭaṃ sakalacorakādigandhadravyasiddhena
kṣīreṇa saha pīḍayet| tatastattailaṃ sairyakā(śaileyā)dibhirnaladādibhiśca
kalkīkṛtairdugdhasahitaiḥ pacet| indravajrā| etat
gandhatailamativīryamasthisthiratvakṛdāmayāśca pavanapittotthānativīryān
vyāpino'pyāśu jayati vividhaiḥ-pānanasyādibhiḥ, upayogaiḥ| svāgatā|
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bhaṅgaprati- ṣedho nāma
saptaviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 27||