Sa. vraṇasāmānyād
bhagandarapratiṣedamācaṣṭe-
athāto bhagandarapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyaśutre||2|| )
hastyaśvapṛṣṭhagamanakaṭhinotkaṭakāsanaiḥ| arśonidānābhihitairaparaiśca
niṣevitaiḥ||1|| aniṣṭādṛṣṭapākena sadyo vā
sādhugarhaṇaiḥ| prāyeṇa piṭikāpūrvo yo'ṅgule hyaṅgule'pi vā||2||
pāyorvraṇo'ntarbāhyo vā duṣṭāsṛṅmāṃsago bhavet|
bastimūtrāśayābhyāsagatatvātsyandanātmakaḥ||3||
bhagandaraḥ sa sarvāśca dārayatyakriyāvataḥ| bhagabastigudāṃsteṣu dīryamāṇeṣu
bhūribhiḥ||4|| vātamūtraśakṛcchukraṃ khaiḥ
sūkṣmairvamati kramāt| ----------------------------------------------------|5|
Sa.
hastyaśvādigamanādibhirarśonidānoktairaparairapi
niṣevitairaśubhapurākṛtakarmavipākena sadyo vā sādhunindābhiḥ pāyoraṅgule
dvyaṅgule vā yo vraṇo'ntarbāhyo vā bāhu lyena piṭikāpūrvā duṣṭaraktamāṃsago
bastimūtrāśayasamīpagatatvāt syandanasvabhāvaḥ sa bhagandaraḥ syāt|
saṃ-bhagādīn sarvān dārayati, kriyārahitasya puṃsaḥ| teṣu-bhagādiṣu,
śīryamāṇeṣu khaiḥ-chidraiḥ, sūkṣmairbahubhiḥ krameṇa vātādīn vamati|
----------------------------------------------------| doṣaiḥ pṛthagyutaiḥ
sarvairāgantuḥ so'ṣṭamaḥ smṛtaḥ||5||
Sa. bhagandarākhyo vraṇo doṣaiḥ pṛthak
tridhā| yuktaiśca doṣaistridhā| sarvairekaḥ| āganturaṣṭamo gaditaḥ|
apakvaṃ piṭikāmāhuḥ pākaprāptaṃ bhagandaram|
----------------------------------------------------|6|
Sa. apakvaṃ śophaṃ piṭikāṃ kathayanti|
pakvaṃ śophaṃ bhagandaramāhuḥ|
----------------------------------------------------| gūḍhamūlāṃ sasaṃrambhāṃ
rugāḍhyāṃ rūḍhakopinīm||6|| bhagandarakarīṃ
vidyāt piṭikāṃ na tvato'nyathā|
----------------------------------------------------|7|
Sa. piṭikāṃ gūḍhamūlādiguṇāṃ
bhagandarakarīṃ vidyāt| ato'nyathā-viparyayeṇa, piṭikāmātrāṃ vijānīyāt|
----------------------------------------------------| tatra śyāvā'ruṇā
todabhedasphuraṇarukkarī||7|| piṭikā
mārutāt----------------------------|
----------------------------------------------------|8|
Sa. teṣu madhyācchyāvādiguṇā piṭikā
pavanāt syāt|
--------------pittāduṣṭragrīvāvaducchritā| rāgiṇi tanurūṣmāḍhyā
jvaradhūmāyanānvitā||8||
Sa. pittāt piṭikoṣṭragrīvevocchritā
rāgādiguṇānvitā ca syāt|
sthirā snigdhā mahāmūlā pāṇḍuḥ kaṇḍumatī kaphāt|
----------------------------------------------------|9|
Sa. kaphāt piṭikā sthirādiguṇā syāt|
----------------------------------------------------| śyāvā tāmrā sadāhoṣā
ghorarug vātapittajā||9||
Sa. vātapittotthā piṭikā śyāvadiguṇā
syāt|
pāṇḍurā kiñcidāśyāvā kṛcchrapākā kaphānilāt|
----------------------------------------------------|10|
Sa. śleṣmapavanāt piṭikā pāṇḍurādiguṇā
syāt| kaphapittajastu bhagandaraḥ "arśaḥsa(durnā)māśritya" (ślo.15)
ityārabhyāgre pratipādayiṣyati| teneha tatpiṭikā tantrakṛtā nābhihitā|
----------------------------------------------------| pādāṅguṣṭhasamā
sarvairdoṣairnānāvidhavyathā||10||
śūlārocakatṛḍdāhajvaracchardirupadrutā|
----------------------------------------------------|11|
Sa. sarvairdoṣaiḥ pādāṅuṣṭhatulyā
nānāvidhavyathā śūlādibhirupadrutā piṭikā syāt|
vraṇatāṃ yānti tāḥ pakvāḥ pramādāt------------------|
----------------------------------------------------|11|
Sa. tāśca piṭikāḥ pramādāt-ayatnāt,
pakvāḥ sadyo vraṇatāṃ yānti|
----------------------------------------------------|
---------------------------------------tatra vātajā||11||
cīyate'ṇumukhaiśchidraiḥ śataponakavat kramāt| acchaṃ sravadbhirāsrāvamajasraṃ
phenasaṃyutam||12||
śataponakasaṃjño'yam-----------------------|
----------------------------------------------------|13|
Sa. teṣu madhyādvātajā piṭikā
śataponakavat-tita uvat, sūkṣmadvāraiśchidraiḥ krameṇa cīyate| kiṃ kurvāṇaiḥ ?
acchaṃ-tanuṃ, āsrāvaṃ saha phenamanavarataṃ sravadbhiḥ| ayaṃ śataponakasaṃjño
bhagandaraḥ|
----------------------uṣṭragrīvastu pittajaḥ|
----------------------------------------------------|13|
Sa. pittajastu bhagandara
uṣṭragrīvākhyaḥ|
----------------------------------------------------| bahupicchāparisrāvī
parisrāvī kaphodbhavaḥ||13||
Sa. kaphottho bhagandaro
bahupicchaparisrāvī syāt| sa ca parisrāvī kathyate|
vātapittātparikṣepī parikṣipya gudaṃ gatiḥ| jāyate paritastatra prākāraṃ
parikheva ca||14||
Sa. vātapittāt parikṣepītyucyate| tatra
gudaṃ parikṣipya gatiḥ puraprākāraṃ paritaḥ parikheva ca jāyate|
ṛjurvātakaphādṛjvyā gudo gatyā'tra dīryate|
----------------------------------------------------|15|
Sa. vātakaphād ṛjusaṃjño bhagandaraḥ|
tatra ṛjvyā gatyā gudo dīryate|
----------------------------------------------------| kaphapitte tu pūrvotthaṃ
durnāmāśritya kupyataḥ||15|| arśomūle tataḥ
śophaḥ kaṇḍūdāhādimān bhavet| sa śīghraṃ pakvabhinno'sya
kledayanmūlamarśasaḥ||16|| sravatyajasraṃ
gatibhirayamarśobhagandaraḥ|
----------------------------------------------------|17|
Sa. pūrvotthaṃ durnāma samāśritya
kaphapitte yadā kupyataḥ, tataḥ-tatkopāt, arśomūle śophaḥ kaṇḍvādimān syāt|
saḥ-śophaḥ, pakvabhinno'sya-arśaso, mūlamāśveva kledayan gatibhirajasraṃ
sravati| sa śopho'rśobhagandara ucyate|
----------------------------------------------------| sarvajaḥ śambukāvartaḥ
śambukāvartasannibhaḥ||17|| gatayo
dārayantyasmin rugvegairdāruṇairgudam|
----------------------------------------------------|18|
Sa. sannipātotthaḥ śambukāvartasaṃjñaḥ
śambukāvartasamaḥ syāt| asmin-sarvaje bhagandare, rugvegaistīvrairgatayo gudaṃ
dārayanti|
----------------------------------------------------| asthileśo'bhyavahṛto
māṃsagṛddhyā yadā gudam||18|| kṣiṇoti
tiryaṅnirgacchannunmārgaṃ kṣatato gatiḥ| syāttataḥ pūyadīrṇāyāṃ māṃsakothena
tatra ca||19|| jāyante kṛmayastasya
khādantaḥ parito gudam| vidārayanti nacirādunmārgī kṣatajaśca saḥ||20||
Sa. asthilavo māṃsagārdhyena bhukto
yadā tiryak-unmārgaṃ, nirgacchan gudaṃ kṣiṇoti, tadā kṣātādgatiḥ syāt| tataḥ
pūyadīrṇāyāṃ gatau māṃsakothena ca tasmin kṛmayo bhavanti| te ca kṛmayaḥ
tasya-bhagandariṇo, gudaṃ bhakṣayantaḥ parito vidārayanti śīghrameva|
asāvunmārgī kṣatajaścocyate|
teṣu rugdāhakaṇḍvādīn vidyād vraṇaniṣedhataḥ|
----------------------------------------------------|21|
Sa. teṣu-bhagandareṣu,
vraṇaniṣedhato-vraṇapratiṣedhāt, rugādīn vidyāt|
----------------------------------------------------| ṣaṭ
kṛcchrasādhanāsteṣāṃ, nicayakṣatajau tyajet||21||
pravāhiṇīṃ valīṃ prāptaṃ sevanīṃ vā samāśritam|
----------------------------------------------------|22|
Sa. teṣāṃ madhyāt kṛcchrasādhanāḥ
ṣaṭ-ekadoṣajā dvidoṣajāśca| sannipātajaṃ kṣatajaṃ ca tyajet| pravāhiṇīṃ valīṃ
prāptaṃ yadbhagandaraṃ tattyajet| tathā sevanīmāśritya yajjātaṃ tacca
varjayet|
----------------------------------------------------| athāsya piṭikāmeva tathā
yatnādupācaret||22||
śudhdyasṛksrutisekādyairyathā pākaṃ na gacchati|
----------------------------------------------------|23|
Sa. athāsya-bhagandarasya,
piṭikāmeva-piṭikāvasthāmeva, yatnaṃ kṛtvā śudhdyādibhistathopakramet yathā
pākaṃ na prāpnoti|
----------------------------------------------------| pāke punarupasnigdhaṃ
sveditaṃ cāvagāhataḥ||23||
yantrayitvā'rśasamiva paśyetsamyagbhagandaram| arvācīnaṃ
parācīnamantarmukhabahirmukham||24||
Sa. pāke tu satyupasnigdhamavagāhena ca
sveditaṃ tato'rśasamiva yantrayitvā suṣṭhu bhagandaraṃ paśyet-avāṅmukhaṃ
parāṅmukhaṃ vā, antarmukhaṃ bahirmukhaṃ vā, ityevaṃ suṣṭhu nirūpya|
arvācīnamiti "vibhāṣāñceradik striyām" iti svārthe khaḥ|
athāntarmukhameṣitvā samyak śastreṇa pāṭayet| bahirmukhaṃ ca niḥśeṣaṃ tataḥ
kṣāreṇa sādhayet||25|| agninā vā bhiṣak
sādhu kṣāreṇaivoṣṭrakandharam|
----------------------------------------------------|26|
Sa. anantaramantarmukhameṣiṇyā eṣitvā
samyak śastreṇa pāṭayet| bahirmukhaṃ ca bhagandaraṃ niḥśeṣaṃ pāṭayitvā tataḥ
kṣāreṇa sādhayet jvalanena vā| uṣṭrakandharaṃ-uṣṭragrīvaṃ, kṣāreṇaiva sādhu
kṛtvā vaidyaḥ sādhayet-na tvagninā|
----------------------------------------------------| nāḍīrekāntarāḥ kṛtvā
pāṭayecchataponakam||26|| tāsu rūḍhāsu
śoṣāśca, mṛtyurdīrṇe gude'nyathā|
----------------------------------------------------|27|
Sa. śataponakākhyamekāntarā nāḍīḥ kṛtvā
pāṭayet| tāsu rūḍhāsu śeṣā api nāḍīḥ pāṭayet| anyathā-ekahelayaiva, gude
pāṭite sati mṛtyuḥ syāt|
----------------------------------------------------| parikṣepiṇī cāpyevaṃ
nāḍyuktaiḥ kṣārasūtrakaiḥ||27||
Sa. parikṣepiṇi ca bhagandare
nāḍīkathitaiḥ kṣārasūtrakairevaṃkramāt, sādhayet|
arśobhagandare pūrvamarśāṃsi pratisādhayet|
----------------------------------------------------|28|
Sa. arśobhagandare pūrvamarśāṃsi
pratisādhayet-upacaret|
----------------------------------------------------| tyaktvopacaryaḥ kṣatajaḥ
śalyaṃ śalyavatastataḥ||28|| āhārecca tathā
dadyāt kṛmighnaṃ lepabhojanam| piṇḍanāḍyādayaḥ svedāḥ susnigdhā ruji
pūjitāḥ||29||
Sa. kṣatajo
bhagandarastyaktvā-pratyākhyāya, cikitsyaḥ| anantaraṃ śalyavataḥ-saśalyasya,
śalyamāharet| tathā kṛmighnaṃ lepaṃ bhojanaṃ ca dadyāt| pīḍāyāṃ ca satyāṃ
piṇḍasvedādayaḥ susnigdhā hitāḥ|
sarvatra ca bahucchidre chedānālocya yojayet|
gītīrthasarvatobhadradalalāṅgallalāṅgalān||30||
Sa. bahucchidre ca bhagandare
sarvatraivālocya caturaśchedān gotīrthakādikān kuryāt| tāneva
chedānāha-gotīrthetyādi|
pārśvaṃ gatena śastreṇa chedo gotīrthako mataḥ| sarvataḥ sarvatobhadraḥ,
pārśvacchedo'rdhalāṅgalaḥ||31|| pārśvadvaye
lāṅgalakaḥ---------------------------|
----------------------------------------------------|32|
Sa. śastreṇa pārśvaṃ gatena yaśchedaḥ
sa gotīrthakākhyaḥ, sa ca kāvyagatagomūtrikākāraḥ| sarvato yaśchedaḥ sa
sarvatobhadrākhyaḥ, sa ca sarvatobhadrakāvyākāraḥ| ya ekasmin pārśve cedaḥ, sa
ca dalalāṅgalakākhyaḥ,-kuṭārahitahalākāraḥ| pārśvadvaye yaśchedaḥ sa
lāṅgalakākhyaḥ,-sampūrṇahalākāraḥ|
-----------------------samastāṃścāgninā dahet| āsrāvamārgānniḥśeṣaṃ naivaṃ
vikurute punaḥ||32||
Sa. vraṇān sarvāṃścāsrāvamārgān
niḥśeṣaṃ kṛtvā'gninā dahet| evaṃ kṛte sati punarvikāraṃ vraṇo na yāti|
yateta koṣṭhaśuddhau ca bhiṣak tasyāntarā'ntarā|
----------------------------------------------------|33|
Sa. tasya-bhagandariṇaḥ, koṣṭhaśuddhau
cāntarā'ntarā vaidyo yateta|
----------------------------------------------------| lepo vraṇe biḍālāsthi
triphalārasakalkitam||33||
Sa. mārjārāsthi triphalārasakalkitaṃ
vraṇe lepo hitaḥ|
jyotiṣmatīmalayulāṅgaliśelupāṭhā- kumbhāgnisarja(rji)karavīravacāsudhārkaiḥ|
abhyañjanāya vipaceta bhagandarāṇāṃ tailaṃ vadanti paramaṃ hitametadeṣām||34||
Sa. jyotiṣmatyādibhirabhyaṅgārthaṃ
tailaṃ pacet| bhagandarāṇāmeteṣāmetat paramaṃ-atiśayena, hitaṃ gadanti|
vasantatilakāvṛttam| vakṣyamāṇaṃ ca madhukādi drutavilambitam|
madhukarodhrakaṇātrureṇukā- dvirajanīphalinīpaṭusārivāḥ|
kamalakesarapadmakadhātakī- madanasarjarasāmayarodikāḥ||35||
sabījapūracchadanairebhistailaṃ vipācitam|
bhagandarāpacīkuṣṭhamadhumehavraṇāpaham||36||
Sa. madhukādibhiretaiḥ
sabījapūrapatraistailaṃ vipācitaṃ bhagandarādighnam|
madhutailayutā viḍaṅgasāra- triphalāmāgadhikākaṇāśca līḍhāḥ|
kṛmikuṣṭhabhagandaraprameha- kṣatanāḍīvraṇaropaṇā bhavanti||37||
Sa. viḍaṅgasārādayo mākṣikatailayuktā
līḍhāḥ kṛmyādivraṇaropaṇāḥ syuḥ| māgadhikākaṇāḥ-pippalītaṇḍulāḥ|
aupacchandasikaṃ vṛttam|
amṛtātruṭivellavatsakaṃ kalipathyāmalakāni gugguluḥ| kramavṛddhamidaṃ
madhudrutaṃ piṭikāsthaulyabhagandarān jayet||38||
Sa. amṛtādikamidaṃ krameṇa bhāgavṛdhdyā
vṛddhaṃ madhunā drutaṃ piṭikādīn jayet| vaitālīyam|
māgadhikāgnikaliṅgaviḍaṅgai- rbilvadhṛtaiḥ savarāpalaṣaṭkaiḥ| guggulunā
sadṛśena sametaiḥ kṣaudrayutaiḥ sakalāmayanāśaḥ||39||
Sa. māgadhikādikairbilvadhṛtaiḥ-pṛthak
palamitaiḥ, triphalāpalaṣaṭkasahitaiḥ sarvaistulyena guggulunā
yutairmadhusametairmiśritairmātrayā bhakṣitaiḥ(?) samastavyādhiharaṇaṃ syāt|
guggulupañcapalaṃ palikāṃśā māgadhikā triphalā ca pṛthaksyāt|
tvaktruṭikarṣayutaṃ madhulīḍhaṃ kuṣṭhabhagandaragulmagatighnam||40||
Sa. guggulupalāni pañca, pippalyādayaḥ
palāṃśikāḥ, tvagelayoḥ pṛthak karṣam| tadetanmadhulīḍhaṃ kuṣṭhādighnam|
svāyambhuvākhyo guggulureṣa prasiddhaḥ| dodhakaṃ(ke) vṛttam(tte)|
śṛṅgaberarajoyuktaṃ tadeva ca subhāvitam| kvāthena daśamūlasya
viśeṣādvātarogajit||41||
Sa. tadeva-guggulvādikaṃ dravyaṃ,
śuṇṭhīcūrṇayutaṃ daśamūlakvāthena subhāvitaṃ viśeṣeṇa vātarogajit|
uttamākhadirasārajaṃ rajaḥ śīlayannasanavāribhāvitam| hanti
tulyamahiṣākṣamākṣikaṃ kuṣṭhamehapiṭikābhagandarān||42||
Sa. triphalādirajo'sanakvāthena
bhāVvitaṃ tulyamahiṣākhya(kṣa)mākṣikaṃ śīlayan kuṣṭhādīn hanti| ro narau
lagayutā rathoddhatā|
bhagandareṣveṣa viśeṣa uktaḥ śeṣāṇi tu vyañjanasādhanāni| vraṇādhikārāt
pariśīlanācca samyagviditvaupayikaṃ vidadhyāt||43||
Sa. bhagandareṣu
sarveṣvayamupakramaviśeṣo'bhihitaḥ| śeṣāṇi tu vraṇāni prakaṭasādhanāni| teṣu
vraṇādhikārāt pariśīlanācca samyagviditvopakramaṃ yathāyogyaṃ kuryāt|
upajātiḥ|
aśvapṛṣṭhagamanaṃ calarodhaṃ madyamaithunamajīrṇamasātmyam| sāhasāni vividhāni
ca rūḍhe vatsaraṃ pariharedadhikaṃ vā|44| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttara- sthāne bhagandarapratiṣedho nāmā- ṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ|28|
Sa. bhagandare vraṇe rūḍhe'pi
turagapṛṣṭhagamanādikaṃ varṣaṃ yāvadadhikaṃ vā pariharediti| svāgatāvṛttam|
iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bhagandara pratiṣedho
nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 28||