Sa. granthyādivijñānamucyate-
athāto grathyarbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha
smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) kaphapradhānāḥ kurvanti
medomāṃsāsragā malāḥ| vṛttonnataṃ yaṃ śvayathuṃ sa
granthirgrathanātsmṛtaḥ||1||
Sa. saṃ-medomāṃsaraktasthitāḥ
kaphapradhānā doṣā vṛttonnataṃ yaṃ śvayathuṃ, kurvanti, sa grathanād granthiḥ
smṛtaḥ|
doṣāsramāṃsamedosthisirāvraṇabhavā nava|
te---------------------------------------|2|
Sa. saṃ-te ca-granthayo,
doṣādyātmakatvāt navasaṅkhyāḥ syuḥ|
----------------------------------------------------| ---------tatra
vātādāyāmatodambhedānvito'sitaḥ||2||
sthānātsthānāntaragatirakasmāddhānivṛddhimān| mṛdurbastirivānaddho
vibhinno'cchaṃ sravatyasṛk||3||
Sa. saṃ-teṣu madhye vātādāyāmādiguṇaḥ
śvayathuḥ syāt| sa ca vibhinno lohitamacchaṃ sravati|
pittātsadāhaḥ pītābho rakto vā, pacyate drutam| bhinno'sramuṣṇaṃ
sravati----------------------|4|
Sa. saṃ-pittena dāhayutaḥ
pītacchavirathavā raktaḥ| śophaḥ śīghraṃ pacyate| bhinnaḥ sa uṣṇamasṛk
sravati|
----------------------------------------------------|
-----------------------------śleṣmaṇā nīrujo ghanaḥ||4||
śītaḥ savarṇaḥ kaṇḍūmān, pakvaḥ pūyaṃ sravedghanam|
----------------------------------------------------|5|
Sa. saṃ-kaphena nīrujo ghanaḥ śophaḥ
śītasparśaḥ śarīrasamānavarṇaḥ kaṇḍūyutaśca syāt| sa pakvaḥ pūyaṃ ghanaṃ
sravet|
----------------------------------------------------| doṣairduṣṭe'sṛji
granthirbhavenmūrcchatsu jantuṣu||5||
sirāmāṃsaṃ ca saṃśritya sasvāpaḥ pittalakṣaṇaḥ|
----------------------------------------------------|6|
Sa. saṃ-doṣairduṣṭe lohite sati
granthirbhavet| jantuṣu-kṛmiṣu, vṛddhiṃ gacchatsu sirāmāṃsaṃ ca saṃśritya
svāpānvitaḥ śophaḥ pittasamānalakṣaṇaḥ syāt|
----------------------------------------------------| māṃsalairdūṣitaṃ
māṃsamāhārairgranthimāvahet||6|| snigdhaṃ
mahāntaṃ kaṭhinaṃ sirānaddhaṃ kaphākṛtim|
----------------------------------------------------|7|
Sa. saṃ-māṃsalairāhārairmāṃsaṃ dūṣitaṃ
granthi snigdhādiguṇayuktaṃ kaphākāraṃ karoti|
----------------------------------------------------| pravṛddhaṃ medurairmedo
nītaṃ māṃse'thavā tvaci||7|| vāyunā kurute
granthi bhṛśaṃ snigdhaṃ mṛduṃ calam| śleṣamatulyākṛtiṃ
dehakṣayavṛddhikṣayodayam||8|| sa vibhinno
ghanaṃ medastāmrāsitasitaṃ sravet|
----------------------------------------------------|9|
Sa. saṃ-medurairbhojanairmedaḥ
pravṛddhaṃ vāyunā māṃse nītamathavā tvaci nītaṃ medogranthiṃ bhṛśaṃ
snigdhādiguṇaṃ śleṣmasamānākāraṃ tathā śarīrakṣayavṛddhibhyāṃ kṣayodayau yasya
taṃ tādṛśaṃ karoti| sa ca granthibhinnaḥ san ghanaṃ tāmramasitaṃ sitaṃ ca
medaḥ sravati|
----------------------------------------------------|
asthibhāṅgābhighātābhyāmunnatāvanataṃ tu yat||9||
so'sthigranthiḥ----------------------------------|
----------------------------------------------------|10|
Sa. saṃ-asthibhāṅgenābhighātena
vā'sthnyunnatamavanataṃ vā yat syāt, so'sthigranthiḥ |
-------------------padātestu sahasā'mbhovagāhanāt| vyāyāmādvā pratāntasya
sirājālaṃ saśoṇitam||10|| vāyuḥ sampīḍya
saṅkocya vakrīkṛtya viśoṣya ca| niḥṣphuraṃ nīrujaṃ granthiṃ kurute sa
sirāhvayaḥ||11||
Sa. saṃ-padāteḥ sahasaiva jalāvagāhād
vyāyāmādvā pratāntasyaglānasya, pavanaḥ kruddhaḥ saraktaṃ sirājālaṃ sampīḍya
tathā saṅkocya vakrīkṛtya viśoṣya ca niḥṣphuraṃ nīrujaṃ granthiṃ kurute sa
sirāsaṃjñaḥ| niḥṣphuramiti "sphuratisphulatyoḥ" ityādinā ṣatvam|
aruḍhe rūḍhamātre vā vraṇe sarvarasāśinaḥ| sārdre vā bandharahite
gātre'śmābhihate'thavā||12||
vāto'sramasrutaṃ duṣṭaṃ saṃśoṣya grathitaṃ vraṇam| kuryātsadāhaḥ kaṇḍūmān
vraṇagranthirayaṃ smṛtaḥ||13||
Sa. saṃ-aruḍhe vraṇe tathā
rūḍhamātre-sadyorūḍhe vraṇe, sarvarasāśino narasyāthavā sārdre vraṇe
bandharahite śarīre'śmābhihate vā vāto raktamasrutaṃ duṣṭaṃ saṃśoṣya grathitaṃ
vraṇaṃ kuryāt| dāhādiyuta eṣa vraṇagranthiḥ smṛto munibhiḥ|
sādhyā doṣāsramedojāḥ, na tu sthūlakharāścalāḥ|
marmakaṇṭhodarasthāśca-------------------------|14|
Sa. saṃ-doṣāsramedojā granthayaḥ
sādhyāḥ| na punaḥ sthūlāḥ kharāścalāstathā marmasthāḥ kaṇṭhasthā udarasthāśca
granthayaḥ sādhyāḥ |
----------------------------------------------------|
---------------------------mahattu granthito'rbudam||14||
tallakṣaṇaṃ ca medontaiḥ ṣoḍhā doṣādibhistu tat| prāyo medaḥ
kaphāḍhyatvāsthiratvācca na pacyate||15||
Sa. saṃ-grantheryanmahat tadarbudam|
tasya cārbudasya lakṣaṇaṃ ṣaṭ prakāram| katham ? doṣaistrīṇi,
raktamāṃsamedobhistrīṇīti| tacca-arbudaṃ, medaḥkaphabāhulyāt sthiratvācca
prāyaḥ pacanaṃ na yāti|
sirāsthaṃ śoṇitaṃ doṣaḥ saṅkocyāntaḥ prapīḍya ca| pācayeta tadānaddhaṃ
sāsrāvaṃ māṃsapiṇḍitam||16||
māṃsāṅkuraiścitaṃ yāti vṛddhi cāśu sravettataḥ| ajasraṃ duṣṭarudhiraṃ bhūri
tacchoṇitārbudam||17||
Sa. saṃ-sirāsthitaṃ raktaṃ
doṣo-vātādyanyatamaḥ, saṅkocyāntaḥ abhyantare, ca prapīḍya pācayet| tatpakvaṃ
ca sadānaddhaṃ sāsrāvaṃ māṃsapiṇḍitaṃ māṃsāṅkuraiścitaṃ vṛddhiṃ gacchati|
vṛddhaṃ ca sadāśu satataṃ duṣṭaṃ rudhiraṃ prabhūtaṃ sravati| tat-evaṃvidhaṃ,
śoṇitārbudaṃ gadyate| māṃsārbudamedorbudayośca lakṣaṇaṃ
tadgranthilakṣaṇenaivoktaprāyatvānnehoktam|
teṣvasṛṅmāṃsaje varjye, catvāryanyāni sādhayet|
----------------------------------------------------|18|
Sa. saṃ-teṣu-ṣaṭsvarbudeṣu
madhye,śoṇitamāṃsaje dve arbude nopakramet| aparāṇi catvāri sādhayet|
-----------------------------------------------------| prasthitā
vaṅkṣaṇoorvādimadhaḥkāyaṃ kapholbaṇāḥ||18||
doṣā māṃsāsragāḥ pādau kālenāśritya kurvate| śanaiḥśanairghanaṃ śophaṃ
ślīpadaṃ tatpracakṣate||19||
Sa. saṃ-adhaḥkāyaṃ vaṅkṣaṇoruprabhṛti
doṣā gatāḥ kapholbaṇā māṃsalohitagāḥ kālena pādau samāśritya nibiḍaṃ śvayathuṃ
śanaiḥśanairvidadhati| tadetadchlīpadaṃ pracakṣate |
paripoṭayutaṃ kṛṣṇamanimittarujaṃ kharam| rūkṣaṃ ca
vātāt---------------------------|20|
Sa. saṃ-ślīpadaṃ vātāt paripoṭena
yuktaṃ kṛṣṇavarṇamahetupīḍaṃ kharaṃ rūkṣaṃ ca syāt|
----------------------------------------------------|
-----------------------pittāttu pītaṃ dāhajvarānvitam||20||
Sa. saṃ-pittāt pītaṃ dāhajvarayutaṃ ca
syāt|
-----------------------------------------------------| kaphādguru snigdhamaruk
citaṃ māṃsāṅkurairbṛhat|21|
Sa. saṃ-kaphena guru snigdhaṃ
rujārahitaṃ māṃsāṅkuraiścitaṃ mahacca syāt|
----------------------------------------------------| tattyajedvatsarātītaṃ
sumahat suparisruti||21||
Sa. saṃ-tat-ślīpadaṃ, varṣātikrāntaṃ
sumahat suparisrāvaṃ ca tyajet|
pāṇināsauṣṭhakarṇeṣu vadantyeke tu pādavat| ślīpadaṃ jāyate tacca deśe'nūpe
bhṛśaṃ bhṛśam||22||
Sa. saṃ-pāṇyādiṣvapi pādavacchlīpadaṃ
jāyata ityeke vadanti| taccānūpadeśe'tiśayena rogasvabhāvājjāyate|
medasthāḥ kaṇṭhamanyākṣakakṣāvaṅkṣaṇagā malāḥ| savarṇān kaṭhinān snigdhān
vārtākāmalakākṛtīn||23|| avagāḍhān bahūn
gaṇḍāṃścirapākāṃśca kurvate| pacyante'lparujaste'nye
sravantyanye'tikaṇḍurāḥ||24|| naśyantyanye
bhavantyanye dīrghakālānubandhinaḥ| gaṇḍamālā'pacī ceyaṃ dūrveva
kṣayavṛddhibhāk|25|
Sa. saṃ-medasthāḥ kaṇṭhādigā doṣāḥ
savarṇān kaṭhinān snigdhān vārtākāmalakākārānavagāḍhān bahūn
gaṇḍāṃścirapākāṃśca kurvate| te ca-gaṇḍāḥ stokapīḍāḥ pacyante| anye ca
sravanti| apare cātikaṇḍurāḥ, kaṇḍuṃ rānti dadata iti kaṇḍurāḥ| naśyantyanye|
anye jāyante dīrghakālānubandhinaḥ| iyaṃ-īdṛśī, gaṇḍamālā apacī cocyate|
dūrveva kṣayavṛddhibhāk|
tāṃ tyajetsajvaracchardipārśvarukkāsapīnasām|
-----------------------------------------------------||25||
Sa. saṃ-tāṃ-gaṇḍamālāṃ, jvarādiyutāṃ
tyajet| atha nāḍīvijñānamāha--
----------------------------------------------------| abhedātpakvaśophasya
vraṇe cāpathyasevinaḥ||26|| anupraviśya
māṃsādīn dūraṃ pūyo'bhidhāvati| gatiḥ sā dūragamanānnāḍī nāḍīva saṃsruteḥ||27||
nāḍyekā'nṛjuranyeṣāṃ saivānekagatirgatiḥ|
-----------------------------------------------------|28|
Sa.
śām-pakvaśophasyābhedanādapathyasevinaśca puṃso vraṇe pūyo māṃsādīnanupraviśya
dūraṃ vrajati| sā dūragamanāt gatirityucyate| nāḍīva saṃsruternāḍītyucyate|
anyeṣāṃ tu tantrakṛtāṃ mata ekā nāḍyanṛjuḥ-vakrā, nāḍītyucyate| saiva
nāḍyanekagatirgatirityucyata iti |
-----------------------------------------------------| sā doṣaiḥ
pṛthagekasthaiḥ śalyahetuśca pañcamī||28||
Sa. saṃ-sā-nāḍī,
pṛthagdoṣaistrisaṅkhyā, sannipātena caturthī, pañcamī śalyahetuḥ |
vātāt saruksūkṣmamūkhī vivarṇā phenilodvamā| sravatyabhyadhikaṃ
rātrau--------------------|29|
Sa. saṃ-vātāt sarujādiguṇā|
-----------------------------------------------------|
--------------------------pittāttṛḍjvaradāhakṛt||29||
pītoṣṇapūtipūyasruddivā cāti niṣiñcati|
----------------------------------------------------|30|
Sa. saṃ-pittāttṛḍādikṛt|
pītoṣṇapūtipūyasrāvī| divase cātiśayena sravati |
----------------------------------------------------| ghanapicchilasaṃsrāvā
kaṇḍūlā kaṭhinā kaphāt|30| niśi cābhyadhikakledā----------------------|
-----------------------------------------------------|31|
Sa. saṃ-kaphāt ghanapicchilasrāvā
kaṇḍūmatī kaṭhinā niśicābhyadhikledā syāt|
----------------------------------------------------| ghanapicchilasaṃsrāvā
kaṇḍūlā kaṭhinā kaphāt||30|| niśi
cābhyadhikakledā----------------------|
-----------------------------------------------------|31|
Sa. saṃ-kaphāt ghanapicchilasrāvā
kaṇḍūmatī kaṭhinā niśicābhyadhikledā syāt|
antaḥsthitaṃ śalyamanāhṛtaṃ tu karoti nāḍīṃ vahate ca sā'sya| phenānuviddhaṃ
tanumalpamuṣṇaṃ sāsraṃ ca pūyaṃ sarujaṃ ca nityam|31| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci- tāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttarasthāne granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānīyaṃ
nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ|29|
Sa. saṃ-antare sthitaṃ śalyamanākṛṣṭaṃ
sannāḍīṃ karoti| asya ca-śalyavataḥ puṃsaḥ, sā-nāḍī, phenilaṃ tanvādiguṇaṃ ca
pūyaṃ nityameva sarujaṃ vahata iti| upajātivṛttam| iti
śrīmRṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭha uttarasthāne granthya
rbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānīyaṃ nāma ekonatriṃ- śo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 29||