Sa. adhunā granthyādīnāṃ cikitsitaṃ
bibhaṇiṣurāha-
athāto granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha
smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) granthiṣvāmeṣu kartavyā
yathāsvaṃ śophavat kriyā|
----------------------------------------------------|1|
Sa. āmeṣu-apakveṣu, granthiṣu yathāsvaṃ
śopheṣviva kriyācikitsitam|
----------------------------------------------------|
bṛhatīcitrakavyāghrīkaṇāsiddhena sarpiṣā||1||
snehayecchuddhikāmaṃ ca, tīkṣṇaiḥ śuddhasya lepanam|
-----------------------------------------------------|2|
Sa. bṛhatyādibhiḥ siddhena sarpiṣā
śuddhikāmaṃ naraṃ snehayet| tataḥ śuddhasya-kṛtavamanavirekasya sataḥ,
tīkṣṇairdravyairlepanaṃ kāryam |
-----------------------------------------------------| saṃsvedya bahuśo
granthiṃ vimṛdnīyāt punaḥ punaḥ||2||
Sa. granthiṃ samyak
svedayitvā'ṅguṣṭhādibhiḥ punaḥ punarvimṛdnīyāt|
eṣa vāte viśeṣeṇa kramaḥ, pittāsraje punaḥ| jalaukaso himaṃ sarvaṃ, kaphaje
vātiko vidhiḥ||3||
Sa. eṣa kramo viśeṣeṇa vāte kāryaḥ|
pittāsraje granthau jalaukasaḥ| sarvadā śītaṃ pralepādikaṃ hitam| kaphaje
granthau vātodbhavagranthivihitaḥ kramaḥ|
tathā'pyakvaṃ chittvainaṃ sthite rakte'gninā dahet| sādhvaśeṣaṃ, saśeṣo hi
punarāpyāyate dhruvam||4||
Sa. evamapyapakvamenaṃ granthiṃ sādhu
yathā bhavatyaśeṣaṃ ca tathā chittvā sthite rakte satyagninā dahet| śeṣaḥ
kasmānna kriyate ? ityāha-saśeṣa iti| yasmāt saśeṣo granthirniścayenaiva
punarāpyāyate-vṛddhiṃ yāti|
māṃsavraṇodbhavau granthī yāpayedevameva ca|
----------------------------------------------------|5|
Sa. sa- māṃsavraṇodbhavau granthī
evameva yāpayet|
----------------------------------------------------| kāryaṃ
medobhave'pyetattaptaiḥ phālādibhiśca tam||5||
pramṛdyāttiladigdhena channaṃ dviguṇavāsasā| śastreṇa pāṭayitvā vā dahenmedasi
sūddhṛte||6||
Sa. medoje'pyetat kāryam| taṃ
ca-medodbhavaṃ granthiṃ, tilakalkadigdhena dviguṇavāsasā channaṃ santaṃ
taptaiḥ phālādibhirupaspṛśet| athavā śastreṇa pāṭayitvā medasi niḥśeṣamuddhṛte
satyagninā dahet|
sirāgranthau nave peyaṃ tailaṃ sāhacaraṃ, tathā| upanāho'nilaharairbastikarma
sirāvyadhaḥ||7||
Sa. sirāgranthau ca nave sāhacaraṃ
tailaṃ peyam| tathā vātaghnairupanāho hito bastikarma sirāvyadhaśca|
arbude granthivat kuryāt yathāsvaṃ sutarāṃ hitam|
-----------------------------------------------------|8| |
ajāśakṛcchigrūmūlalākṣāsurasa(lavaṇakṣāra)-kāñjikaiḥ| vastrabaddhairupasvedya
mardayitvā pralepayet||1||
upodakāpatrapiṇḍyā chadairācchāditaṃ ghanam| niveśya paṭṭaṃ
badhnīyācchāmyatyevaṃ navārbudam||2|| jīrṇe
cārkacchadasudhāsāmudraguḍakāñjikaiḥ| pracchāne piṇḍikā baddhā
granthyarbudavilāyanī]||3||
Sa. arbude granthāviva sarvaṃ
yathāyogaṃ sutarāṃ hitaṃ kuryāt |
-----------------------------------------------------| ślīpade'nilaje vidhyet
snigdhasvinnopanāhite||8|| sirāmupari
gulphasya dvyaṅgule, pāyayecca tam| māsameraṇḍajaṃ tailaṃ gomūtreṇa
samanvitam||9|| jīrṇe
jīrṇānnamaśnīyācchuṇṭhīśṛtapayonvitam| traivṛtaṃ vā pibedevamaśāntāvagninā
dahet||10||
Sa. ślīpade vātotthe snigdhe svinna
upanāhite ca gulphasya dvayaṅgula upari sirāṃ vidhyet| taṃ ca-ślīpadinaṃ,
māsameraṇḍodbhavaṃ tailaṃ gomūtrayutaṃ pāyayet| jīrṇe cairaṇḍataile
purāṇamannaṃ śālyodanaṃ śuṇṭhīśṛtena kṣīreṇa sahāśnīyāt| traivṛtaṃ vā pibet|
evamapyaśāntau vahninā dahet| tathā gulphasyādhastātsirāṃ mokṣayet|
gulphasyādhaḥ sirāmokṣaḥ paitte sarvaṃ ca pittajit|
-----------------------------------------------------|11|
Sa. paitte tu ślīpade sarvaṃ
pittajiccikitsitaṃ hitam|
----------------------------------------------------| sirāmaṅguṣṭhake vidhvā
kaphaje śīlayedyavān||11|| sakṣaudrāṇi
kaṣāyāṇi varddhamānāstathā'bhayāḥ| limpetsarṣapavārtākimūlābhyāṃ
dhanvayā'thavā||12||
Sa. kaphaje tu sirāmaṅguṣṭhake vidhvā
yavānnaṃ śīlayet| kaṣāyaguṇayuktāni dravyāṇi mākṣikānvitāni hitāni| tathā
vardhamānā dvitryādikrameṇa harītakyo hitāḥ| sarṣapairvārtākīmūlena ca limpet|
dhānya(dhanva)yā-yavāsakayā vā, niśuṇṭhyā limpet|
ūrdhvādhaḥśodhanaṃ peyamapacyāṃ sādhitaṃ ghṛtam|
dantīdravantītrivṛtājālinīdevadālibhiḥ||13||
śīlayetkaphamedoghnaṃ dhūmagaṇḍūṣanāvanam| sirayā'paharedraktaṃ, pibenmūtreṇa
tārkṣyajam||14|| | palamarddhapalaṃ vā'pi
karṣaṃ vā'pyuṣṇavāriṇā| kāñcanāratvacaṃ pītvā gaṇḍamālāṃ vyapohati]||1||
Sa. apacyāmūrdhvādhaḥ śodhanaṃ
dantyādibhiḥ sādhitaṃ ghṛtaṃ pātavyam| tathā kaphamedoharaṃ
dhūmādikamabhyaset| sirayā raktaṃ haret| rasāñjanaṃ gomūtreṇāloḍitaṃ pibet|
granthīnapakvānālimpennākulīpaṭunāgaraiḥ| svinnān lavaṇapoṭalyā kaṭhinānanu
mardayet||15||
Sa. āmān granthīnnākulyādibhirālimpet|
kaṭhinān granthīllavaṇapoṭalyā svinnān paścādaṅguṣṭhādinā mardayet |
śamīmūlakaśigrūṇāṃ bījaiḥ sayavasarṣapaiḥ| lepaḥ piṣṭo'mlatakreṇa
granthigaṇḍavilāyanaḥ||16|| | kṣuṇṇāni
nimbapatrāṇi klRptairbhallātakaiḥ saha| śarāvasampuṭe dagdhvā sārdhaṃ
siddhārthakaiḥ samaiḥ||1|| etacchāgāmbunā
piṣṭaṃ gaṇḍamālāpralepanam]||1.5||
Sa. śamyādibhiramlatakrapiṣṭairlepo
granthyādivimlāpa(lāya)naḥ|
pākonmukhān srutāsrasya pittaśleṣmaharairjayet| apakvāneva voddhṛtya
kṣārāgnibhyāmupācaret||17||
Sa. pākonmukhān granthīn srutaraktasya
pittaśleṣmaghnairdravyairjayet| athavā'pakvāneva granthīnuddhṛtya
kṣārāgnibhyāmupakramet |
kākādanīlāṅgalikānahitottuṇḍikīphalaiḥ|
jīmūtabījakarkoṭīviśālākṛtavedhanaiḥ||18||
pāṭhānvitaiḥ palārdhaśairviṣakarṣayutaiḥ pacet| prasthaṃ karañjatailasya
nirugṇḍīsvarasāḍhake||19|| anena mālā
gaṇḍānāṃ cirajā pūyavāhinī| sidhyatyasādhyakalpā'pi pānābhyañjananāvanaiḥ||20||
Sa. saṃ-kākādanyādibhiḥ
kalkairdvikarṣonmitairviṣakarṣayutaiḥ karañjatailasya prasthaṃ
nirguṇḍīsvarasasyāḍhake pacet| tena (anena) tailena gaṇḍamālā cirotthā
pūyavāhinī cāsādhyaprāyā'pi pānādibhiḥ sidhyati|
tailaṃ lāṅgalikīkandakalkapādaṃ caturguṇe| nirguṇḍīsvarase pakvaṃ
nasyādyairapacīpraṇut||21||
Sa. lāṅgalikīkandakalkapādaṃ
nirguṇḍīsvarase caturguṇe tailaṃ pakvaṃ nasyādyairapacījit|
lāṅgalikīkandakalkaḥ pādo yasmistaile tadevam |
bhadraśrīdārumaricadviharidrātrivṛddhanaiḥ| manaḥ
śilālanaladaviśālākaravīrakaiḥ||22||
gomūtrapiṣṭaiḥ palikairviṣasyārdhapalena ca|
brāhmīrasārkajakṣīragośakṛdrasasaṃyutam||23||
prasthaṃ sarṣapatailasya siddhamāśu vyapohati| pānādyaiḥ śīlitaṃ
kuṣṭhaduṣṭanāḍīvraṇāpacīḥ||24||
Sa. bhadraśrīdārvādibhiḥ
palikairgomūtrapiṣṭairviṣasya cārdhapalena yuktairbrāhmīrasādibhiḥ saṃyutaṃ
sarṣapatailaprasthaṃ pakvaṃ pānādyairabhyastaṃ kuṣṭhādīn śīghrameva hanti |
vacāharītakīlākṣākaṭurohiṇicandanaiḥ| tailaṃ prasādhitaṃ pītaṃ samūlāmapacīṃ
jayet||25||
Sa. vacāharītakyādibhiḥ kalkitaistailaṃ
pakvaṃ pītaṃ nirmūlāmapacīṃ kuryāt|
śarapuṅkhodbhavaṃ mūlaṃ piṣṭaṃ tandulavāriṇā| nasyāllepācca
duṣṭārurapacīviṣajantujit||26||
Sa. śarapuṅkhāmūlaṃ tandulajalena
piṣṭaṃ nasyena lepanena ca duṣṭāruḥprabhṛtīn hanti|
mūlairuttamakāraṇyāḥ pīluparṇyāḥ sahācarāt|
sarodhrābhayayaṣṭyāhvaśatāhvādvīpidārubhiḥ||27||
tailaṃ kṣīrasamaṃ siddhaṃ nasye'bhyaṅge ca pūjitam|
----------------------------------------------------|28|
Sa. saṃ-uttamakāraṇyādīnāṃ mūlaistailaṃ
kṣīratulyaṃ siddhaṃ nasye'bhyaṅge ca hitam| uttamaivottamaketi "anyatarasyām"
iti hrasvaḥ| uttamakā cāsāvaraṇiśca(ṇī ca) uttamakāraṇītyarthaḥ|
uttamakāraṇī-karambhaḥ(mbhā)|
----------------------------------------------------| govyajāśvakhurā dagdhāḥ
kaṭutailena lepanam||28|| aiṅgudena tu
kṛṣṇāhirvāyaso vā svayaṃ mṛtaḥ|
-----------------------------------------------------|29|
Sa. gavādīnāṃ khurā dagdhāḥ kaṭutailena
vimiśritena lepo hitaḥ| kṛṣṇasarpo dagdha iṅgudītailena, kāko vā svayaṃ mṛta
iṅgudītailena, lepanaṃ hitam |
----------------------------------------------------| ityaśāntau
gadasyānyapārśvajaṅghāsamāśritam||29||
basterūrdhvamadhastādvā medo hṛtvā'gninā dahet|
-----------------------------------------------------|30|
Sa. saṃ-evamapyaśāntau satyāṃ
rogasyāparapārśvajaṅghāsamāśritaṃ basterūrdhvamadhastādvā medo hṛtvā jvalanena
dahet |
----------------------------------------------------| sthitasyordhvaṃ padaṃ
mitvā tanmānena ca pārṣṇitaḥ||30|| tata
ūrdhvaṃ hared granthīnityāha bhagavānnimiḥ|
----------------------------------------------------|31|
Sa. sthitasya puṃsa ūrdhvaṃ padaṃ mitvā
tanmānena pārṣṇipradeśāt tāvanmātraṃ mitvā tata ūrdhva granthīn haret, iti
nimimuniḥ prājyāśayo vadatīti|
pārṣṇiṃ prati dvādaśa cāṅgulāni muktvendrabastiṃ ca gadānyapārśve| vidārya
matsyāṇḍanibhāni madhyājjālāni karṣediti suśrutoktiḥ||31||
Sa. pārṣṇiṃ lakṣīkṛtya dvādaśāṅgulāni
mittvā indrabastiṃ muktvā gadasyāparapārśve vidārya madhyānmatsyāṇḍasadṛśāni
jālāni karṣet, evaṃ suśrutasya vacanam| upajātivṛttam|
ā gulphakarṇātsumitasya jantostasyāṣṭabhāgaṃ khuḍakādvibhajya|
ghrāṇārjave'dhaḥ surarājabasterbhittvā'kṣamātraṃ tvapare vadanti||32||
Sa. gulphāntaṃ yāvat karṇādārabhya
prāṇinaḥ suṣṭhu mitasya karṇānāṃ hrasvalambatvenāniyatasthānatvāt
sthānaniyamaṃ karoti| ghrāṇārjava iti| etaduktaṃ bhavati| nāsāgrāt karṇaṃ
prati sṛṣṭatve sati sumitasya karṇād gulphaṃ yāvanna tvevameva, tathā tasya
narasya khuḍakād gulphādaṣṭabhāgaṃ bibhajya-tyaktvā,
indrabasteradhastādbhīttvā'kṣamātraṃ karṣet, ityapare vadanti|
indravajrāvṛttam|
upanāhyānilānnāḍīṃ pāṭitāṃ sādhu lepayet| pratyakpuṣpīphalayutaistilaiḥ
piṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ||33||
Sa. vātānnāḍīmupanāhya pāṭayitvā sādhu
kṛtvā'pāmārgādibhirlepayet|
paittīṃ tu tilamañjiṣṭhānāgadantīniśādvayaiḥ|
----------------------------------------------------|34|
Sa. paittiṃ tu pāṭitāṃ satīṃ tilādibhiḥ
pradehayet|
----------------------------------------------------| ślaiṣmikīṃ
tilasaurāṣṭrīnikumbhāriṣṭasaindhavaiḥ||34||
Sa. śalaiṣmikīṃ ca pāṭitāṃ
tilasaurāṣṭryādibhiḥ pradehayet|
śalyajāṃ tilamadhvājyairlepayecchinnaśodhitām|
----------------------------------------------------|35|
Sa. śalyajāṃ gatiṃ chinnāṃ śodhitāṃ ca
tilamadhvājyairlepayet|
----------------------------------------------------| aśastrakṛtyāmeṣiṇyā
bhitvā'nte samyageṣitām||35|| kṣārapītena
sūtreṇa bahuśo dārayed gatim|
----------------------------------------------------|36|
Sa. saṃ-śastreṇa chedanānarhāṃ gatiṃ
samyageṣitāmeṣiṇyā bhittvā'nte kṣārayuktena sūtreṇa punaḥpunardārayet|
----------------------------------------------------| vraṇeṣu
duṣṭasūkṣmāsyagambhīrādiṣu sādhanam||36|| yā
vartyo yāni tailāni tannāḍīṣvapi śasyate|
-----------------------------------------------------|37|
Sa. duṣṭeṣu sūkṣmamukheṣu gambhīrādiṣu
vraṇeṣu yatsādhanaṃ kathitaṃ, yā vartaya uktāḥ, yāni tailāni,
tat-etaccikitsitaṃ, nāḍīṣvapi yujyate|
-----------------------------------------------------| piṣṭaṃ cañcuphalaṃ
lepānnāḍīvraṇaharaṃ param||37||
Sa. saṃ-cañcoḥ phalaṃ piṣṭaṃ lepena
paraṃ nāḍīvraṇahṛt|
ghoṇṭāphalatvak lavaṇaṃ salākṣaṃ būkasya patraṃ vanitāpayaśca|
srugarkadugdhānvita eṣa kalko vartīkṛto hantyacireṇa nāḍīm||38||
Sa. ghoṇṭāphalādikaḥ
strīkṣīrasrugarkadugdhayuta eṣa kalko vartīkṛto drāgeva nāḍīṃ hanti|
indravajrāvṛttam|
sāmudrasauvarcalasindhujanma supakvaghoṇṭāphalaveśmadhūmāḥ|
āmrātagāyatrijapallavāśca kaṭaṃkaṭeryāvatha cetakī ca|39| kalke'bhyaṅge cūrṇe
vartyāṃ caiteṣu śīlyamāneṣu| agatiriva naśyati gatiścapalā capaleṣu
bhūtiriva|40| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭha uttarasthāne granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīpratiṣedho nāma
triṃśo'dhyāyaḥ|30|
Sa. samudralavaṇādikaṃ kalke'bhyaṅge
cūrṇe vartyāṃ cāmīṣvabhyasyamāneṣvavidyamānagatiriva gatiḥ śīghraṃ naśyati|
capalā capaleṣu nareṣu bhūtiḥ-vittaṃ, yatheti| upajātirāryā ca| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛda yaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭha uttarasthāne
granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīpratiṣedho nāma triṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 30||