Sa. ----
kṣudrarogavijñānaṃ kramaprāptamācikhyāsurāha ---- athātaḥ kṣudrarogavijñānīyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrayādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2| snigdhā
savarṇā grathitā nīrujā mudgasannibhā| piṭikā kaphavātābhyāṃ
bālānāmajagallikā||1||
Sa. bālānāṃ kaphavātābhyāṃ
snigdhādiguṇayuktā piṭikā'jagallikākhyā syāt|
yavaprakhyā yavaprakhyā tābhyāṃ māṃsāśritā ghanā|
-----------------------------------------------|2|
Sa. tābhyāṃ-vātakaphābhyāṃ,
yavaprakhyā-yavasaṃjñā| sā yavaprakhyā-yavākārā, maṃsāśritā ghanā kaṭhinā ca|
-----------------------------------------------| avaktrā cālajī vṛttā
stokapūyā ghanonnatā||2|| granthayaḥ pañca
vā ṣaḍvā kacchapī kacchaponnatāḥ|
-----------------------------------------------|3|
Sa. granthayaḥ pañca vā ṣaḍvā,
kimbhūtāḥ ? amukhāstathā'lajīva vṛttāḥ-vartulāḥ, stokapūyā ghanā unnatāśca
kacchapītyucyate| sā ca kacchaponnatā syāt|
-----------------------------------------------| karṇasyordhvaṃ samantādvā
piṭikā kaṭhinograruk||3|| śālūkābhā
panasikā----------------------------|
-----------------------------------------------|4|
Sa. karṇasyopariṣṭāt parito vā piṭikā
kaṭhinā tīvrarujā śālūkanibhā panasikāsaṃjñā|
---------------------śophastvalparujaḥ sthiraḥ| hanusandhisamudbhūtastābhyāṃ
pāṣāṇagardabhaḥ||4||
Sa. śopho'lparujaḥ sthiro
hanusandhisamāśrito vātakaphābhyāṃ pāṣāṇagardabhaḥ|
śālmalīkaṇṭakākārāḥ piṭikāḥ sarujo ghanāḥ| medogarbhā mukhe yūnāṃ tābhyāṃ ca
mukhadūṣikāḥ||5||
Sa. vātakaphābhyāṃ
śālmalīkaṇṭakasadṛśāḥ piṭikā rujānvitā ghanā medogarbhāstaruṇānāṃ mukhe syuḥ|
tāśca mukhadūṣikāḥ|
te padmakaṇṭakā jñeyā yaiḥ padmamiva kaṇṭakaiḥ| cīyate nīrujaiḥ śvetaiḥ
śarīraṃ kaphavātajaiḥ||6||
Sa. padmakaṇṭakasaṃjñāste vedyāḥ, yaiḥ
kaṇṭakairnīrujaiḥ śvetavarṇairvātakaphajaiḥ padmamiva śarīraṃ cīyate|
pittena piṭikā vṛttā pakvodumbarasannibhā| mahādāhajvarakarī vivṛtā
vivṛtānanā||7||
Sa. pittena yā piṭikā vartulā
pakvodumbaraphalanibhāmahādāhajvarakṛcca, sā vivṛtākhyā vivṛtamukhā syāt|
gātreṣvantaśca vaktrasya dāhajvararujānvitāḥ| masūramātrāstadvarṇāstatsaṃjñāḥ
piṭikā ghanāḥ||8||
Sa. gātreṣu-avayaveṣu, vaktrasya
cāntare dāhādiyutā masūrapramāṇāstadvarṇāstatsaṃjñā masūrikā ghanāḥ piṭikāḥ|
tataḥ kaṣṭatarāḥ sphoṭā visphoṭākhyā mahārujāḥ|
-----------------------------------------------|9|
Sa. tābhyo masūrikābhyo dāruṇatamāḥ
sphoṭā mahārujā visphoṭāsaṃjñāḥ|
-----------------------------------------------| yā padmakarṇikākārā piṭikā
piṭikācitā||9|| sā viddhā
vātapittābhyāṃ---------------------|
-----------------------------------------------|10|
Sa. padmakarṇikānibhā yā piṭikā
piṭakairācitā, sā vātapittābhyāṃ viddhākhyā syāt|
-------------------tābhyāmeva ca gardabhī| maṇḍalā vipulotsannā
sarāgapiṭikācitā||10||
Sa. tābhyāmeva-vātapittābhyāṃ,
gardabhīsaṃjñā maṇḍalākārā vistīrṇā tathotsannā sarāgapiṭakairācitā|
kakṣeti kakṣāsanneṣu prāyo deśeṣu sā'nilāt| pittādbhavanti piṭikāḥ sūkṣmā
lājopamā ghanāḥ||11||
Sa. kakṣānikaṭeṣu pradeśeṣu sā gardabhī
kakṣetyucyate| sā ca vātāt syāt| tasyāmeva pittena sūkṣmāḥ piṭikā lājākārā
ghanāḥ kakṣāsaṃjñā eva syuḥ|
tādṛśī mahatī tvekā gandhanāmeti kīrtitā|
-----------------------------------------------|12|
Sa. tādṛśī-lājasadṛśī, mahatī piṭikaikā
gandhanāmeti smṛtā|
-----------------------------------------------| gharmasvedaparīte'ṅge piṭikāḥ
sarujo ghanāḥ||12||
rājikāvarṇasaṃsthānapramāṇā rājikāhvayāḥ|
-----------------------------------------------|13|
Sa. gharmasvedayukte śarīre piṭikā
rujāyutā ghanā rājikāvarṇā rājikākārā rājikāpramāṇā rājikāsaṃjñāḥ|
-----------------------------------------------| doṣaiḥ
pittolbaṇairmandairvisarpiti visarpavat||13||
śopho'pākastanustāmro jvarakṛjjālagardabhaḥ|
-----------------------------------------------|14|
Sa. pittādhikairdoṣairmandairyaḥ śopho
visarpa iva visarpati, tathā'pākastanustāmravarṇo jvarakārī ca, sa
jālagardabhaḥ syāt|
---------------------------------------------------| malaiḥ pittolbaṇaiḥ
sphoṭā jvariṇo māṃsadāraṇāḥ||14||
kakṣābhāgeṣu jāyante ye'gnyābhāḥ sā'gnirohiṇī| pañcāhātsaptarātrādvā pakṣādvā
hantijīvitam||15||
Sa. pittolbaṇairmalairjvaravato
māṃsadāraṇāḥ sphoṭāḥ kakṣāpradeśeṣu ye'gnisadṛśā jāyante,
sā'gnirohiṇītyucyate| pañcāhena saptarātreṇa pakṣeṇa vā jīvitaṃ hanti|
triliṅgā piṭikā vṛttā jatrūrdhvamirivellikā|
-----------------------------------------------|16|
Sa. tridoṣalakṣaṇā piṭikā vartulā
jatruṇa ūrdhvamirivellikākhyā|
-----------------------------------------------| vidārīkandakaṭhinā vidārī
kakṣavaṅkṣaṇe||16||
Sa. vidārīkandavat kaṭhinā kakṣāyāṃ
vaṅkṣaṇe ca vidārī syāt| kakṣā ca vaṅkṣaṇaṃ ca kakṣāvaṅkṣaṇaṃ tasmin|
"pāṇyoḥ"(?) ityādinā hrasvaḥ|
medonilakaphairgranthiḥ snāyumāṃsasirāśrayaiḥ| bhinno vasājyamadhvābhaṃ
sravettatrolbaṇo'nilaḥ||17|| māṃsaṃ viśoṣya
grathitāṃ śarkarāmupapādayet| durgandhaṃ rudhiraṃ klinnaṃ nānāvarṇaṃ tato
malāḥ||18|| tāṃ srāvayanti nicitāṃ
vidyāttaccharkarārbudam| -----------------------------------------------|19|
Sa. medaḥpavanakaphaiḥ
snāyumāṃsasirāśrayairgranthiḥ syāt| sa ca bhinno vasāghṛtamadhunibhaṃ sravet|
tasmin pavano'dhiko māṃsaṃ viśoṣya grathitāṃ śarkarāṃ kuryāt| tato
doṣāstāṃ-śarkarāṃ, nicitāṃ durgandhaṃ lohitaṃ klinnaṃ vividhavarṇaṃ
srāvayanti| tat evaṃvidhaṃ, śarkarārbudaṃ vidyāt|
-----------------------------------------------| pāṇipādatale sandhau
jatrūrdhvaṃ vopacīyate||19||
valmīkavacchanairgranthistadvadbahvaṇubhirmukhaiḥ|
rugdāhakaṇḍūkledāḍhyairvalmīko'sau samastajaḥ||20||
Sa. pāṇitale pādatale sandhau
jatrūrdhvaṃ vā granthirvalmīka iva śanairupacīyate| tadvatvalmīkavat, bahūni
ca tānyaṇūni ca, tairbhūrisūkṣmairvadanairupalakṣito rugdāhakaṇḍūkledabahulo
valmīkākhyo'sau tridoṣajaḥ|
śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ| granthiḥ kīlavadutsanno jāyate
kadaraṃ tu tat||21||
Sa. śarkarādibhirunmathite pāde
kaṇṭakādibhirvā kṣate kīlasadṛśo granthirutsanno jāyate, tatkadaraṃ nāma|
vegasandhāraṇādvāyurapāno'pānasaṃśrayam| aṇūkaroti bāhyāntarmārgasya tataḥ
śakṛt||22|| kṛcchrānnirgacchati vyādhirayaṃ
ruddhagudo mataḥ| -----------------------------------------------|23|
Sa. apānākhyo
vāyurvegasandhāraṇādapānāśrayaṃ mārgaṃ bāhyāntaraṇūkaroti| tato'sya-āturasya,
kṛcchreṇa śakṛnniryāti| ayaṃ rogo ruddhagudo mataḥ|
-----------------------------------------------| kuryātpittānilaṃ pākaṃ
nakhamāṃse sarugjvaram||23||
cipyamakṣatarogaṃ ca vidyādupanakhaṃ ca tam|
-----------------------------------------------|24|
Sa. pittānilaṃ kartṛ nakhamāṃse
sarugjvaraṃ pākaṃ kuryāt| taṃ cipyaṃ tathā'kṣatarogamupanakhaṃ ca vidyāt|
-----------------------------------------------| kṛṣṇo'bhighātādrūkṣaśca
kharaśca kunakho nakhaḥ||24||
Sa. abhighātāt kṛṣṇavarṇo rūkṣaśca
kharaśca nakhaḥ kunakhākhyaḥ|
duṣṭakardamasaṃsparśāt kaṇḍūkledānvitāntarāḥ|
aṅgulyo'lasamityāhuḥ-------------------------|25|
Sa. duṣṭakardamasaṃsparśāt
kaṇḍūkledayutāntarā aṅgulyo'lasamiti vadanti|
-----------------------------------------------|
---------------------------tilābhāṃstilakālakān||25||
kṛṣṇānavedanāṃstvaksthān--------------------|
-----------------------------------------------|26|
Sa. tilasadṛśān
kṛṣṇavarṇānarujāṃstvaksthāṃstilakālakānāhuḥ|
----------------------------maṣāṃstāneva connatān|
-----------------------------------------------|26|
Sa. tāneva tilakālakānunnatān
maṣānāhuḥ|
-----------------------------------------------|
maṣebhyastūnnatatarāṃścarmakīlān sitāsitān||26||
Sa. maṣebhyaḥ sakāśādunnatatarān
varṇataḥ sitāsitān carmakīlāṃstānāhuḥ|
tathāvidho jatumaṇiḥ sahajo lohitastu saḥ|
-----------------------------------------------|27|
Sa. tatpramāṇo jatumaṇiḥ sahajo
lohitavarṇaścāsau syāt|
-----------------------------------------------| kṛṣṇaṃ sitaṃ vā sahajaṃ
maṇḍalaṃ lāñchanaṃ samam||27||
Sa. śuklaṃ kṛṣṇaṃ vā sahajaṃ
maṇḍalākāraṃ śarīrasamaṃ lāñchanamāhuḥ|
śokakrodhādikupitādvātapittānmukhe tanu| śyāmalaṃ maṇḍalaṃ vyaṅgaṃ,
vaktrādanyatra nīlikā||28|| paruṣaṃ
paruṣasparśaṃ vyaṅgaṃ śyāvaṃ ca mārutāt| pittāttāmrāntamānīlaṃ, śvetāntaṃ
kaṇḍumatkaphāt||29|| raktādraktāntamātāmra
sauṣaṃ cimicimāyate| -----------------------------------------------|30|
Sa. vātapittācchokādikruddhāt tanu
śyāmavarṇaṃ maṇḍalākāraṃ mukhe vyaṅgaṃ vadanti| mukādanyatra nīlikā|
paruṣacchavistathā paruṣasparśaṃ śyāmavarṇaṃ ca vyaṅgaṃ vātāt syāt| pittena
tāmrāntaṃ kiñcinnīlam| kaphena śvetāntaṃ sakaṇḍu ca syāt| raktādraktāntaṃ
kiñcittāmramoṣayutaṃ cimicimāyate ca|
-----------------------------------------------| vāyunodīritaḥ śleṣmā tvacaṃ
prāpya viśuṣyati||30|| tatastvagjāyate
pāṇḍuḥ krameṇa ca vicetanā| alpakaṇḍūravikledā sā prasuptiḥ prasuptitaḥ||31||
Sa. pavanena kaphaḥ preritastvacaṃ
prāpya viśuṣyati| anantaraṃ tvak pāṇḍuḥ krameṇa ca vicetanā
alpakaṇḍūrvikledarahitā ca jāyate| sā prasuptitaḥ prasuptiḥ syāt|
asamyagvamanodīrṇapittaśleṣmānnanigrahaiḥ| maṇḍalānyatikaṇḍūni rāgavanti
bahūni ca||32||
utkoṭhaḥ--------------------------------|
-----------------------------------------------|33|
Sa. asamyagvamanena
preritapittaśleṣmānnanigrahairmaṇḍalānyatiśayakaṇḍūni lohitāni bahūni ca
utkoṭhaḥ syāt|
-------so'nubaddhastu koṭha ityabhidhīyate|
-----------------------------------------------|33|
Sa. sa evānubaddhaḥ koṭha ityucyate|
-----------------------------------------------| proktāḥ ṣaṭtriṃśadityete
kṣudrarogā vibhāgaśaḥ|33| |yānavijñāya muhyeta cikitsāyāṃ cikitsakaḥ| ] iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttarasthāne kṣudrarogavijñānīyaṃ nāmaikatriṃśo'dhyāyaḥ|31|
Sa. iti-anena prakāreṇa, ṣaṭtriṃśat
kṣudrarogā vibhāgenoktā iti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya ṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne kṣudraroga vijñānīyaṃ
nāmaikatriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 31||