athaiṣāṃ cikitsitaṃ vivakṣurāha ---- athātaḥ kṣudrarogapratiṣedhaṃ
vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|
visrāvayejjalaukābhirapakvāmajagallikām|
-----------------------------------------|1|
Sa. ajagallikāmapakvāṃ
jalajanmabhirvisrāvayet|
-----------------------------------------| svedayitvā yavaprakhyāṃ vilayāya
pralepayet||1||
dārukuṣṭhamanohvālair-------------------|
-----------------------------------------|2|
Sa. yavaprakhyāṃ svedayitvā
vilāyanārthaṃ pralepayeddārvādibhiḥ|
-----------------------------ityāpāṣāṇagardabhāt| vidhistāṃścācaretpakvān
vraṇavatsājagallikān||2||
Sa. pāṣāṇagardabhaṃ yāvadeṣa vidhiḥ|
tena granthi(alajī)kacchapaśālūka(panasikā)pāṣāṇagardabhānāṃ pūrvoktaṃ
kāryamityavatiṣṭhate| tāṃśca pakvān ajagallikāṃ ca vraṇavadupakramet|
rodhrakustumbaruvacāḥ pralepo mukhadūṣike| vaṭapallavayuktā vā
nārikelotthaśuktayaḥ||3|| aśāntau vamanaṃ
nasyaṃ lalāṭe ca sirāvyadhaḥ| -----------------------------------------|4|
Sa. mukhadūṣike rodhrādayaḥ pralepaḥ,
vaṭapallavayuktā nārikelaśuktayo vā| evamapyanupaśame vamanaṃ nasyaṃ ca hitam|
lalāṭe ca sirāmokṣaḥ|
-----------------------------------------| nimbāmbuvānto nimbāmbusādhitaṃ
padmakaṇṭake||4|| pibetkṣaudrānvitaṃ
sarpirnimbāragvadhalepanam| -----------------------------------------|5|
Sa. padmakaṇṭake nimbāmbunā kṛtavamano
nimbakvāthapakvaṃ ghṛtaṃ sakṣaudraṃ pibet| nimbakarṇikārābhyāṃ lepaḥ|
vivṛtādīṃstu jālāntāṃścikitsetserivellikān| pittavīsarpavattadvat
pratyākhyāyāgnirohiṇīm||5||
Sa. vivṛtādīn jālāntānnirivellikāṃ ca
pittavisarpamiva cikitset| agnirohiṇīṃ ca pratyākhyāya cikitset|
vilaṅghanaṃ raktavimokṣaṇaṃ ca virūkṣaṇaṃ kāyaviśodhanaṃ ca| dhātrīprayogān
śiśirapradehān kuryātsadā jālakagardabhasya||6||
Sa. jālakagardabhasya laṅghanādi
yathāvasthaṃ sadā kuryāt|
vidārikāṃ hṛte rakte śleṣmagranthivadācaret|
-----------------------------------------|7|
Sa. vidārikāṃ rakte srute
kaphagranthimiva cikitset|
---------------------------------------------| medorbudakriyāṃ kuryātsutarāṃ
śarkarārbude||7||
Sa. śarkarābude suṣṭhu medorbudakriyāṃ
kuryāt|
pravṛddhaṃ subahucchidraṃ saśophaṃ marmaṇi sthitam| valmīkaṃ hastapāde ca
varjayed-------------------|8|
Sa. valmīkaṃ pravṛddhādiguṇaṃ hastapāde
jātaṃ ca varjayet|
---------------------------------------------|
----------------------------------itaratpunaḥ||8||
śuddhasyāsre hṛte limpet sapaṭvārevatāmṛtaiḥ|
śyāmākulatthikāmūladantīpalalasaktubhiḥ||9||
Sa. itarat punarvalmīkaṃ śuddhasya
rakte hṛte śyāmādibhiḥ salavaṇakarṇikāraguḍūcībhirlimpet|
pakve tu duṣṭamāṃsāni gatīḥ sarvāśca śodhayet| śastreṇa samyaganu ca kṣāreṇa
jvalanena vā||10||
Sa. pakve tu [valmīke] duṣṭamāṃsāni
sarvāśca gatīḥ śodhayet| kena ? śastreṇa| katham ? samyak| paścāt kṣāreṇāgninā
ca (vā)|
śastreṇotkṛtya niḥśeṣaṃ snehena kadaraṃ dahet|
---------------------------------------------|11|
Sa. kadaraṃ śastreṇa niḥśeṣamutkṛtya
snehena dahet|
---------------------------------------------| niruddhamaṇivatkāryaṃ
ruddhapāyościkitsitam||11||
Sa. ruddhagude cikitsitaṃ
niruddhamaṇisadṛśaṃ kāryam|
cipyaṃ śuddhyā jitoṣmāṇaṃ sādhayecchastrakarmaṇā|
---------------------------------------------|12|
Sa. cipyaṃ śuddhyā-virekādikayā,
jitoṣmāṇaṃ santaṃ śastrakarmaṇā sādhayet|
---------------------------------------------| duṣṭaṃ
kunakhamapyevaṃ------------------------|12|
Sa. kunakhaṃ duṣṭamapyevameva sādhayet|
---------------------------------------------|
---------------------------caraṇāvalase punaḥ||12||
dhānyāmlasiktau kāsīsapaṭolīrocanātilaiḥ|
sanimbapatrairālimped-------------------------|13|
Sa. alase tu caraṇau kañjikasiktau
kāsīsādibhiḥ sanimbapatrairālimpet|
---------------------------------------------|
----------------------------dahettu tilakālakān||13||
maṣāṃśca sūryakāntena kṣāreṇa yadi vā'gninā|
---------------------------------------------|14|
Sa. tilakālakān maṣāṃśca
sūryakāntadibhirdahet|
---------------------------------------------| tadvadutkṛtya śastreṇa
carmakīlajatūmaṇī||14||
Sa. carmakīlajatūmaṇī
śastreṇoddhṛ(tkṛ)tya tathaiva sūryakāntādibhirdahet|
lāñchanāditraye kuryādyathāsannaṃ sirāvyadham| lepayetkṣīrapiṣṭaiśca
kṣīrivṛkṣatvagaṅkuraiḥ||15||
Sa. lāñchanādiṣu
triṣu-lāñchanavyaṅganīlikāsu, yathāsannaṃ sirāṃ vidhyet| kṣīrivṛkṣāṇāṃ
tvagbhiraṅkuraiśca kṣīrapiṣṭairlepayet|
vyaṅgeṣu cārjunatvagvā mañjiṣṭhā vā samākṣikā| lepaḥ sanavanītā vā
śvetāśvakhurajā maṣī||16||
Sa. vyaṅgādiṣu cāyaṃ lepo'rjunavalkaṃ
kṣīrapiṣṭaṃ vā| mañjiṣṭhā mākṣikasahitā vā| śvetāśvakhurajā maṣī sanavanītā
vā|
raktacandanamañjiṣṭhākuṣṭharodhrapriyaṅgavaḥ vaṭāṅkurā masūrāśca vyaṅgaghnā
mukhakāntidāḥ||17||
Sa. raktacandanādayo vyaṅgaharā
mukhakāntikarāḥ 'lepāḥ' iti prakṛtatvād gamyate|
dve jīrake kṛṣṇatilāḥ sarṣapāḥ payasā saha| piṣṭāḥ kurvanti
vaktrendumapāstavyaṅgalāñchanam||18||
kṣīrapiṣṭā ghṛtakṣaudrayuktā vā bhṛṣṭanistuṣāḥ| masūrāḥ kṣīrapiṣṭā vā tīkṣṇāḥ
śālmalikaṇṭakāḥ||19|| saguḍaḥ kolamajjā vā
śaśāsṛkṣaudrakalkitaḥ| saptāhaṃ mātuluṅgasthaṃ kuṣṭhaṃ vā madhunā'nvitam||20||
piṣṭā vā chāgapayasā sakṣaudrā mauśalī jaṭā| gorasthi muśalīmūlayuktaṃ vā
sājyamākṣikam||21||
Sa. jīrakadvayādayo lepe prayuktāḥ
payasā piṣṭā vaktracandraṃ nirastavyaṅgalāñchanaṃ vidadhati| vaktramevenduḥ,
vyaṅgameva lāñchanamiti rūpakālaṅkāraḥ| masūrā bhṛṣṭā nistuṣāśca kṣīrapiṣṭāḥ
sarpirmākṣikānvitā lepaḥ| śālmalīkaṇṭakāstīkṣṇāḥ kṣīrapiṣṭā vā lepaḥ|
kolasya-amlabadarasya, majjā śaśāsṛkkṣaudrapiṣṭo guḍānvito lepaḥ| saptāhaṃ
bījapūrasyāntarasthitaṃ kuṣṭhaṃ mākṣikayutaṃ vā lepaḥ| mouśalī
jaṭā-śālmalīmūlaṃ, chagalīkṣīrapiṣṭaṃ sakṣaudraṃ vā lepaḥ| gavyamasthi
tālapatrīmūlānvitaṃ saghṛtamākṣikaṃ vā lepaḥ
jambvāmrapallavā mastu haridre dve navo guḍaḥ| lepaḥ savarṇakṛt piṣṭaṃ
svarasena ca tindukam||22||
Sa. jambvāmrapallavādiko lepaḥ
savarṇakaraḥ| tindukaṃ ca svarasena piṣṭaṃ lepaḥ savarṇakaraḥ|
utpalamutpalakuṣṭhaṃ priyaṅgukālīyakaṃ badaramajjā| idamudvartanamāsyaṃ karoti
śatapatrasaṃkāśam||23||
Sa. utpalādikametadudvartanaṃ
padmasadṛśaṃ mukhaṃ vidhatte| āryā|
ebhirevauṣadhaiḥ piṣṭairmukhābhyaṅgāya sādhayet| yathādoṣartukān snehān
madhukakvāthasaṃyutaiḥ||24||
Sa. ebhireva-pūrvoditaiḥ,
piṣṭairmadhukakvāthānvitairmukhābhyaṅgārthaṃ yathādoṣaṃ yathartu snehān
pācayet|
yavān sarjarasaṃ rodhramuśīraṃ madanaṃ madhu| ghṛtaṃ guḍaṃ ca gomūtre
pacedādarvilepanāt||25||
tadabhyaṅgānnihantyāśu nīlikāvyaṅgadūṣikān| mukhaṃ karoti padmābhaṃ pādau
padmadalopamau||26||
Sa. yavādīn darvīlepaṃ yāvad gomūtre
pācayet| etadabhyaṅgād drāgeva nīlikādīn hanti| vaktraṃ śatapatrasadṛśaṃ
karoti| caraṇau paṅkajapatratulyau vidadhāti|
kuṅkumośīrakālīyalākṣāyaṣṭyāhvacandanam| nyagrodhapādāṃstaruṇān padmakaṃ
padmakesaram||27|| sanīlotpalamañjiṣṭhaṃ
pālikaṃ sasilāḍhake| paktvā pādāvaśeṣeṇa tena piṣṭaiśca kārṣikaiḥ||28||
lākṣāpattaṅgamañjiṣṭhāyaṣṭīmadhukakuṅkumaiḥ| ajākṣīraṃ dviguṇitaṃ tailasya
kuḍavaṃ pacet||29||
nīlikāpalitavyaṅgavalītilakadūṣikān| hanti tannasyamabhyastaṃ
mukhopacayavarṇakṛt||30||
Sa. kuṅkumādikaṃ sanīlotpalamañjiṣṭhaṃ
palapramāṇaṃ jalāḍhake paktvā tena pādāvaśeṣeṇa lākṣādibhiśca piṣṭaiḥ
kārṣikaistailasya kuḍavaṃ chāgīkṣīraṃ dvikuḍavaṃ pacet| tat-tailaṃ, nasyaṃ
śīlitaṃ nīlikādīn hanti| mukhopacayakaraṃ varṇakaraṃ ca|
mañjiṣṭhā śabarodbhavastuvarikā lākṣā haridrādvayaṃ nepālī haritālakuṅkumagadā
gorocanā gairikam| patraṃ pāṇḍu vaṭasya candanayugaṃ kālīyakaṃ pāradaṃ
pataṅgaṃ kanakatvacaṃ kamalajaṃ bījaṃ tathā kesaram||31||
sikthaṃ tutthaṃ padmakādyo vasā''jyaṃ majjā kṣīraṃ kṣīrivṛkṣāmbu cāgnau|
siddhaṃ siddhaṃ vyaṅganīlyādināśe vaktre chāyāmaindavīṃ cāśu dhatte||32||
Sa. kanakasya tvak-kanakatvak, tāṃ
kanakatvacam| mañjiṣṭhādīni vasā ghṛtaṃ majjā gokṣīraṃ kṣīrivṛkṣakvātha
etadagnau pakvaṃ vyaṅgādināśe siddhaṃ-avyāhataśakti| mukhasya kāntiṃ
cāndramasīṃ śīghraṃ karoti| śārdūlavikrīḍitaśālinyau vṛtte|
mārkavasvarasakṣīratoyānīṣṭāni nāvane|
---------------------------------------------|33|
Sa. nāvane-nasye, mārkavasvarasādīni|
---------------------------------------------| prasuptau vātakuṣṭhoktaṃ
kuryāddāhaṃ ca vahninā||33||
Sa. prasuptau vātakuṣṭhavihitaṃ kuryāt|
vahninā ca dahet|
utkoṭhe kaphapittoktaṃ------------------------|
---------------------------------------------||34||
Sa. utkoṭhe kaphapittavihitaṃ kāryam|
----------------------koṭhe sarvaṃ ca kauṣṭhikam| 33 1/2| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttarasthāne kṣudrarogapratiṣedho nāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ|32|
Sa. koṭhe ca sarvaṃ kuṣṭhoktamiti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne kṣudrarogapratiṣedho nāma
dvātriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ||32||