Sa. ----
athāto guhyarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre)||2|| strīvyavāyanivṛttasya
sahasā bhajato'thavā| doṣādhyuṣitasaṅkīrṇamalināṇurajaḥ pathām||1||
anyayonimanicchantīmagamyāṃ navasūtikām| dūṣitaṃ spṛśatastoyaṃ ratānteṣvapi
naiva vā||2|| vivardhayiṣayā tīkṣṇān
pralepādīn prayacchataḥ| muṣṭidantanakhotpīḍāviṣavacchūkapātanaiḥ||3||
veganigrahadīrghātikharasparśavighaṭṭanaiḥ| doṣā duṣṭā gatā guhyaṃ
trayoviṃśatimāmayān||4||
janayantyupadaṃśādīn-------------------------|
---------------------------------------------|5|
Sa. vanitāsambhogānnivṛttasya
sahasā-akasmādeva, strīvyavāyaṃ bhajataḥ| kecit karādinaiva vyavāyābhāsaṃ
kurvanti tannivṛttyai strīgrahaṇam| athaveti vakṣyamāṇaguṇāṃ striyaṃ
sevamānasya| kimbhūtām ? vātādyadhiṣṭhitastathā saṅkīrṇaḥ-saṅkaṭo,
malino'ṇuḥ-sūkṣmo, rajomārgo yasyāstāṃ tathāvidhāṃ striyam|
tathā'nyayoni-mahiṣyādim| tathā'nabhilaṣantīm| tathā'gamyāṃ-bhaginyādim| tathā
navaprasūtām| tathā dūṣitaṃ saviṣajantvādibhirjalaṃ spṛśato, ratānteṣvapi
naiva vā jalaṃ spṛśataḥ| vivardhayitumicchayā tīkṣṇān pralepasekādīn vā
prakṛtatvāt guhye prayacchataḥ| tathā muṣṭyādipātanaistathā vegarodhanena
tathā dīrghātikharasparśanena ca yāni vighaṭṭanāni, taireva doṣā duṣṭā guhyaṃ
prāptāstrayoviṃśati vakṣyamāṇān upadaṃśādīn kurvanti|
--------------------------upadaṃśo'tra pañcadhā| pṛthagdoṣaiḥ sarudhiraiḥ
samastaiśca--------------|5|
Sa. atra-eṣu madhye, upadaṃśaḥ
pañcaprakāraḥ| katham? ityāha-doṣaiḥ pṛthak trayaḥ, raktena caturthaḥ,
sannipātena pañcamaḥ|
---------------------------------------------|
----------------------------------atra mārutāt||5||
meḍhre śopho rujaścitrāḥ stambhastvakparipoṭanam|
---------------------------------------------|6|
Sa. eṣāṃ madhye vātenopadaṃśe meḍhre
śopho bhavati| dāruṇāḥ pīḍāḥ stambhastathā tvacaḥ paripoṭanam|
---------------------------------------------| pakvodumbarasaṅkāśaḥ pittena
śvayathurjvaraḥ||6||
Sa. pittena śvayathuḥ
pakvodumbaraphalanibho jvaraśca syāt|
śleṣmaṇā kaṭhinaḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān śītalo guruḥ|
---------------------------------------------|7|
Sa. śleṣmaṇā śvayathuḥ kaṭhinādiguṇaḥ
syāt|
---------------------------------------------|
śoṇitenāsitasphoṭasambhavo'srasrutirjvaraḥ||7||
Sa. lohitena kṛṣṇasphoṭasambhavādayaḥ
syuḥ|
sarvaje sarvaliṅgatvaṃ śvayathurmuṣkayorapi| tīvrā rugāśupacanaṃ daraṇaṃ
kṛmisambhavaḥ||8||
Sa. sarvadoṣaje sarvaliṅgatvaṃ
śvayathuśca muṣkayoḥ syāt| tīvrā ruk śīghrapākādiśca|
yāpyo raktodbhavasteṣāṃ mṛtyave sannipātajaḥ|
---------------------------------------------|9|
Sa. eteṣāṃ madhye raktajo yāpyaḥ|
sannipātottho mṛtyuhetuḥ|
---------------------------------------------| jāyante
kupitairdoṣairguhyāsṛkpiśitāśrayaiḥ||9||
antarbahirvā meḍhrasya kaṇḍūlā māṃsakīlakāḥ| picchilāsrasravā yonau tadvacca
cchatrasannibhāḥ||10|| te'rśāṃsyupekṣayā
ghnanti meḍhrapuṃstvaṃ bhagārtavam|
---------------------------------------------|11|
Sa. saṃ-doṣairguhyaraktamāṃsāśrayaiḥ
kruddhairmeḍhrasyāntarbahirvā kaṇḍūlā māṃsakīlakāḥ-śaṅkavo, jāyante| tathā
picchilaraktasrāviṇaḥ| tathaiva yonau chatrasadṛśāḥ syuḥ| te māṃsakīlā arśāṃsi
gadyante| upekṣitāśca meḍhre jātāḥ puṃstvaṃ ghnanti| bhage jātā ārtavaṃ
ghnanti|
---------------------------------------------| guhyasya bahirantarvā piṭikāḥ
kapharaktajāḥ||11|| sarṣapāmānasaṃsthānā
ghanāḥ sarṣapikāḥ smṛtāḥ| ---------------------------------------------|12|
Sa. guhyasya bāhyato'ntare vā
kapharaktajāḥ piṭikāḥ sarṣapapramaṇāḥ sarṣapākārā ghanāḥ sarṣapikāḥ smṛtāḥ|
---------------------------------------------| piṭikā bahavo dīrghā dīryante
madhyataśca yāḥ||12|| so'vamanthaḥ
kaphāsṛgbhyāṃ vedanāromaharṣavān|
---------------------------------------------|13|
Sa. piṭikā bahavo dīrghā madhye ca yā
dīryante, so'vamantho vedanāromāñcavān kapharaktābhyāṃ syāt|
---------------------------------------------| kumbhīkā raktapittotthā
jāmbavāsthinibhā''śujā||13||
Sa. jāmbavāsthirūpā kumbhīkā
raktapittodbhavā śīghrotpattiśca|
alajīṃ mehavadvidyād----------------------------|
---------------------------------------------|14|
Sa. alajīṃ pramehe yathā,
tathā'sminnapi vidyāt|
---------------------uttamāṃ pittaraktajām| piṭikāṃ
māṣamudgābhāṃ-------------------------|14|
Sa. uttamākhyāṃ pittaraktajāṃ
meḍhrapiṭikāṃ māṣasamāṃ mudgābhāṃ vidyāt|
---------------------------------------------|
---------------------------piṭikā piṭikācitā||14||
karṇikā puṣkarasyeva jñeyā puṣkariketi sā|
---------------------------------------------|15|
Sa. piṭikācitā yā piṭikā syāt, tathā
padmakarṇikākārā puṣkarakarkaṭābhā, tāṃ puṣkariketi vidyāt|
---------------------------------------------| pāṇibhyāṃ bhṛśasaṃvyūḍhe
saṃvyūḍhapiṭikā bhavet||15||
Sa. hastābhyāmatiśayena
saṃvyūḍhe-ghṛṣṭe sati, saṃvyūḍhapiṭikākhyā syāt|
mṛditaṃ mṛditaṃ vastrasaṃrabdhaṃ vātakopataḥ|
---------------------------------------------|16|
Sa. mṛditaṃ-malitaṃ,
vastrasaṃrabdhaṃ-vāsasā kṣobhitaṃ, vātakopānmṛditaṃ syāt|
---------------------------------------------| viṣamā kaṭhinā bhugnā
vāyunā'ṣṭhīlikā smṛtā||16||
Sa. yā piṭikā viṣamā samunnatā tathā
kaṭhinā kuṭilā ca pavanenāṣṭhīlikā gaditā|
vimardanādiduṣṭena vāyunā carma meḍhrajam| nivartate sarugdāhaṃ kvacitpākaṃ ca
gacchati||17|| piṇḍitaṃ granthitaṃ carma
tatpralambamadho maṇeḥ| nivṛttasaṃjñaṃ sakaphaṃ kaṇḍūkāṭhinyavattu tat||18||
Sa. vāyunā vimardanādiduṣṭena meḍhrajaṃ
carma sarugdāhaṃ nivartate| kvacit-kadācit, pākamapi yāti| tat-carma,
maṇeradhaḥ piṇḍitaṃ granthitaṃ pralambaṃ ca syāt| tatsakaphaṃ-kaphena tu saha,
kaṇḍūkāṭhinyayutaṃ nivṛttasaṃjñaṃ syāt|
duruḍhaṃ sphuṭitaṃ carma nirdiṣṭamavapāṭikā|
---------------------------------------------|19|
Sa. kṛcchreṇa rohati yacca duḥsphuṭitaṃ
carma, tat kathitamavapāṭikā|
---------------------------------------------| vātena dūṣitaṃ carma maṇau
saktaṃ ruṇaddhi cet||19|| sroto mūtraṃ
tato'bhyeti mandadhāramavedanam| maṇervikāśarodhaśca sa
niruddhamaṇirgadaḥ||20||
Sa. vātena carma dūṣitaṃ maṇau saktaṃ
cet sroto ruṇaddhi| tato mandadhāramarujaṃ mūtrameti| maṇeśca vikāśarodhaḥ| sa
evaṃ vidho rogo niruddhamaṇisaṃjñaḥ|
liṅgaṃ śūkairivāpūrṇaṃ grathitākhyaṃ kaphodbhavam|
---------------------------------------------|21|
Sa. liṅgaṃ śūkairākīrṇamiva syāt, tad
grathitasaṃjñaṃ kaphajam|
---------------------------------------------| śūkadūṣitaraktotthā
sparśahānistadāhvayā||21||
Sa. śūkadūṣitaraktodbhavā sparśahāniḥ,
sā sparśahānisaṃjñā|
chidrairaṇumukhairyattu mehanaṃ sarvataścitam| vātaśoṇitakopena taṃ
vidyācchataponakam||22||
Sa. yatpunarmeḍhraṃ chidraiḥ
sūkṣmamukhaiḥ sarvataḥ-paritaḥ, citaṃ vātaśoṇitakopāt, taṃ śataponakaṃ vidyāt|
pittāsṛgbhyāṃ tvacaḥ pākastvakpāko jvaradāhavān|
---------------------------------------------|23|
Sa. pittaraktābhyāṃ tvacaḥ pāko
jvaradāhānvitastvakpākākhyaḥ|
---------------------------------------------| māṃspākaḥ sarvajaḥ sarvavedano
māṃsaśātanaḥ||23||
Sa. sarvadoṣottho māṃspākākhyaḥ
sarvavedano māṃsaśātanaḥ|
sarāgairasitaiḥ sphoṭaiḥ piṭikābhiśca pīḍitam| mehanaṃ vedanā cogrā taṃ
vidyādasṛgarbudam||24||
Sa. īṣallohitaiḥ kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ
piṭikābhiśca pīḍitaṃ liṅgaṃ vedanāśca dāruṇāḥ, taṃ-evaṃvidhaṃ, raktārbudaṃ
jānīyāt|
māṃsārbudaṃ prāguditaṃ------------------------|
----------------------------------------------|25|
Sa. māṃsārbudaṃ pūrvamuktaṃ
granthyādirogavijñānīye(u. a.29)| tacca tridoṣajam|
------------------------vidradhiśca tridoṣajaḥ|
---------------------------------------------|25|
Sa. vidradhiśca tridoṣajaḥ| sa ukto
vidradhyādinidāne (ni. a. 11/9)|
---------------------------------------------| kṛṣṇāni bhūtvā māṃsāni
viśīryante samantataḥ||25|| pakvāni
sannipātena tān vidyāttilakālakān|
---------------------------------------------|26|
Sa. liṅge kṛṣṇāni māṃsāni bhūtvā parito
viśīryante pakvāni sannipātena| tān-evaṃprakārān, tilakālakān vidyāt|
---------------------------------------------| māṃsotthamarbudaṃ pākaṃ
vidradhiṃ tilakālakān||26|| caturo
varjayedeṣāṃ śeṣāṃśchīghramupācaret|
---------------------------------------------|27|
Sa. eṣāṃ madhye
māṃsārbudādīṃścaturastyajet-nopakramet| śeṣān-ṣoḍaśa rogān, śīghramupakramet|
---------------------------------------------| viṃśatirvyāpado yonerjāyante
duṣṭabhojanāt||27||
Sa. yonervyāpado
viṃśatirduṣṭāhārādbhavanti|
viṣamasthāṅgaśayanabhṛśamaithunasevanaiḥ| duṣṭārtavādapadravyairbījadoṣeṇa
daivataḥ||28|| yonau kruddho'nilaḥ kuryād
ruktodāyāmasuptatāḥ| pipīlikāsṛptimiva stambhaṃ karkaśatāṃ svanam||29||
phenilāruṇakṛṣṇālpatanurūkṣārtavastrutim| srasaṃ vaṅkṣaṇapārśvādau vyathāṃ
gulmaṃ krameṇa ca||30|| tāṃstāṃśca svān
gadān vyāpadvātikī nāma sā smṛtā|
---------------------------------------------|31|
Sa. viṣamasthāṅgaśayanādibhiryonau
pavanaḥ kupito rujādīn kuryāt| tathā pipīlikopasarpaṇamiva stambhaṃ karkaśatāṃ
svanaṃ, tathā phenilādiguṇārtavasrutiṃ, tathā vaṅkṣaṇādau bhraṃśaṃ rujāṃ,
krameṇa ca gulmaṃ kuryāt| taṃstāṃśca-anekavidhān, rogan kuryāt| sā-evaṃvidhā,
vyāpat vātikī smṛtā|
---------------------------------------------| saivāticaraṇā
śophasaṃyuktā'tivyavāyataḥ||31||
Sa. saivāticaraṇā
śvayathuyutā'tivyavāyāt syāt|
maithunādatibālāyāḥ pṛṣṭhajaṅgoruvaṅkṣaṇam| rujan sandūṣayedyoniṃ vāyuḥ
prākcaraṇeti sā||32||
Sa. maithunādatibālāyāḥ pavanaḥ
pṛṣṭhajaṅghoruvaṅkṣaṇaṃ pīḍayan yoniṃ sandūṣayet| prākcaraṇeti sā syāt|
vegodāvartanādyoniṃ prapīḍayati mārutaḥ| sā phenilaṃ rajaḥ kṛcchrādudāvṛttaṃ
vimuñcati||33|| iyaṃ
vyāpadudāvṛttā-------------------------|
---------------------------------------------|34|
Sa. vegodāvartanena māruto yoniṃ
prakarṣeṇa pīḍayati| tataḥ sā-yoniḥ, phenilaṃ rajaḥ kṛcchrādudāvṛttaṃ
visṛjati| eṣā vyāpadudāvṛttākhyā|
-------------------------------jātaghnī tu yadā'nilaḥ| jātaṃ jātaṃ sutaṃ hanti
raukṣyādduṣṭārtavodbhavam||34||
Sa. yadā tu vāyuḥ sutamutpannamutpannaṃ
raukṣyādduṣṭārtavajaṃ hanti, tadā jātaghnī syāt|
atyāśitāyā viṣamaṃ sthitāyāḥ surate marut| annenotpīḍito yoneḥ sthitaḥ srotasi
vakrayet||35|| sāsthimāṃsaṃ mukhaṃ
tīvrarujamantarmukhīti sā| ---------------------------------------------|36|
Sa. atisuhitāyā viṣamaṃ sthitāyā
nidhuvane pavano'nnenotpīḍito yoneḥ sambandhini srotasi sthito mukhaṃ yonereva
vakrīkuryāt, asthimāṃsena saha dāruṇapīḍaṃ, sā'ntarmukhītyucyate|
---------------------------------------------| vātalāhārasevinyāṃ jananyāṃ
kupito'nilaḥ||36|| striyo yonimaṇudvārāṃ
kuryātsūcīmukhīti sā| ---------------------------------------------|37|
Sa. vātalāhārasevinyāṃ mātari vāyuḥ
kupitaḥ striyo garbhasthāyāḥ sūkṣmadvārāṃ yoni kuryāt| sūcīmukhī sā syāt|
---------------------------------------------| vegarodhādṛtau vāyurduṣṭo
viṇmūtrasaṅgraham||37|| karoti yoneḥ śoṣaṃ
ca śuṣkākhyā sā'tivedanā| ---------------------------------------------|38|
Sa. ṛtau vegadhāraṇādvāyurduṣṭo
viṇmūtrasaṅgrahaṃ karoti| yoneḥ śoṣaṃ ca karoti| sā śuṣkasaṃjñā'tirujā syāt|
---------------------------------------------| ṣaḍahāt saptarātrādvā śukraṃ
garbhāśayānmarut||38|| vametsaruṅ nīrujo vā
yasyāḥ sā vāminī matā| ---------------------------------------------|39|
Sa. ṣaḍahenāthavā saptāhena
garbhāśayādvāyuḥ sarujo nīrujo vā yasyāḥ śukraṃ vamet, sā vāminī gaditā|
---------------------------------------------| yonau vātopataptāyāṃ strīgarbhe
bījadoṣataḥ||39|| mṛdveṣiṇyastanī ca syāt
ṣaṇḍhasaṃjñā'nupakramā| ---------------------------------------------|40|
Sa. vātopataptāyāṃ yonau strīgarbhe
bījadoṣānnaradveṣiṇī stanarahitā ca strī syāt| sa ṣaṇḍhasaṃjñā'nupakramā|
---------------------------------------------| duṣṭo viṣṭabhya yonyāsyaṃ
garbhakoṣṭhaṃ ca mārutaḥ||40|| kurute
vivṛtāṃ srastāṃ vātikīmiva duḥkhitām| utsannamāṃsāṃ tāmāhurmahāyoniṃ
mahārujām||41||
Sa. pavano duṣṭo yonyāsyaṃ viṣṭabhya
garbhakoṣṭhaṃ ca vivṛtamukhīṃ bhraṣṭāṃ vātikīmiva suduḥkhāmutsṛṣṭapiśitāṃ
prakṛtatvādyoniṃ kurute| tāṃ mahārujāṃ mahāyoniṃ vadanti|
yathāsvairdūṣaṇairduṣṭaṃ pittaṃ yonimupāśritam| karoti
dāhapākoṣāpūtigandhijvarānvitām||42||
bhṛśoṣṇabhūrikuṇapanīlapītāsitārtavām| sā vyāpat
paittikī---------------------|43|
Sa. yathāyogaṃ
dūṣaṇaiḥ-sarvaroganidānādyuktaiḥ, duṣṭaṃ pittaṃ yonau sthitaṃ yoniṃ
dāhādyanvitāṃ karoti, tathā bhṛśoṣṇādiguṇayutārtavām| sā paittikī vyāpat|
---------------------------------------------|
------------------raktayonyākhyā'sṛgatisruteḥ||43||
Sa. raktayonyākhyā raktasyātisruteḥ
syāt|
kapho'bhiṣyandibhiḥ kruddhaḥ kuryādyonimavedanām| śītalāṃ kaṇḍulāṃ
pāṇḍupicchilāṃ tadvidhasrutim||44|| sā
vyāpacchlaiṣmikī---------------------------|
---------------------------------------------|45|
Sa. śleṣmā'bhiṣyandakaraṇahetubhiḥ
kupito yoniṃ pīḍārahitāṃ śītalādiguṇāṃ tathā tadvidhā-pāṇḍupicchilā,
srutiryasyāstāṃ tathāvidhāṃ kuryāt| sā-evaṃvidhā, vyāpat ślaiṣmikī syāt|
---------------------vātapittābhyāṃ kṣīyate rajaḥ| sadāhakārśyavaivarṇyaṃ
yasyāḥ sā lohitakṣayā||45||
Sa. yasyāḥ vātapittābhyāṃ rajaḥ kṣīyate
dāhakārśyavaivarṇyayutaṃ, sā lohitakṣayākhyā|
pittalāyā nṛsaṃvāse kṣavathūdgāradhāraṇāt| pittayuktena marutā yonirbhavati
dūṣitā||46|| śūnā sparśāsahā
sārtirnīlapītāsravāhinī| bastikukṣigurutvātisārārocakakāriṇī||47||
śroṇivaṅkṣaṇaruktodajvarakṛt sā pariplutā|
---------------------------------------------|48|
Sa. pittalāyāḥ striyā narasaṃyoge
kṣavathūdgāradhāraṇāt pittānvitena vāyunā yonirdūṣitā śūnādiguṇā
bastyādigurutvādividhāyinī tathā śroṇyāditodakarī syāt| sā pariplutākhyā|
---------------------------------------------| vātaśleṣmāmayavyāptā
śvetapicchilavāhinī||48|| upaplutā smṛtā
yoniḥ---------------------------|
---------------------------------------------|49|
Sa. vātaśleṣmarogeṇa vyāptā
śuklapicchilasrāviṇī yonirupaplutā syāt|
-------------------------viplutākhyā tvadhāvanāt| sañjātajantuḥ kaṇḍūlā kaṇḍvā
cātiratipriyā||49||
Sa. akṣālanāttu yoniḥ sambhūtakṛmiḥ
kaṇḍūyutā, kaṇḍvā ca hetunā sutarāṃ suratābhilāṣiṇī viplutākhyā|
akālavāhanādvāyuḥ śleṣmaraktavimūrcchitaḥ| karṇikāṃ janayedyonau
rajomārganirodhinīm||50|| sā
karṇinī-------------------------------|
---------------------------------------------|51|
Sa. marudakālavāhanāt kapharaktamiśrito
yonau karṇikāṃ rajomārganirodhinīṃ kuryāt| sā karṇinī gadyate|
---------------tribhirdoṣairyonigarbhāśayāśritaiḥ|
yathāsvopadravakarairvyāpatsā sānnipātikī||51||
Sa.
tribhirdoṣairyonigarbhāśayāśritairyathāyogamupadravakāribhiryā vyāpat sā
sānnipātikī syāt|
iti yonigadā nārī yaiḥ śukraṃ na pratīcchati| tato garbhaṃ na gṛhṇāti
rogāṃścāpnoti dāruṇān|52| asṛgdarārśogulmādīnābādhāṃścānilādibhiḥ| 52 1/2| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttarasthāne guhyarogavijñānīyo nāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ|33|
Sa. iti- samāptau| evaṃ yonirogāḥ
'kathitāḥ' iti śeṣaḥ| yairāmayairyoniḥ śukraṃ na pratīcchati| tato garbhaṃ
nādatte| rogāṃśca dāruṇānasṛgdarādīnaśrute|
vātapittakaphaiścābādhān-pīḍāviśeṣān, prāpnoti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya ṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭha uttarasthāne guhyarogavijñānīyo nāma
trayāstriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 33||