1. pañcanidānalakṣaṇam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
pañcanidānalakṣaṇam | praṇamya jagadutpattisthitisaṃhārakāraṇam | svargāpavargayordvāraṃ trailokyaśaraṇaṃ śivam ||1||
śrīgaṇeśāya namaḥ| śaśiruciraharārdhavyaktasaktārdhadeho diśatu ghanaghanābhaḥ padmanābhaḥ śriyaṃ vaḥ| tridaśasaridaśītadyotajāvārimadhyabhramibhavamiva nābhau vārijaṃ yasya reje||1|| bhaṭṭārajejjaṭagadādhara 2 vāpyacandraśrīcakrapāṇibakuleśvarasenabhojaiḥ| īśānakārtikasukīra 3 sudhīravaidyairmaitreyamādhavamukhairlikhitaṃ vicintya||2|| tantrāntarāṇyapi vilokya mamaiṣa yatnaḥ sadbhirvidheya iha doṣavidhau samādhiḥ| martyairasarvavidurairvihite kva nāma granthe'sti doṣavirahaḥ sucirantane'pi||3|| tattadgranthatarubhyo 4 vyākhyākusumarasaleśamāhṛtya| bhramareṇeva mayā'yaṃ vyākhyāmadhukośa ārabdhaḥ||4|| upayuktamihānuktaṃ nidānaṃ mādhavena yat| granthavyākhyāprasaṅgena mayā tadapi likhyate||5|| atha prathitasarvāyurvedabodhaviśuddhabuddhiḥ śrīmādhavakaro vikāranikarahetvāditattvabubhutsotsukacikitsakajanānujighṛkṣayā vidhitsitagranthasandarbhārambhe tatpratyūhavyūhavyapohahetuṃ paramāptācāraparamparāpariprāptaṃ sveṣṭadevatāpraṇāmaṃ prāk prāṇaiṣīt; 5 granthaśrotṝṇāmapi viśveśvaramaheśvarasya praṇāmānuvādamātrādapi 6 vighnopaśamo bhavatītyabhiprāyeṇa taṃ granthādau nibaddhavān– praṇamyetyādi| atra praśabdo bhaktyatiśayakhyāpakaḥ| nibandhanakriyāpekṣayā praṇāmasya pūrvakālabhāvitvāt praṇameḥ ktvāpratyayaḥ| jagacchabdenotpattimantaḥ 7 kṣityādayo'bhidhīyante; teṣāmutpattau svakāraṇasamavāye, sthitau katicitkālāvasthāne, saṃhāre pradhvaṃse, kāraṇaṃ kartāram| svargaḥ sukham, apavargo mokṣaḥ ātyantikaduḥkhanivṛttilakṣaṇaḥ, tayordvāramupāyaṃ pradhānakāraṇam| etena sakalapuruṣārthahetutvamuktaṃ, sukhāvāptiduḥkhahānivyatiriktasya puruṣārthasyābhāvāt| ata eva trailokyaśaraṇaṃ trailokyarakṣitāram| na coktajagatsthitikāraṇatvena paunaruktyaṃ, jagacchabdenotpattimatāmevābhidhānāt| atra tu trailokyaśabdo bhuvanatrayavarticetanācetanasamūhavācī, lokaśabdasya bhuvanajanayorabhidhāyakatvāt| tathā cāmaraḥ– “lokastu bhuvane jane” (a. ko. kā. 3 va. 3) iti| trailokyamiti svārthe ṣyañ; 8 cāturvarṇyavat| harādiparyāyān parityajya śivapadanirdeśena granthasya tadadhyetṝṇāṃ ca sakalakalyāṇamabhilaṣan śivapadaṃ nibaddhavān; śivakāritvenaiva maheśvarasya śivapadābhidhānamiti||1||
tulasīkusumaṃ dadhattamālapratimaṃ ballavigopabālasaktam| kimapi tribhavaikamūlakandaṃ paramānandamahaṃ mahaḥ smarāmi||1|| śrīhammīranareśvaraḥ 9 samabhavatprauḍhapratāpānala- jvālājālakarāladagdhapavanaprāgbhāraśuṣkendhanaḥ| yasya prauḍhasabhāṅgaṇeṣvapi yaśaḥsvarlokakallolinī- kallolāmalamaṅganāḥ sumanasāṃ gāyanti romāñcitāḥ||2|| pratyarthikṣitināthasārthavanitāvaidhavyadīkṣāguroḥ śauryaṃ yasya raṇāṅgaṇe suragaṇaiḥ paśyan surāṇāṃ patiḥ| labdhvā netrasahasrajaṃ phalamalaṃ smṛtvā nijābhyarthitaṃ rāmaṃ rāvaṇaghātinaṃ ca samabhūttuṣṭo vilakṣaḥ punaḥ||3|| tasyābhavadvaidyavaraḥ prabhūtaviśvāsapātraṃ viditaścaritraiḥ| pramodanāmā sakalapramodī kalāvilāsaikanidhirdvijendraḥ||4|| jyeṣṭho'bhavattasya sutaḥ praśastaśāstrārthavettā śivasaktacetāḥ| 10 raiśarmanāmā prathitaḥ kalābhirmahanmadakṣoṇipateḥ sabhāyām||5|| anyaśca tasyāsti sutaḥ kanīyānvācaspatiḥ sattvaguṇaikasaṅgaḥ|| sahodaraprītatamaḥ samastā yo vaidyavidyāḥ svayamadhyajīgapat||6|| 11 guruvacanavicāraiścārucañcaccaritraścarakacaturacetāḥ suśrute suśruto yaḥ| kapilamatavayasye brahmavidyārahasye prakaṭitapaṭubuddhirbuddhakāṇādasiddhiḥ||7|| tenojjvalā vivṛtiralpadhiyāṃ hitāya sambaddhyate vibudhamādhavasaṅgrahasya| vijñāya tārkikavaraikavicāravedyaṃ vaiṣamyagumphanavaśānmadhukoṣabandham||8|| tatra granthārambhe prārabdhagranthaparisamāptyarthaṃ granthaśrotṝṇāmapi 12 pratyūhavyūhavyudāsārthaṃ śiṣṭācāraparipālanārthaṃ granthakāraḥ prāgviśiṣṭeṣṭadevatāpraṇāmaṃ nibaddhavān– praṇamyetyādi| yugmam| mayā rogaviniścayo grantho nibaddhyata iti sambandhaḥ| kiṃ kṛtvā? praṇamya| 13 atra prakarṣārthadyotakena praśabdena granthakṛdbhaktyatiśayaṃ khyāpayati| kaṃ? śivam| sakalabhuvanapatermaheśvarasya nāmabāhulye'pi tadadhyāpakādhyetṝṇāṃ kalyāṇamabhilaṣan granthakāraḥ śivapadaṃ nibaddhavān| kīdṛśaṃ śivaṃ? jagadutpattisthitisaṃhārakāraṇam| jagacchabdenotpattimantaḥ pṛthivyādayo'bhidhīyante; teṣāmutpattau svakāraṇasamavāye, sthitau katicitkālāvasthāne, saṃhāre saṃharaṇe, kāraṇaṃ hetum| punaḥ kīdṛśaṃ? svargāpavargayordvāraṃ; svargaḥ sukham, apavargo mokṣaḥ, 14 tayordvāram upāyaṃ pradhānakāraṇam| punaḥ kīdṛśaṃ? trailokyaśaraṇaṃ bhuvanatrayasya rakṣitāram||1||
nānāmunīnāṃ vacanairidānīṃ samāsataḥ sadbhiṣajāṃ niyogāt | sopadravāriṣṭanidānaliṅgo nibadhyate rogaviniścayo'yam ||2|| nānātantravihīnānāṃ bhiṣajāmalpamedhasām | sukhaṃ vijñātumātaṅkamayameva bhaviṣyati ||3||
abhidheyasambandhaprayojanopadeśamantareṇa prekṣāvatāṃ na pravṛttiḥ 15 syāt iti, atastadabhidhānārthaṃ ślokadvayamāha– nānetyādi| rogāṇāṃ viśeṣeṇa 16 vātajatvādisādhyāsādhyatvādirūpeṇa niścayo jñānaṃ yena sa rogaviniścayo grantho nibadhyate'bhidhīyate, ‘asmābhiḥ’ iti śeṣaḥ| tasya viśeṣaṇam– sopadravetyādi| saha upadravādibhirvartate yaḥ sa tathā; 17 etena viśeṣaṇadvāreṇa upadravāriṣṭanidānaliṅgasvarūpamabhidheyamuktaṃ bhavati, 18 etadvyatiriktasyābhidheyasyābhāvāt; tathā sati upadravādibhirabhidheyaiḥ saha granthasya vācyavācakalakṣaṇaḥ sambandho'yabhihitaḥ| tatra, upadravo rogārambhakadoṣaprakopajanyo'nyavikāraḥ, 19 uktaṃ ca carake– “vyādherupari yo vyādhirbhavatyuttarakālajaḥ| upakramāvirodhī ca sa upadrava ucyate||” iti; niyatamaraṇakhyāpakaṃ liṅgamariṣṭaṃ; nidānaṃ rogotpādako hetuḥ; liṅgaṃ rogakhyāpako hetuḥ| tena ‘liṅgyate jñāyate vyādhiranena’ iti pā.[ “liṅgyante jñāyante vyādhayo'nena” iti vyutpattyā pūrvarūparūpopaśayasamprāptayo'bhidhīyante| yadyapi nidānamapi rogaviśeṣaṃ bodhayati, tathā'pyutpattijñaptihetutvena kāraṇadvaividhyapratipādanārthaṃ tasya pṛthagabhidhānam| eṣāṃ copadravādīnāṃ vistarābhidhānaṃ yathāvasaraṃ kariṣyate| nanu, roganidānāditattvamatisūkṣmatvenāsarvajñasya 20 jñānaviṣayaḥ, tat kathaṃ tadupadeśe prekṣāvatāṃ pravṛttirityata āha– nānāmunīnāmityādi| etena granthasya prāmāṇyaṃ pravṛttyaṅgatvamuktaṃ bhavati; munayo hi tapoyogardhibalāttraikālikanikhilajñānaśālinaḥ puruṣātiśayā ucyante| nanu, yadyevambhūtaḥ 21 kasyacidgrantho'nyo'pyāste, tenaiva vyavahārasiddheḥ kṛtakāryatvenāsya niṣprayojanatā syādityata āha– idānīmityādi| idānīmasmābhireva 22 prāthamyena nānāmunīnāṃ vacanairevaṃvidho nibandhaḥ kriyate| samāsata iti saṅkṣepataḥ| 23 etenālpabuddhīnāmativistaratvenāpravṛttyaṅgatādoṣaḥ parihṛto bhavati| nanu, kṛte'pi granthe'nupādeyapuruṣapraṇītatvena na kaścidbhiṣak pravartiṣyata iti granthasya vaiyarthyaṃ syādityata āha– sadbhiṣajāṃ niyogāditi| niyogo niyojanam “asmadupakārāya granthaḥ kriyatām” ityevaṃ prārthanetyarthaḥ; athavā niyoga ājñā, etenātmanaḥ savinayatvamuktaṃ bhavatītyarthaḥ| 24 nānātantretyādi| sukhaṃ yathā bhavati tathā ātaṅkaṃ rogaṃ vijñātumayameva grantho bhaviṣyati, ‘kāraṇam’ iti śeṣaḥ| etena rogajñānaṃ prayojanamityuktaṃ, phalaṃ cāsya cikitsitamiti mantavyam yaduktaṃ carake– “rogamādau parīkṣeta tato'nantaramauṣadham| tataḥ karma bhiṣak paścājjñānapūrvaṃ samācaret||” iti (ca. sū. a. 20)| nanu, nānāmunīnāṃ vacanaireva rogajñānaṃ bhaviṣyati, kimanena tadupajīvinā granthenetyata āha– alpamedhasāmiti alpamedhasām alpabuddhīnām; mahābuddhayo hi 25 ativistaraduradhigamanātantrādhyayanakṣamā bhavanti, na tvalpabuddhaya iti| mahādhiyāmapi ālasyānāsāditadurupapādāśeṣasaṃhitānāmayameva rogajñānāya bhaviṣyatītyāha– nānātantretyādi||2-3||
nānāmunīnāmityādi| ayaṃ rogaviniścayo grantho nibadhyate vidhīyate, rogāṇāṃ viniścayo jñānaṃ yasmātsa tathā| kiṃviśiṣṭaḥ? sopadravāriṣṭanidānaliṅgaḥ; sahopadravādibhirvartate 26 iti sopadravaḥ, upadravo rogārambhakadoṣaprakopajanyo vikāraḥ| uktaṃ ca carake– “vyādherupari yo vyādhirbhavatyuttarakālajaḥ| upakramāvirodhī ca sa upadrava ucyate||” 27 iti; niyatamaraṇakhyāpakaṃ liṅgamariṣṭaṃ; nidānaṃ rogotpādako hetuḥ, niścīyate 28 pratipādyate vyādhiraneneti nidānaṃ; liṅgaṃ rogakhyāpako hetuḥ, tena liṅgyate jñāyate'neneti vyutpattyā pūrvarūparūpopaśayasamprāptayo vijñāyante iti| nanu, sarvajñajñānaviṣaye paramasūkṣmanidānāditattvajñāne'sarvajñapuruṣavākyaiḥ kathaṃ buddhimatāṃ pravṛttirityata āha– nānāmunīnāṃ 29 vacanairiti| yogardhibalāttraikālikajñānadarśī 30 puruṣātiśayo munirucyate| idānīmiti– asmābhireva prādhānyena nānāmunīnāṃ vacanairevaṃvidho granthaḥ kriyate; anyairācāryairevaṃvidho grantho na kṛta ityarthaḥ| samāsata iti saṅkṣepāt| nanu, kṛte'pi granthe na kaścidbhiṣak pravartiṣyata iti granthasya vaiyarthyaṃ syādityata āha– sadbhiṣajāṃ 31 niyogāditi| niyogo niyojanam, asmadupakārāya granthaḥ kriyatāmevambhūtā prārthanetyarthaḥ 32 granthasyāsyotkṛṣṭatvamāha– nānetyādi| mahābuddhayo hi duradhigamatantrādhyayanakṣamā bhavanti, ato nānātantravihīnānāmalpabuddhīnāṃ bhiṣajāṃ sukhaṃ yathā bhavati tathā ātaṅkaṃ rogaṃ vijñātumayameva grantho 33 bhaviṣyatīti; ‘kāraṇam’ iti śeṣaḥ| 34 uktaṃ ca– “rogajñānārthamevādau yatnaḥ kāryo bhiṣagvaraiḥ| sati tasmin kriyārambhaḥ puṇyāya yaśase śriyai||” rogamādau parīkṣeta tato'nantaramauṣadham| tataḥ karma bhiṣak paścājjñānapūrvaṃ samācaret iti||2-3||
nidānaṃ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā | samprāptiśceti vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā smṛtam ||4|| (vā. ni. a. 1) |
vyādherjñātavyasya 35 pañca jñānopāyā bhavantīti tānāha– nidānamityādi| ete pañca vyastāḥ samastāśca vyādhibodhakāḥ| na ca samastapakṣe kṛtakaraṇatvaṃ vācyaṃ, 36 pramāṇasamplavasyāpi dṛṣṭatvāt| ( 37 anumitavahnau pratyakṣopamānaśabdānāmapi sthitisattvāt) na yo 38 hyanumānena pratīto vahniḥ sa eva pratyakṣāgamābhyāṃ nopalabhyate [ 39 na vā nidānādīni prekṣāvanto ye naivamālocayeyuḥ; ( 40 kintu ye prekṣāvante nidānādīni syurityeva vetsyanti) 41 ekenaiva pratipādito vyādhiriti vayamihodāsmahe ( 42 na manyāmahe)| kiñca, 43 ekena pratipādite'pi vyādhāvapare'vaśyamabhidhātavyāḥ, bhinnaprayojanatvāt| tathāhi– yadi nidānaṃ nocyate tadā tatparivarjanaṃ kathaṃ labhyate? uktaṃ hi suśrute– “ 44 vātādīnāṃ pratīkāraḥ prokto vistarataḥ punaḥ| saṅkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjanam||” iti (su. u. taṃ. a. 1)| kiñca, yathā– mṛdbhakṣaṇāt pāṇḍurogaḥ, makṣikābhakṣaṇācca chardiravasīyate; na 45 tu tathā nidānena sarvatra niyatarogādhyavasāyaḥ, 46 jvaragulmādīnāmekakāraṇatvāt| yadāha carakaḥ– “eko heturanekasya tathaikasyaika eva hi| vyādherekasya 47 bahavo bahūnāṃ bahavastathā||” iti (ca. ni. a. 8)| api ca kadācit pratyāsannaṃ nidānaṃ bādhitvā viprakṛṣṭanidānakṛto doṣasañcayo vyādhiṃ kuryāt, tasmāt 48 kevalānnidānānna vyādhijñānaṃ bhavatīti pūrvarūpādīnāmupādānamiti 49 vāpyacandraḥ| asati pūrvarūpābhidhāne tatroktaḥ kriyāviśeṣo na saṅgacchate| uktaṃ hi carake– “ 50 jvarasya pūrvarūpe laghvaśanamapatarpaṇaṃ vā||” iti (ca. ni. a. 1)| tathā ca suśrute– 51 vātikajvarapūrvarūpe ghṛtapānamiti| tathā'sādhyatvaṃ ca nopalabhyeta| uktaṃ ca carake– “pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvaroktānyatimātrayā| yaṃ viśanti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ|| anyasyāpi ca rogasya pūrvarūpāṇi yaṃ naram| viśantyanena kalpena tasyāpi maraṇaṃ dhruvam||” (ca. i. a. 5) iti| tathā raktapittapramehayorviśeṣajñānaṃ ca na jāyate| uktaṃ ca carake– “hāridravarṇaṃ rudhiraṃ ca mūtraṃ vinā pramehasya hi pūrvarūpaiḥ| yo mūtrayettaṃ na vadet pramehaṃ raktasya pittasya hi sa prakopaḥ||” iti (ca. ci. a. 6)| asati rūpābhidhāne 52 vyādheraśeṣeṇa svarūpameva na vyavacchidyate; kiṃ ca sādhyāsādhyatvaṃ ca na jñāyate| tathā hi sukhasādhyalakṣaṇe carakaḥ– “hetavaḥ pūrvarūpāṇi rūpāṇyalpāni yasya vai| na ca tulyaguṇo dūṣyo na doṣaḥ prakṛtirbhavet||” iti (ca. sū. a. 10); kaṣṭasādhyalakṣaṇe carakaḥ– “nimittapūrvarūpāṇāṃ rūpāṇāṃ madhyame bale|” (ca. sū. a. 10) iti; tathā– “sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ| sannipātajvaro'sādhyaḥ” (ca. sū. a. 3) iti| asatyupaśayābhidhāne saṅkīrṇalakṣaṇe'nabhivyaktaklaṣaṇe vā vyādhau viśeṣabodho na syāt| taduktaṃ carake– “gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ” (parīkṣeta) (ca. vi. a. 4) iti| asatyāṃ ca samprāptau pūrvarūpādipratītasyāpi vyādheścikitsopayoginoṃ'śāṃśavikalpanābalakālāderapratīteścikitsāviśeṣo na syāt| tasmāt pañcāpi nidānādayo vaktavyāḥ| pañcavidhamapyetadvyādhyutpattijñaptihetubhūtaṃ nidānaśabdenocyate| yadāha suśrutaḥ– “hetulakṣaṇanirdeśānnidānāni” (su. sū. a. 3) iti| tatraivaṃ 53 nidānaśabdaniruktiḥ– “nirdiśyate vyādhiraneneti nidānaṃ”; “diśeḥ pṛṣodarāditvādrūpasiddhiḥ|” iti gadādharaḥ; “niścitya dīyate pratipādyate vyādhiraneneti nidānam||” iti jejjaṭaḥ| bhaṭṭāraharicandreṇāpi 54 tantrayuktyādivivaraṇaprastāve eṣaiva niruktiruktā| niśabdo niścaye| tathā ca vararucerupasargasūtram– “ni niścayaniṣedhayoḥ” iti| loke'pi ‘adya te nidānaṃ kariṣyāmi’ ityukte niścayaṃ 55 kariṣyāmītyavagamyate| nidānamiti karaṇe lyuṭ; tena ‘vyādhiniścayakaraṇaṃ nidānam’ iti nidānādipañcakasāmānyalakṣaṇam| nidānaśabdo'yaṃ 56 nidānaviśeṣe jātau ca vartate; yathā– tṛṇaśabdaḥ tṛṇaviśeṣe tṛṇajātau ca vartate| yattu, 57 bhaṭṭāraharicandreṇa nidānasthāne– “yā gauḥ sudohā bhavati na tāṃ 58 nidadīta|” iti vyāsaprayogamupanyasya nibandhārtho nidānaśabdo vyākhyātaḥ ‘nidīyate nibadhyate 59 hetvādisambaddho vyādhiranena’ iti kṛtvā; tattu nidānasthānarūpagranthābhiprāyeṇa, nahi hetvādayo 60 hetvādisambaddhaṃ vyādhiṃ pratipādayanti 61||4||
tasya ca vyādherjñātavyasya pañca jñānopāyā bhavanti tānāha– 62 nidānamityādi| nidānaṃ pūrvarūpaṃ rūpamupaśayaḥ samprāptiścaite pañca vyastāḥ samastāśca vyādhibodhakāḥ| rogāṇāṃ vijñānaṃ viśiṣṭajñānaṃ, pañcadhā pañcaprakāreṇa, smṛtaṃ kathitaṃ, ‘munīndraiḥ’ iti śeṣaḥ| 63 upaśayastatheti 64 tathāśabdastulyakṛtyatāṃ dyotayati, evaṃ samprāptiścetyatra cakāro'pi| iti parisamāptau| 65 rogāṇāṃ tacca nidānaṃ sannikṛṣṭaviprakṛṣṭabhedena dvidhā bhavati| sannikṛṣṭaṃ yathā– vātādayaḥ kupitāḥ jvarādirogamutpādayanti| viprakṛṣṭaṃ yathā– hemante nicitaḥ śleṣmā vasante ca prakupyati; tathā''hārādirapi, tatra kaṭukāmladadhyādikaṃ pittajvarasya| pūrvarūpaṃ yathā– jvarasyaivālasyādayaḥ| rūpaṃ yathā– svedāvarodha ityādi; “ 66 āgamāpagamakṣobhakāṭhinyamṛdutoṣmaṇām| vaiṣamyaṃ tatra tatrāṅge tāstāḥ syurvedanāścalāt||” ityādi 67 ca| upaśayo yathā– vātaḥ snehanamardanādinopaśānta upalabhyate sa ‘upaśaya’ ityucyate| samprāptiryathā-yathā duṣṭenetyādilakṣaṇāt| nanvekenaiva 68 roganiścaye'nyeṣāmupādānaṃ vyartham? ucyate– bhinnaprayojanatvāt nānyataravaiyarthyam| tacca yathā– nidānenādhigatasya vyādhestatparivarjanam; uktaṃ ca suśrute– “saṅkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjanam|” iti| 69 pūrvarūpeṇa vyādherviśeṣajñānaṃ jāyate| yathā carake– “hāridravarṇaṃ rudhiraṃ ca mūtraṃ vinā pramehasya ca pūrvarūpaiḥ| yo mūtrayettaṃ na vadetpramehaṃ raktasya pittasya hi sa prakopaḥ||” iti; tathā'dhigatasya vyādhestatroktakriyākramaśca lakṣyate; ukte ca carake– “jvarasya pūrvarūpe laghvaśanamapatarpaṇaṃ 70 vā|” iti; tathā ca suśrute– “vātikajvarapūrvarūpe ghṛtapānam|” iti| tathā ca sādhyāsādhyatvamapi jñāyate| uktaṃ ca carake– “pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvaroktānyatimātrayā| yaṃ viśanti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ|| anyasyāpi ca rogasya pūrvarūpāṇi yaṃ naram| viśantyanena kalpena tasyāpi maraṇaṃ dhruvam||” 71 iti| rūpeṇāpi ca vyādheḥ sukhasādhyatvaṃ kaṣṭasādhyatvamasādhyatvaṃ ca jñāyate; yato'lparūpaḥ sukhasādhyo vyādhiḥ, madhyarūpaḥ kaṣṭasādhyaḥ, sampūrṇarūpastvasādhya iti| tathā ca sukhasādhyalakṣaṇe carakaḥ– “hetavaḥ pūrvarūpāṇi 72 rūpāṇyalpāni yasya ca| na ca tulyaguṇo dūṣyo na doṣaḥ prakṛtirbhavet||” iti; kaṣṭasādhyalakṣaṇe carakaḥ– “ 73 nimittapūrvarūpāṇāṃ rūpāṇāṃ madhyame bale|” iti; 74 tathā “ 75 sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ sannipātajvaro'sādhyaḥ|” 76 iti| upaśayena vinā pratītasya vyādheḥ saṅkīrṇalakṣaṇe'nabhivyaktalakṣaṇe vā vyādhau viśeṣāvabodho na syāt, uktaṃ hi carake– “gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ buddhyeta|” iti| tathā ca suśrute– “ 77 abhyaṅgasnehasvedādyairvātarogo na śāmyati| vikārastatra vijñeyo duṣṭamatrāsti śoṇitam||” iti| śoṇitasekastatropaśama iti| asatyāṃ ca samprāptau pūrvarūpādibhiḥ pratītasyāpi vyādheścikitsitopayogyāṃśāṃśavikalpabalakālādīnāmajñāne cikitsāviśeṣo na syāt, tasmānnidānādipañcakavijñānena sarve rogā viśeṣeṇāvabudhyanta iti||4||
nimittahetvāyatanapratyayotthānakāraṇaiḥ | nidānamāhuḥ paryāyaiḥ... |5| (vā. ni. a. 1) |
eṣāṃ nidānādīnāṃ madhye samānāsamānajātīyavyāvartakaṃ 78 kāraṇarūpanidānasya lakṣaṇamāha– nimittetyādinā paryāyairityantena| etaiḥ śabdairyo'rtho'bhidhīyate tannidānaṃ; yathā– “buddhirupalabdhirjñānamityanarthāntaram|” (nyā. da. pra. ā. sū. 15) 79 iti| nanu, kiṃ militairekaikaśo vā? nādyaḥ, ekārthābhidhāyināṃ śabdānāṃ militānāmaprayogāt; dvitīyaścettadā savyabhicāraḥ; nimittasya śakunādau, hetoḥ 80 prayojake kartari, āyatanasya sthāne, pratyayasya laḍādau, utthānasya 81 udgamanotsargayośca darśanāt| naivaṃ, śakunādīnāṃ nimittādibhiḥ sarvairanabhidhānāt| ata evāha– paryāyairiti| nahi teṣāṃ te paryāyāḥ, yataḥ krameṇaikārthavācakāḥ śabdāḥ parasparaṃ paryāyā ucyante| tasmānnimittādiśabdaiḥ 82 paryāyairabhidhīyamānatvaṃ nidānatvam| etacca paryāyakathanaṃ śāstre vyavahārārtham| idaṃ tu saṅkṣepato lakṣaṇam– “setikartavyatāko rogotpādakaheturnidānam|” iti| yanmate doṣetikartavyatārūpā samprāptiriṣyate tanmate samprāptivyudāsārthaṃ ‘setikartavyatāka’ iti padaṃ, tasyā 83 doṣetikartavyatārūpāyā itikartavyatāntarābhāvāt| yanmate vyādhijanma samprāptiḥ, tanmate ‘vyādhyutpattiheturnidānam’ iti lakṣaṇam| ubhayatrāpi ‘utpatti’ 84 etatpadaṃ jñaptihetupūrvarūpādivyavacchedārtham| sa ca heturanekadhā; tatra 85 prathamaścaturvidhaḥ, yadāha upakalpanīyādhyāye haricandraḥ– “sannikṛṣṭaviprakṛṣṭavyabhicāriprādhānikabhedāccaturdhā|” iti| sannikṛṣṭo yathā– naktandinartubhuktāṃśā doṣaprakopasya hetavaḥ, na te cayādikamapekṣante| viprakṛṣṭo yathā– “hemante nicitaḥ śleṣmā vasante kapharogakṛt|” (su. u. taṃ. a. 64); 86 kiṃvā sannikṛṣṭo jvarasya rūkṣādisevā, viprakṛṣṭo rudrakopaḥ| vyabhicārī yathā– yo durbalatvādvyādhyadhikaraṇāsamarthaḥ| yadāha carakaḥ– “( 87 nidānādiviśeṣā) abalīyāṃso'thavā'nubandhnanti, na tadā vikārābhinirvṛtiḥ|” iti (ca. ni. a. 4)| prādhāniko yathā– viṣādiḥ; trividho vā, asātmyendriyārthasaṃyogaprajñāparādhapariṇāmabhedāt| tatra, asātmyendriyārthasaṃyogo'yogātiyogamithyāyogayuktā rūparasādayaḥ, prajñāparādho mithyājñānādiḥ, pariṇāmo'yogādiyuktā ṛtusvabhāvajāḥ śītādayaḥ| “adharmasya ca rogahetoratraivāntarbhāvaḥ” iti bhaṭṭāraharicandraḥ, tasyāpi kālāntarapariṇatasya duḥkhakartṛtvāt| cakrastu prajñāparādhe tasyāntarbhāvamāha; mithyājñānakṛtabrahmavadhādijanmano'dharmasya prajñāparādha eva mūlaṃ; 88 balābalaṃ tvatra na nirūpyate, rogakāraṇatvenādharmasya sarvathā siddhatvāditi| doṣavyādhyubhayahetubhedācca 89 sa trividhaḥ| doṣahetavo yathā– cayaprakopapraśamanimittā yathartūtpannā madhurādayaḥ| vyādhihetavo yathā– mṛdbhakṣaṇaṃ pāṇḍurogasya kāraṇam| yadyapi mṛdapi doṣaṃ prakopayatyeva; yaduktaṃ carake– “kaṣāyā mārutaṃ, pittamūṣarā, madhurā kapham|” iti (ca. ci. a. 16) tathā'pi tajjairdoṣaiḥ pāṇḍuroga evārabhyate na tvanyo vikāra iti vyādhihetutā bhavati| ubhayaheturyathā vātarakte– “hastyaśvoṣṭrairgacchataścāśnataśca” (su. ni. a. 1) ityādi| 90 tatra yadyapi 91 doṣaprakopapūrvakameva vyādhijananaṃ, tathā'pi doṣavadvyādhāvapi tasya kāraṇatvamiti bodhayati| tena tatra 92 na vyādhiharamātraṃ bheṣajaṃ prayojyaṃ, kintūbhayapratyanīkam| na ca vācyaṃ kāraṇabhūtadoṣanivṛttyaiva 93 kāryabhūtasya vyādhernivṛttiriti; yataḥ pratiniyataśaktikāni bheṣajadravyāṇi bhavanti; kathamanyathā ślaiṣmikatimire 94 śleṣmaharameva vamanaṃ na prayujyate| yaduktaṃ suśrute– “na vāmayettaimirikaṃ na gulminaṃ na cāpi 95 pāṇḍūdararogapīḍitam|” (su. ci. a. 33) iti| sa evotpādakavyañjakabhedācca dvidhā| tatrotpādako yathā– hemantajo madhurarasaḥ kaphasya| vyañjako yathā– tasyaiva 96 kaphasya vyañjako vasante sūryasantāpaḥ iti bhaṭṭāraharicandraḥ| tatra vyañjakaḥ 97 preraka ityarthaḥ| bāhyābhyantarabhedācca dvidhā| tatra bāhyā āhārācārakālādayaḥ| etadabhiprāyeṇa 98 tīsaṭācāryaḥ– “vyāyāmādapatarpaṇāt prapatanādbhaṅgāt kṣayājjāgarādvegānāṃ ca vidhāraṇādatiśucaḥ śaityādatitrāsataḥ| rūkṣakṣobhakaṣāyatiktakaṭukairebhiḥ prakopaṃ vrajedvāyurvāridharāgame pariṇate cānne'parāhṇe'pi ca|| kaṭvamloṣṇavidāhitīkṣṇalavaṇakrodhopavāsātapastrīsamparkatilātasīdadhi-surāśuktāranālādibhiḥ| bhukte jīryati bhojane ca śaradi grīṣme sati prāṇināṃ madhyāhne ca tathā'rdharātrisamaye pittaṃ prakopaṃ vrajet|| gurumadhurarasātisnigdhadugdhekṣubhakṣyadravadadhidinanidrāpūpasarpiṣprapūraiḥ| tuhinapatanakāle śleṣmaṇaḥ samprakopaḥ prabhavati divasādau bhuktamātre vasante||” (ca. ka. a. 29-31) iti| ābhyantarā 99 yathā– doṣā dūṣyāśca| tatra doṣo'pi prakupitaḥ prākṛtādibhedādanekadhā| prākṛto yathā– vasante śleṣmā, śaradi pittaṃ, 100 prāvṛṣi vāyuḥ| vaikṛtastu yathā– vasante pittaṃ vāyurvā, varṣāsu kaphaḥ pittaṃ vā, śaradi kapho vāyurvā| asya prayojanaṃ sukhasādhyatvādi| yaduktaṃ carake– “prākṛtaḥ sukhasādhyastu vasantaśaradudbhavaḥ|” (ca. ci. a. 3) ityādi| anubandhyānubandhabhedācca dvidhā| anubandhyaḥ pradhānam, anubandho'pradhānam| yadāha carakaḥ– “svatantro vyaktaliṅgo yathoktasamutthānopaśamo bhavatyanubandhyaḥ, tadviparītalakṣaṇastvanubandhaḥ|” (ca. vi. a. 6) iti| asya prayojanaṃ saṃsargaje vyādhāvanubandhyo viśeṣeṇa cikitsyo'nubandhāvirodhena| 101 taduktaṃ carake– “tatropadravasya prāyaḥ pradhānapraśamāt praśamaḥ|” (ca. ci. a. 21) iti| upadravo'nubandhaḥ| prakṛtivikṛtito yathā– vātaprakṛtervātarogaḥ kaṣṭasādhyo bhavati, 102 kaphapittaprakṛtestu sukhasādhyaḥ| yadāha sukhasādhyalakṣaṇe carakaḥ– “na ca tulyaguṇo dūṣyo na doṣaḥ prakṛtirbhavet” (ca. sū. a. 10) iti| āśayāpakarṣato yathā– yadā 103 svamānasthitameva doṣaṃ svāśayādākṛṣya vāyuḥ sthānāntaraṃ gamayati tadā 104 svamānastho'pi sa vikāraṃ janayati| yadāha carakaḥ– “prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ mārutaḥ śleṣmaṇaḥ kṣaye| sthānādādāya gātreṣu yatra yatra 105 visarpati|| tadā 106 bhedaśca dāhaśca tatra tatrānavasthitaḥ| gātradeśe bhavatyasya śramo daurbalyameva ca||” iti (ca. sū. a. 17)| asya prayojanaṃ vātasyaiva tatra viguṇasya svasthānānayanaṃ kāryaṃ, 107 natu pittasya hrāsanaṃ; “ye tvenāṃ pittasya sthānākṛṣṭiṃ na vidanti, te dāhopalambhena pittavṛddhiṃ manyamānāḥ pittaṃ hrāsayantaḥ pittakṣayalakṣaṇaṃ rogāntaramevotpādayanta āturamatipātayanti|” iti bhaṭṭāraharicandraḥ| anye tvāhuḥ– bhrājakādibhedena sarvadehasthite pitte yadā svāśayākṛṣṭaṃ pittamavayavāntaramanilena prāpitaṃ tadā tadavayavāntarasthaṃ pittamāgantupittasambandhenādhikameva jātaṃ, tataśca pittavṛddhilakṣaṇaiveyaṃ duṣṭirna duṣṭyantaram, anyathā dāha eva na syāt nahi 108 svamānastho doṣo vikāraṃ janayatīti| bhaṭṭāraharicandrasya tvayamabhiprāyaḥ– yadyapyevaṃ tathā'pi cikitsābhedārthaṃ vṛddhikṣayavyatiriktasthānāntaragatirūpo duṣṭiviśeṣo'vaśyameveṣṭavyaḥ, anyathā vṛddhaṃ pittamiti matvā virecanaṃ pittahrāsanaṃ vā kāryaṃ, naca tattatra yogyaṃ, kiṃ tu svasthānānayanam| yaccoktaṃ carakeṇa– “kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiśca 109 vijñeyā trividhā gatiḥ|” (ca. sū. a. 17) ityādi, tat prāyikamiti| gatito yathā– gatirdoṣāṇāṃ kṣīṇavṛddhatvādayaḥ| yaduktaṃ carake “kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiśca doṣāṇāṃ trividhā gatiḥ| ūrdhvaṃ cādhaśca tiryakca vijñeyā trividhā parā|| trividhā cāparā koṣṭhaśākhāmarmāsthisandhiṣu|” (ca. sū. a. 17) iti|| atra sthānamiti samatvam| tatra kṣayādilakṣaṇaṃ yathā– “doṣāḥ pravṛddhāḥ svaṃ liṅgaṃ darśayanti yathābalam| kṣīṇā jahati svaṃ liṅgaṃ, samāḥ svaṃ karma kurvate||” (ca. sū. a. 17)– iti| svaṃ liṅgamiti kupitasya vāyo raukṣyādayo dharmāḥ, karmāṇi ca sraṃsaśūlādīni| yadāha carakapāṭhasaṃvādī 110 sudāntasenaḥ– “ādhmānastambharaukṣyasphuṭanavimathanakṣobhakampapratodāḥ, kaṇṭhadhvaṃsāvasādau 111 śramakavilapanaṃ sraṃsaśūlaprabhedāḥ| pāruṣyaṃ karṇanādo 112 viṣamapariṇatibhraṃśadṛṣṭipramohā, 113 vispandodghaṭṭanāni glapanamaśayanaṃ tāḍanaṃ pīḍanaṃ ca|| 114 nāmonnāmau viṣādo 115 bhramaparipatanaṃ jṛmbhaṇaṃ romaharṣo, vikṣepākṣepaśoṣagrahaṇaśuṣiratācchedanaṃ veṣṭanaṃ ca| varṇaḥ śyāvo'ruṇo vā tṛḍapi ca mahatī svāpaviśleṣasaṅgā, vidyāt karmāṇyamūni prakupitamarutaḥ syāt kaṣāyo rasaśca|| visphoṭāmlakadhūmakāḥ pralapanaṃ svedasrutirmūrchanaṃ, daurgandhyaṃ daraṇaṃ mado 116 visaraṇaṃ pāko'ratistṛḍbhramau| ūṣmā'tṛptitamaḥ praveśadahanaṃ kaṭvamlatiktā rasā, varṇaḥ pāṇḍuvivarjitaḥ kvathitatā karmāṇi pittasya vai|| tṛptistandrā gurutā staimityaṃ kaṭhinatā malādhikyam| snehāpaktyupalepāḥ śaityaṃ kaṇḍūḥ prasekaśca|| carakartṛtvaṃ śotho nidrādhikyaṃ rasau paṭusvādū| varṇaḥ śveto'lasatā karmāṇi kaphasya jānīyāt|| dvidoṣaliṅgaḥ saṃsargaḥ sannipātastriliṅgakaḥ|” iti| liṅgajñānaprayojanaṃ ca cikitsābhedārtham| yadāha suśrutaḥ– “kṣīṇā vardhayitavyāḥ, vṛddhā hrāsayitavyāḥ, samāḥ pālayitavyāḥ” (su. ci. a. 33)– iti| ūrdhvādigatiryathā– ūrdhvagaṃ raktapittamityādi| asya prayojanaṃ raktapittasyordhvagasya virecanam, adhogasya vamanam| yathoktaṃ carake– “ 117 pratimārgaṃ ca haraṇaṃ raktapitte vidhīyate|” (ca. ni. a. 2) iti| yastu gatibhedānabhijñaḥ saḥ “virekaḥ pittaharāṇāṃ” (ca. sū. a. 25) iti vacanādadhoge raktapitte virekaṃ prayuñjāna āturasyānarthamevotpādayati; jvarādiṣu tiryagdoṣagatiṣu yathoktaṃ cikitsitamiti| vṛddhā doṣāḥ kadācit koṣṭhaṃ, kadācicchākhāḥ, kadācinmarmāsthisandhīnāśritya rujanti; marmāsthisandhiṣu gatiḥ kṛcchrasādhyatvopādakatvādekatvena nirdiṣṭā| koṣṭha āmāśayādiḥ, śākhā raktādayo dhātavastvakceti, 118 carakakṛtaiveyaṃ sañjñā| koṣṭhādyabhidhānaprayojanaṃ cikitsābhedārtham| yathoktaṃ carake– “āmāśayagate vāte kaphe pakvāśayāśrite| rūkṣapūrvo hitaḥ svedaḥ snehapūrvastathaiva ca||” (ca. sū. a. 14); tathā– “santataṃ rasaraktasthaḥ so'nyedyuḥ piśitāśritaḥ|” (su. u. taṃ. a. 39) ityādi; tathā– “nāgnikarmopadeṣṭavyaṃ snāyumarmavraṇeṣu ca|” (ca. ci. a. 25) iti| ete ca doṣāḥ sāmatvanirāmatvābhyāmapi jñātavyāḥ| yaduktam– “ūṣmaṇo'lpabalatvena dhātumādyamapācitam| duṣṭamāmāśayagataṃ rasamāmaṃ pracakṣate|| āmena tena saṃyuktā doṣā dūṣyāśca dūṣitāḥ| sāmā ityupadiśyante ye ca rogāstadudbhavāḥ|| srotorodhabalabhraṃśagauravānilamūḍhatāḥ| ālasyāpaktiniṣṭhīvamalabhedāruciklamāḥ|| liṅgaṃ malānāṃ sāmānāṃ nirāmāṇāṃ viparyayaḥ|” (vā. sū. a. 13)| “vāyuḥ sāmo vibandhāgnisādatandrāntrakūjanaiḥ|| vedanāśothanistodaiḥ kramaśo'ṅgāni pīḍayet| vicaredyugapaccāpi gṛhṇāti kupito bhṛśam| snehādyairvṛddhimāpnoti sūryameghodaye niśi| nirāmo viśado rūkṣo nirvibandho'lpavedanaḥ|| viparītaguṇaiḥ śāntiṃ snigdhairyāti viśeṣataḥ| durgandhaṃ haritaṃ śyāvaṃ pittamamlaṃ sthiraṃ guru|| amlikākaṇṭhahṛddāhakaraṃ sāmaṃ vinirdiśet| ātāmraṃ pittamatyuṣṇaṃ rase kaṭukamasthiram|| pakvaṃ vigandhaṃ vijñeyaṃ rucipaktṛbalapradam| āvilastantulaḥ styānaḥ kaṇṭhadeśe'vatiṣṭhate| sāmo balāso durgandhaḥ kṣududgāravighātakṛt|| phenavān piṇḍitaḥ pāṇḍurniḥsāro'gandha eva ca| pakvaḥ sa eva vijñeyaśchedavān vaktraśuddhikṛt||” iti| asya prayojanaṃ sāme pācanaṃ, nirāme śamanamiti| ete ca doṣāḥ 119 parasparasambaddhāstaratamādibhedena dviṣaṣṭidhā bhavanti| tadudāharaṇāni vistaratvāpatteratra na likhyante, sauśrutadoṣabhedavikalpādhyāye (su. u. taṃ. a. 66) draṣṭavyāni| uktahetudoṣabhedayoḥ saṅgrahaślokau– “catvāro vyabhicāridūranikaṭaprādhānikatvāt, punaste'sātmyendriyakārthayukpariṇatiprajñāparādhāttridhā| rugdoṣobhayakāraṇādapi tathā, dvau vyañjakotpādakau, bāhyābhyantarabhedato'pi kathitā hetoḥ prabhedā amī|| doṣasya ca prākṛtavaikṛtābhyāṃ, bhedo'nubandhyādapi cānubandhāt| tathā prakṛtyaprakṛtitvayogāttathā''śayākarṣavaśādgateśca||” iti nidānam|5|–
nidānasya paryāyaśabdānāha– nimittetyādi| 120 paryāyairiti nimittādibhiḥ ṣaḍbhireva paryāyairnidānamāhuḥ, ‘munayaḥ’ iti śeṣaḥ; etacca 121 paryāyakathanaṃ śāstre vyavahārāya, tatra tatra śāstrapradeśe nidānametaiḥ paryāyairboddhavyamiti| ekārthavācakāḥ śabdāḥ parasparaṃ paryāyā ucyante||5||–
...prāgrūpaṃ yena lakṣyate ||5|| utpitsurāmayo doṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhitaḥ | liṅgamavyaktamalpatvādvyādhīnāṃ 122 tadyathāyatham ||6|| (vā. ni. a. 1) |
nidānānantarīyakatvāt pūrvarūpādīnāṃ tadanantaraṃ prāgrūpamāha– 123 prāgrūpamityādi| dvividhaṃ hi pūrvarūpaṃ bhavati, sāmānyaṃ viśiṣṭaṃ ca| tatra sāmānyaṃ yena doṣadūṣyasammūrchanāvasthājanitena bhāvijvarādivyādhimātraṃ pratīyate, na tu vātādijanitatvādiviśeṣaḥ| yathā– ‘śramo'ratirvivarṇatvaṃ’ (su. u. taṃ. a. 39); ityādi, tathā 124 devaguruvipradveṣādi; sāmānyābhiprāyeṇaivata tantrāntaram– “vyādherjātirbubhūṣā ca pūrvarūpeṇa lakṣyate| bhāvaḥ kimātmakatvaṃ ca lakṣyate lakṣaṇena hi||” iti| 125 tathā''ha parāśaraḥ– “pūrvarūpaṃ nāma yena bhāvivyādhiviśeṣo lakṣyate na tu doṣaviśeṣaḥ|” iti| viśiṣṭaṃ yathā– uraḥkṣatādau liṅgānyeva vātādijānyavyaktāni| yaduktaṃ tatraiva– “avyaktaṃ lakṣaṇaṃ tasya pūrvarūpamiti smṛtam|” (ca. ci. a. 11) iti tathā suśrutaḥ– “sāmānyato viśeṣāttu jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt| pittānnayanayordāhaḥ kaphādannārucistathā||” iti (su. u. taṃ. a. 39) hārīte'pyuktam– “iti pūrvarūpamaṣṭānāṃ jvarāṇāṃ sāmānyataḥ, viśeṣatastu jṛmbhāṅgamardabhūyiṣṭhaṃ hṛdayodvegi vātajam|” ityādi| nanu, cātyarthaṃ vyaktatvaṃ tataśca jṛmbhāderapi rūpatvaṃ prasajyeta; yadvakṣyati– “tadeva vyaktatāṃ yātaṃ rūpamityabhidhīyate|” (vā. ni. a. 1) iti| ucyate– yathā śramādaya itararogavyatiriktaṃ bhāvijvaramātraṃ bodhayanti na tu vātajatvādiviśeṣamityatasteṣāmavyaktatvaṃ, tathā pittādijvaravyatiriktaṃ bhaviṣyadvātajvaramātraṃ bodhayanti jṛmbhādayaḥ, na tu vātasya rūkṣaśītadhātukṣayāvaraṇādijanyatvarūpaviśeṣaṃ bodhayanti; ityato'vyaktavātajvarabodhakatvādavyaktatvameva jṛmbhādīnāmiti jejjaṭavāpyacandramādhavakarakārtikakuṇḍādayo vyācakṣate| anye tvāhuḥ– 126 prabhūtāvyaktapūrvarūpasahacaritasya vyaktasyāpi jṛmbhādeḥ pūrvarūpavyapadeśaḥ; yathā– māṣarāśiḥ; chatriṇo gacchantyevamādi| na ca vyaktatvena rūpādabhedaḥ; niyamena pūrvarūparūpayorbhāvivartamānavyādhibodhakatvāditi| tatra 127 viśiṣṭaṃ prāgrūpaṃ rūpāvasthāyāmanuvartate eva, tasyaivābhivyaktasya rūpatvāt; na tu doṣadūṣyasammūrchanāvasthājanitaṃ 128 romaharṣabālapradveṣādikaṃ niyamenānurvate, yadyanuvarteta tadā sarvajvarāṇāmasādhyatvaṃ prasajyeta| etadabhiprāyeṇa, “pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvaroktānyatimātrayā| yaṃ viśanti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ||” (ca. i. a. 5)– iti carakavacanamityāhuḥ| tadevaṃ dvividhe pūrvarūpe vyavasthite sāmānyapūrvarūpamāha– 129 prāgrūpamityādi| yena śramādinā, utpitsuḥ sāmagrīsākalyādutpādecchuḥ, āmayo rogaḥ, doṣaviśeṣeṇa vātādijanyāsādhāraṇavepathvādinā, anadhiṣṭhito'sambaddho, lakṣyate jñāyate, tat prāgrūpamiti| viśiṣṭaprāgrūpamāha– liṅgamavyaktamalpatvādvyādhīnāṃ tadyathāyathamiti| prāgrūpamityanena pūrvoktena sambandhaḥ| liṅgaṃ lakṣaṇam; avyaktaṃ nātyabhivyaktam, atra heturalpatvādaṇutvāt, 130 natvāvaraṇādiyogādavyaktamityarthaḥ; yathāyathaṃ yasya vyādheryadrūpaṃ tadevāvyaktaṃ 131 tasya pūrvarūpamityarthaḥ| anye tu pūrvarūpalakṣaṇamāhuḥ– “sthānasaṃśrayiṇaḥ kruddhā bhāvivyādhiprabodhakam| doṣāḥ kurvanti yalliṅgaṃ pūrvarūpaṃ taducyate||” iti| tannātiyuktaṃ, rājayakṣmaṇaḥ pūrvarūpasya tṛṇakeśanipātāderadṛṣṭajanyasyāvyāpakatvāt| yadāha carakaḥ– “yakṣmiṇāṃ ghūṇakeśānāṃ tṛṇānāṃ patanāni ca| prāyo'nnapāne, keśānāṃ nakhānāṃ 132 cābhivardhanam||” (ca. ci. a. 8) iti| na ca tadapi doṣajaṃ, doṣāṇāṃ tṛṇādibhirasambandhāt, asambaddhasya ca bhāvasya kāraṇatvenādṛṣṭatvāt; paramparayā tu sambandhakalpanayā'tiprasaṅgāt, sarvaṃ sarvasya kāraṇaṃ syāt| etaddoṣaparijihīrṣayaiva paramakuśalena 133 vāgbhaṭenādṛṣṭadoṣajasarvapūrvarūpopasaṅgrāhakaṃ yenetipadaṃ nibaddhamiti 134 carakenoktaṃ matvā tadīyapūrvarūpalakṣaṇameva mādhavakaro likhitavān| saṅkṣepatastu lakṣaṇam– “bhāvivyādhibodhakameva liṅgaṃ pūrvarūpam|” iti| evakāreṇa nidānopaśayayoḥ samprāpteśca doṣetikartavyatārūpāyā vyavacchedaḥ, 135 teṣāṃ tajjātīyānāmutpannānutpannavyādhibodhakatvāt| tathā hi– nidānaṃ mṛdbhakṣaṇarūpaṃ bhāvipāṇḍurogamanupaśayarūpaṃ ca vartamānaviśiṣṭavyādhiṃ bodhayati; upaśayo'pi pūrvarūpāvasthāprayukto bhāviviśiṣṭavyādhiṃ 136 jñāpayati, rūpāvasthāprayuktaśca vartamānaviśiṣṭavyādhiṃ 137 jñāpayati; samprāptiśca pūrvarūpasya madhyāhnādāvutpattiprakopābhyāṃ 138 bhaviṣyadviśiṣṭavyādhiṃ, 139 rūpasya ca madhyāhnaprakopādinā vartamānaviśiṣṭavyādhiṃ jñāpayati; ityeṣāmutpannānutpannavyādhibodhakatvam| nanu, yadā 140 pūrvarūpaviśeṣaṃ smṛtvotpannavyādherviśeṣāvadhāraṇaṃ tadā pūrvarūpamapi vartamānavyādhibodhakaṃ, yathoktaṃ raktapittaprameharūpasandehe carakeṇa– “hāridravarṇaṃ rudhiraṃ ca mūtraṃ vinā pramehasya hi pūrvarūpaiḥ|” (ca. ci. a. 6) ityādi| atrocyate– kiṃ vyādhijanmanaḥ pūrvaṃ pūrvarūpaṃ gṛhītaṃ na vā? ādye bhāvivyādhibodhakatvameva; dvitīye smaraṇotpattireva na syāt, anubhavābhāvāt| athocyate– pūrvarūpaṃ 141 dantādīnāṃ malāḍhyatvādirūpaṃ svarūpeṇānubhūtameva, kintu 142 pramehapūrvarūpatayā na pratibhātam; utpanne tu vyādhau tat smṛtaṃ pramehaviśeṣamavadhārayati| 143 evaṃ 144 tarhi pūrvarūpasmaraṇaṃ kāraṇaṃ na tu pūrvarūpaṃ, rūpāvasthāyāṃ tasya vyapagatatvāt| smaraṇaṃ na pramāṇamiti cet, satyaṃ; kintu 145 (pūrvānubhavajanitasaṃskāropasthita)smaraṇasahakṛtaṃ 146 pūrvarūpaṃ vyādhiviśeṣabodhakaṃ, na tu kevalaṃ smaraṇaṃ; yathā– saṃskāropasthāpitasmaraṇasahakṛtaṃ cakṣuḥ pratyabhijñāyāṃ prāgavasthāviśiṣṭaghaṭāvabodhakam– so'yaṃ ghaṭa iti| evaṃ smaraṇavadāptopadeśe'pi vācyaṃ, 147 tasya ca liṅgapadena vyudāsaḥ; bhāvipadena rūpasya; liṅgapadena cakṣurādeḥ, tasya ghaṭajñānādisādhāraṇatvenāliṅgatvāt; asādhāraṇaṃ hi liṅgaṃ bhavati| etacca 148 pūrvarūpamavidyamānasyāpi vyādherliṅgaṃ bhavatyeva; yathā– viśiṣṭameghodayo vṛṣṭeḥ| iti pūrvarūpam||5-6||
prāgrūpalakṣaṇamāha– 149 prāgrūpamityādi| yena 150 jṛmbhālasyārucyādinā utpitsurudbubhūṣurāmayo jvarādirlakṣyate jñāyate tat prāgrūpaṃ bhāvivyādhibodhakaliṅgamityarthaḥ| kimbhūta āmayaḥ? 151 doṣaviśeṣeṇa vātādinā, anadhiṣṭhitaḥ anāsāditaḥ| tarhi 152 vātādidoṣeṇānadhiṣṭhitasya vyādherutpitsutaiva na ghaṭate, kāraṇābhāvāt; na hi vātādīn vihāya vyādheḥ prāyeṇānyataḥ sambhavaḥ sambhāvyate, tathāhi– “sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ|” iti; tasmāddoṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhitatvamutpitsorāmayasya yaducyate, tadavyaktarūpadoṣāpekṣayā'vagantavyamiti| tat prāgrūpam| utpitsūnāṃ jvarādīnām, alpatvādanāsāditabalavattvāt, avyaktaliṅgamaspaṣṭalakṣaṇam| yathāyathamiti yathā yena 153 yasya vyādheḥ jvarādyanyatamasyātmīyātmīyamavagantavyam| tacca prāgrūpaṃ dvividham– sāmānyaṃ, viśiṣṭaṃ ca| yena doṣadūṣyadhātusammūrchanāvasthājanitena bhāvijvarādivyādhimātraṃ pratīyate, na tu vātādijanitatvādiviśeṣaḥ, tat sāmānyaṃ; yathā– jvarasya ‘śramo'ratirvivarṇatvam’ ityādi; yena bhāvivyādhyārambhakadoṣacihnapradeśamātraṃ pratīyate tadviśiṣṭaṃ, yathā– “jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt| pittānnayanayordāhaḥ, kaphānnānnābhinandanam||” iti| atra tu viśiṣṭe prāgrūpe jṛmbhādirūpaṃ dṛṣṭvā rūpatvameva na vaktavyaṃ, vyādhyārambhakadoṣamātrasūkṣmacihnarūpatvāt; 154 tathāhi tṛṇādicaye patite'gnikaṇe sūkṣmatvāt dhūmamātravyaktiṃ jñātvā karavastrāditāḍanapratīkāraistadupaśamaḥ kartuṃ śakyate, na tu prajvalite vahnau; tathā– 155 bhaviṣyadrogārambhakadoṣalakṣaṇaikamātraṃ vyaktaṃ viśiṣṭaṃ prāgrūpaṃ jñātvā bhāvivyādherupaśamaḥ kartuṃ 156 pāryate iti| atastu pūrvarūparūpayorbheda eva| taddvayamapi kvacicchārīraṃ dṛśyate, kvacinmānasaṃ 157 ca| tatra śārīraṃ yathā– “ 158 jvarasyālasyavairasyagātragauravasāsrākulekṣaṇam|” ityādikam| mānasaṃ yathā– aratirhitopadeśeṣvakṣāntiḥ 159 ityādikam||5-6||
tadeva vyaktatāṃ yātaṃ rūpamityabhidhīyate | saṃsthānaṃ vyañjanaṃ liḍgaṃ lakṣaṇaṃ cihnamākṛtiḥ ||7|| (vā. ni. a. 1) |
yadyapi pūrvarūpānantaraṃ samprāptirbhavati, tathā'pi vyādhisvarūpajñānārthaṃ rūpamāha– 160 tadevetyādi| tadeva pūrvarūpameva| vyaktatāmudbhūtatāmiti| nanu vyaktatvaṃ pūrvarūpasya kiṃ kārtsyena, ekadeśena vā? ādye 161 sarvajvarāṇāmasādhyatvaṃ syāt; yaduktaṃ carake– “pūrvarūpāṇi sarvāṇi” (ca. i. a. 5) ityādi; dvitīye hi “jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt| pittānnayanayordāhaḥ” (su. u. taṃ. a. 39) ityāderapi pūrvarūpasya rūpatvaprasaṅgaḥ? naivam, anabhyupagamānna kṛtsnasya nāpyekadeśasya, kintvanirdhāritaikatvānekatvaviśeṣasya pūrvarūpamātrasya vyaktasya 162 vyādherliṅgatvaṃ; yathā– tārṇapārṇādiviśeṣaviraheṇa dhūmamātrasya vahnibodhakatvam| evaṃ vyavasthite yadā sarvasyābhivyaktistadā na sādhyatvam, anyathā tu sādhyatvam| na ca 163 jṛmbhāde rūpatvaprasaṅgaḥ, tasya prāgeva vyaktatvāt; avyaktaṃ sadvyaktatāṃ yātaṃ tasya 164 rūpatvenābhidhānāt; aparaprabhūtāvyaktaliṅgasahacaritatvena pūrvarūparūpayorasamānakālatvena ca rūpatvāyogāditi īśvarasenastvāha– “ 165 vyādheḥ svarūpaṃ yadvyaktaṃ tadrūpam” iti| tanna, vikalpāsahatvāt| tathā hi– svarūpamiti kiṃ 166 svaṃ rūpaṃ svarūpam? āhosvit 167 svīyaṃ rūpaṃ svarūpaṃ? svīyamapi dharmaḥ, kāryaṃ vā? na tāvat svarūpaṃ, svātmani kriyāvirodhāt; rūpaṃ hi vyādhipratipattinimittamuktaṃ, tacced vyādhisvabhāva eva tarhi vyādhisvabhāvādeva vyādhisvabhāvaḥ pratīyata iti vyaktaḥ svātmani kriyāvirodhaḥ| nāpi dharmaḥ, 168 carakoktakṛṣṇatvaṅnakhaviṇmūtratvāderarśorūpatvānupapatteḥ| nahi 169 kṛṣṇatvaṅnakhādikamarśodharmaḥ, atanniṣṭhatvāt; dharmāṇāṃ ca dharminiṣṭhatvāt, anyathā'tiprasaṅgāt| nāpi kāryam, upadravāderapi rūpatvaprasaṅgāt| tadapi kṛcchrasādhyāsādhyavyādherliṅgamiti cet, naivam; 170 asādhyatvādereva talliṅgaṃ, na tu vyādheḥ; 171 tasya pūrvameva jñātatvād, bhedenopādānācca; 172 taduktam– “sopadravāriṣṭanidānaliṅgo nibadhyate rogaviniścayo'yam|” iti, nanu, upadravo na vyādheḥ kāryaṃ, kintu vyādhyārambhakadoṣasya; yaduktaṃ suśrute– “sa 173 tanmūlamūla evopadravasañjñakaḥ|” iti (su. sū. a. 35); vyācakṣate ca ṭīkākṛtaḥ– “ 174 tanmūlaṃ tasya vyādhermūlaṃ doṣarūpaṃ mūlaṃ yasya sa tanmūlaḥ|” iti| naivam, apacāreṇa mūlabhūtadoṣopabṛṃhaṇalabdhabalaścedvyādhirupadravaṃ karoti tena ‘ 175 tanmūlamūla’ ityuktavān| ata evāha carakaḥ– “kaściddhi rogo rogasya heturbhūtvā praśāmyati|” (ca. ni. a. 8) ityādi| 176 sarvamevaitatsvarūpaśabdavācyaṃ kvacitkiñciditi; tathā 177 ca sati na vyabhicāra iti kecit| 178 tathā'pi vyavasthāmātraṃ syānna tu lakṣaṇam, ekasya sakalarūpasaṅgrāhakasya 179 dharmasyābhāvāt, upadravasyāpi vyādhisvarūpatvāpatteśceti| tasmāt “utpannavyādhibodhakameva liṅgaṃ rūpam” iti lakṣaṇam| ‘utpanna’ iti padaṃ pūrvarūpavyavacchedārtham; 180 evakāreṇa nidānasamprāptyupaśayā vyavacchidyante, teṣāmutpannānutpannavyādhibodhakatvāt; tacca darśitameva; liṅgapadena cakṣurādervyudāsaḥ; yanmate vyādhijanmarūpā samprāptistanmate tasyā liṅgapadena vyavacchedaḥ, na hi sā vyādhijñāne liṅgaṃ, kintu kāraṇamātram| śāstre vyavahārārthaṃ 181 nidānavallakṣaṇārthaṃ ca rūpaparyāyānāha– saṃsthānamityādi| 182 nanu, rūpeṇa vyādhirjñāyate, na ca rūpavyatirekeṇa vyādhirupalabhyate; yato militā arucyādaya eva jvaraḥ, kāsādyekādaśarūpāṇyeva rājayakṣmā| ucyate– naivaṃ, tathāvidhadoṣadūṣyasammūrchanāviśeṣo jvarādirūpo vyādhiḥ, tatkāryāścārucyādayaḥ 183; 184 kiñca arucyādaya eva pratyekaśo rūpāṇi, tatsamudāyo vyādhiḥ, yataḥ samudāyibhyo'nya eva samudāyaḥ, yathā– khadiratarūṇāṃ vanamiti; anye tu rāhoḥ śiraḥ, śilāputrasya śarīramitivadasatyapi bhede bhedavivakṣayā samarthayanti; naiyāyikāstu tatrāpi bhedamāpādayanti| nanu, “vikāro duḥkhameva ca|” iti (ca. sū. a. 9) carakavacanādduḥkhasyātmaguṇasya kathamarucyādisamudāyatvaṃ? naivaṃ, duḥkhayatīti duḥkhamiti vyutpattyā duḥkhahetordhātuvaiṣamyādervyādhitvasvīkārāt| arucyādayastu svarūpeṇa vikārā eva, 185 yadā tvanyapratipādakāstadā liṅgānyevocyante| yadāha carakaḥ– “jñānārthaṃ yāni coktāni vyādhiliṅgāni saṅgrahe| vyādhayaste tadātve tu liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ||” iti (ca. ni. a. 8)| 186 iti rūpalakṣaṇam||7||
idānīṃ rūpaṃ lakṣayitumāha– tadevetyādi| 187 tadeva prāgrūpaṃ vyaktatāṃ yātaṃ rūpamiti kathyate; anirdhāritaikatvānekatvaviśeṣasya pūrvarūpamātrasya vyaktasya vyādherliṅgatvaṃ, yathā 188 tārṇapārṇādiviśeṣaviraheṇa dhūmamātrasya vahnibodhakatvamiti| saṃsthānamityādi| 189 saṃsthānādyākṛtyantāḥ ṣaḍrūpasya paryāyavācakāḥ, tathā pūrvarūpasyāpi; yathā– pūrvasaṃsthānaṃ, pūrvavyañjanamityādyapare'pi||7||
hetuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇām | auṣadhānnavihārāṇāmupayogaṃ sukhāvaham ||8|| vidyādupaśayaṃ vyādheḥ sa hi sātmyamiti smṛtaḥ | viparīto'nupaśayo vyādhyasātmyābhisañjñitaḥ ||9|| (vā. ni. a. 1) |
upaśayamāha– hetuvyādhītyādi| heturbāhya ābhyantaraśca, vyādhirjvarādiḥ, 190 etayorhetuvyādhyorvyastasamastayorviparyastā viparītāḥ, etayoreva vyastasamastayorviparyastārthakāriṇo 191 nidānasamānadharmiṇo'pi prabhāvādrogapraśamakāriṇaḥ; evaṃvidhā ye auṣadhānnavihārā bheṣajāhārācārāsteṣāmupayogamācaraṇaṃ sukhāvahaṃ sukhakaramupaśayaṃ 192 vidyādupaśayākhyaṃ jānīyādvyādheḥ| tasya paryāyamāha– sa hi sātmyamiti smṛta iti| carake'pyuktam– “sātmyārtho hyupaśayārthaḥ” iti (ca. ni. a. 1)| hiśabdaḥ pādapūraṇe| sukhāvahamiti sukhaṃ roganivṛttilakṣaṇaṃ; yathā vyapadiśanti loke– ‘bhārāpagame sukhinaḥ saṃvṛttāḥ sma’ iti, tat sukhamāvahati samyagāyattyā'nubandhena 193 ca karotīti sukhāvaham| etena sadāhatṛṣṇānavajvariṇaḥ śītalajalapānaṃ tatkālasukhakaramapi nopaśaya 194 iti tātparyārthaḥ| atra, auṣadhānnavihārāṇāmityupalakṣaṇaṃ; tena deśakālāvapi boddhavyau| ata eva vṛddhavāgbhaṭena 195 vyādhyādiviparītamabhidhāya “etena deśakālāvapi vyākhyātau” (vṛ. vā. ni. a. 1) ityākhyātam| 196 sudāntaseno'pyāha– “sukhānubandho yo heturvyādhyādiviparītakaḥ| deśādikaścopaśayo jñeyo'nupaśayo'nyathā||” iti| saṅkṣepatastu lakṣaṇam– “auṣadhādijanitaḥ sukhānubandha upaśayaḥ” iti| 197 srakcandanavanitādyupabhogajanitasukhanivṛttyarthamauṣadhādipadam, anubandhaśabdaśca 198 apathyajanitatadātvasukhavyavacchedārthaḥ| etadapyudāharaṇadarśanaparaṃ, na tu lakṣaṇam; auṣadhādīnāṃ 199 hetuviparītādīnāṃ ca parasparavyabhicāreṇa lakṣaṇatvāyogāt| tasmāt ‘samyagvyādhijaduḥkhopaśamaheturupaśayaḥ’, ‘sātmyamupaśayaḥ’ iti vā lakṣaṇam; ‘auṣadhajanitaḥ sukhānubandha upaśayaḥ’ iti vā lakṣaṇam| carake; āhārācāradeśakālalaṅghanādīnāṃ dravyādravyabhūtānāmauṣadhatvenābhidhānāt| athaiṣāmudāharaṇāni; tatra hetuviparītāni; auṣadhaṃ yathā– śītakaphajvare śuṇṭhyādyuṣṇaṃ bheṣajam| yaduktam– “śītenoṣṇakṛtānrogān śamayanti 200 bhiṣagvidaḥ| ye 201 tu śītakṛtā rogāsteṣāmuṣṇaṃ bhiṣagjitam||” iti (ca. vi. a. 3)| annaṃ yathā– śramānilaje jvare rasaudanam| vihāro yathā– divāsvapnotthe kaphe rātrau jāgaraṇamiti| atha vyādhiviparītāni| auṣadhaṃ yathā– atisāre stambhanaṃ pāṭhādi, tathā śirīṣo viṣaṃ hanti, khadiraḥ kuṣṭhaṃ, haridrā pramehamiti; naite doṣamapekṣante 202 prabhāvādrogapraśamakāriṇa iti| vāpyacandrastvāha– “jvarādivyādhiharaṃ yaddravyaṃ tadapi doṣapratyanīkaṃ”, 203 kintu doṣapratyanīkādasyāyaṃ bhedaḥ– yaddoṣapratyanīkaṃ tannāvaśyaṃ vyādhiharaṃ; yathā– vamanalaṅghane kaphahare na kaphagulmaṃ harataḥ; uktaṃ hi carake– “kaphe laṅghanasādhye tu kartari jvaragulmayoḥ| tulye'pi deśakālādau laṅghanaṃ na ca sammatam||” iti; tathā– “na vāmayettaimirikaṃ na gulminaṃ na cāpi 204 pāṇḍūdararogapīḍitam|” iti; (su. ci. a. 33); “yattu vyādhiharaṃ tadavaśyaṃ doṣaharaṃ, tadvyādhiṃ 205 śamayattadārambhakadoṣamapi śamayati; anyathā sa rogo jita eva na syāt, 206 kāraṇatādavasthyāt” iti| tannātisaṅgatamityanye; yato doṣastatra samavāyī nimittaṃ vā; na ca samavāyinimittābhāvaprayukto niyamena kāryābhāvaḥ, 207 kintvasamavāyinimittābhāvaprayukto'pi; yathā– 208 kapālamālāsaṃyogasyāsamavāyikāraṇasya vināśādapi ghaṭābhāvaḥ; tathā– roge'pi samprāptilakṣaṇasya saṃyogasya 209 vināśādrogasyāpi vināśaḥ, doṣastu svataḥ kriyāntareṇa vā nivartate; 210 kiñca yadi vyādhipratyanīkamavaśyaṃ doṣaṃ nivartayediti svīkriyate, tadobhayapratyanīkādbhedo durupapādaḥ syāditi| nanu, yadi nimittakāraṇaṃ doṣastatkathaṃ tadārabdhavikāre vamanādinā doṣaharaṇaṃ vidhīyate? nahi daṇḍakulālādyucchede ghaṭoccheda iti| ucyate, yatra yāvannimittakāraṇasthāyikāryaṃ tatra 211 nimittakāraṇocchedādapi kāryanāśaḥ; yathā– 212 vartitailanāśādapi pradīpanāśaḥ; tathābhūtāśca doṣāḥ 213 prāyaśa iti| annaṃ yathā– atisāre stambhanaṃ masūrādi| vihāro yathā– udāvarte pravāhaṇaṃ; 214 mantrauṣadhidhāraṇabalyupahāraniyamaprāyaścittahomagurudevaśuśrūṣādayo'pi vyādhiviparītā vihārā iti vāpyacandraḥ| atha hetuvyādhiviparītāni– auṣadhaṃ yathā– vātaśothe daśamūlaṃ vātaharaṃ śothaharaṃ ca| yaduktaṃ carake ṣaḍvirecanaśatāśritīye'dhyāye ‘pāṭalā’ ityādi yāvat– “daśemāni śothaharāṇi” iti (ca. sū. a. 4) annaṃ yathā– vātakaphagrahaṇyāṃ takraṃ, śītavātotthe jvare peyā; sā hyuṣṇavīryatvādvātaṃ hanti prabhāvājjvaraṃ ca| yaduktaṃ carake– “ 215 jvaraghnyo jvarasātmyatvāt” iti (ca. ci. a. 3); 216 suśrute'pi– “jvare caivātisāre ca yavāgūḥ sarvadā hitā|” iti (su. u. taṃ. a. 40)| vihāro yathā– snigdhadivāsvapnaprajātāyāṃ tandrāyāṃ rūkṣaṃ tandrāviparītaṃ rātrijāgaraṇamiti| atha hetuviparītārthakārīṇi; auṣadhaṃ yathā– pittapradhāne 217 pacyamāne vraṇaśothe pittakara uṣṇa upanāhaḥ| annaṃ yathā– 218 pacyamāne vraṇaśothe'nnaṃ vidāhi| vihāro yathā– vātonmāde trāsanamiti| atha vyādhiviparītārthakārīṇi; auṣadhaṃ yathā– chardyāṃ vamanakārakaṃ madanaphalādi| annaṃ yathā– atisāre 219 virecanārthaṃ virecanaṃ kṣīram 220| vihāro yathā– chardyāṃ vamanārthaṃ pravāhaṇamiti| atha hetuvyādhiviparītārthakārīṇi; auṣadhaṃ yathā– agnipluṣṭe uṣṇo'gurvādilepaḥ, viṣe vā viṣam| annaṃ yathā– madyapānotthe madātyaye madakārakaṃ madyam| vihāro yathā– vyāyāmajanitasammūḍhavāte jalaprataraṇarūpo vyāyāma iti| nanu chardyāṃ bahuśleṣmajāyāṃ 221 vamanayogyāyāṃ yadi vamanaṃ na kriyate tadā 222 cirānuvartī rogo'nucchedyo vā syāt, tataśca vamanaṃ prayuktaṃ doṣapratyanīkameva bhavati; yaduktaṃ suśrute– “chardiṣu bahudoṣāsu vamanaṃ hitamucyate|” (su. u. taṃ. a. 49) iti, 223 tathā āmātisāre kṣīrasya virekitvenāmaniḥ saraṇāddhetupratyanīkameva bhavati| evamagnipluṣṭe'pyuṣṇakriyayā raktasya vilayanena sthānāntaragamanāt 224 hetupratyanīkameva; 225 anyathā dāhaprakupitaṃ raktaṃ tatrasthaṃ pākamārabhet; yaduktaṃ suśrute– “agninā kopitaṃ raktaṃ bhṛśaṃ jantoḥ 226 prakupyati| tatastenaiva vegena pittamasyāpyudīryate||” iti (su. sū. a. 12); śītakriyā ca tatra niṣiddhā, raktasya styānatvahetutvāt; yadāha suśrutaḥ– “prakṛtyā hyudakaṃ śītaṃ 227 skandayatyatiśoṇitam| tasmāt sukhayati hyuṣṇaṃ natu śītaṃ kathañcana||” iti (su. sū. a. 12)| skandayati styānīkaroti; tathā jaṅgamaviṣe ūrdhvagasvarūpe maulaviṣamadhogasvarūpaṃ hetuviparītameva| yaduktaṃ carake– “viṣaṃ viṣaghnamuktaṃ yat prabhāvastatra kāraṇam| ūrdhvānulomikaṃ yacca 228 tat prabhāvaprabhāvitam||” iti (ca. sū. a. 26)| asyāyamarthaḥ– viṣatvāviśeṣe'pi kuto gatibheda ityata uktam– tat prabhāvaprabhāvitamiti; tathā madyakṛte madātyaye yanmadyaṃ tadapi mātuluṅgacukrādiyutaṃ suśrutādibhirvihitaṃ kevalācca dravyāntarasaṃyuktamanyadeva, athavā vātamadātyaye rūkṣamādhvīkādinā janite snigdhapaiṣṭikādimadyaṃ prayujyamānaṃ hetuviparītameva; 229 yaccoktaṃ suśrute– “yathā narendropahatasya kasyacidbhavet prasādastata eva nānyataḥ| dhruvaṃ tathā madyahatasya dehino bhavet prasādastata eva nānyataḥ||” iti (su. u. taṃ. a. 47), tanmadyajātīyābhiprāyeṇaiva; yaccorustambhe jalaprataraṇaṃ, tatrāpi jalasya śaityena 230 bahiragacchan dehoṣmā 231 kumbhakārapavananyāyenāntaḥpiṇḍitau medaḥśleṣmāṇau vilāyayati, vyāyāmaśca tau śoṣayati, 232 tatastu nirāvaraṇo vāyuḥ svamārgapratipanno bhavatīti hetupratyanīkataiva; 233 anena nyāyena sarvameva tadarthakāri yathāsambhavaṃ hetupratyanīkādāvevāntarbhavatīti| ucyate– yadyapyevaṃ tathā'pyavāntaravaidharmyapratipādanārthamācāryaiḥ pṛthagdarśitam 234| tathā carake'pyuktam– “upaśayaḥ punarhetuvyādhiviparītānāṃ 235 viparītārthakāriṇāṃ cauṣadhāhāravihārāṇāmupayogaḥ sukhānubandhaḥ|” iti (ca. ni. a. 1)| 236 vaidharmyaṃ ca hetusamānadharmakatve'pi rogapraśamakatvamiti| viparīto'nupaśaya iti auṣadhādīnāṃ duḥkhakara upayogo'nupaśaya ityarthaḥ| tatparyāyamāha– vyādhyasātmya iti| vyādhigrahaṇena doṣo'pi bodhyaḥ| nanu, anupaśayaḥ kiṃ vyādhiviśeṣaṃ bodhayati no vā? neti cet, 237 nidāne tadupanyāso vyarthaḥ; pratipādayatīti cet, ‘vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā 238 smṛtam’ iti 239 vyāhanyate, tasya ṣaṣṭhatvāpatteḥ| naivaṃ, pratipādayatyeva; yadāha carakaḥ– “gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ parīkṣeta|” iti (ca. vi. a. 4)| kintu nidāne tasyāntarbhāvaḥ, doṣasya rogasya vā vardhakatvāt ( 240 ityanupaśayasya nidāne'ntarbhāvānna ṣaṣṭhatvāpattiḥ, vakṣyati ca– ‘nidānoktānupaśayaḥ’ iti|)| ityupaśayalakṣaṇam||8-9||
athopaśayalakṣaṇamāha– hetuvyādhiviparyastetyādi| yugmam| upayujyata ityupayogaḥ| sukhamāvahati samyaganubandhena sukhamutpādayatīti sukhāvahaḥ| etena 241 dāhatṛṣṇānvitasya navajvariṇaḥ śītajalapānaṃ 242 vyādhikaraṃ tadātvasukhakaramapi nopaśaya iti tātparyārthaḥ| 243 īdṛśo ya upayogaḥ sukhāvahastamupaśayaṃ vidyāt jānīyāt| keṣāmupayogaḥ? auṣadhānnavihārāṇām|– auṣadhaṃ harītakyādi, annaṃ raktaśālyādi, vihāro– 244 vāgdehamanonirvartitaśceṣṭāviśeṣo 245 vyāyāmajāgaraṇādhyayanādirūpaḥ; auṣadhaṃ ca annaṃ ca vihāraśca auṣadhānnavihārāsteṣām| kimbhūtānāṃ? hetuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇām|– hetuśca vyādhiśca hetuvyādhī, tayorvyastasamastayorviparyastā nidānarogayorviparītāḥ; tathā viparyastānāmartho viparyastārthaḥ, tayorvyastasamastayoreva viparītamarthaṃ kurvantīti viparyastārthakāriṇaḥ; hetuvyādhiviparyastāśca viparyastārthakāriṇaśca hetuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇasteṣām| 246 teṣāṃ viparyastānāmarthaṃ kurvantīti prakṛtatvāt hetuvyādhiviparyastānām| tadā'yamarthaḥ– nidānarogayorvyastasamastayorviparītā api kāraṇarūpā iva bhāsamānā vyādhirūpā iva bhāsamānā hetuvyādhiviparītānāmarthaṃ vyādhyupaśamalakṣaṇaṃ kurvantīti| yathā hetuviparītairauṣadhānnavihārairvyādhyupaśamaḥ kriyate pratipakṣatvāt; evaṃ viparyastārthakāribhirapītyarthaḥ| tathā ca hetuviparītānāṃ, vyādhiviparītānāṃ, hetuvyādhiviparītānāṃ, hetuviparītārthakāriṇāṃ, vyādhiviparītārthakāriṇāṃ, hetuvyādhiviparītārthakāriṇām, auṣadhānnavihārāṇāṃ yaḥ sukhāvaha upayogaḥ sa upaśaya iti sampiṇḍārthaḥ| atha krameṇodāharaṇāni| hetuviparītamauṣadhaṃ yathā– śītahetuke kaphajvare śuṇṭhyādyuṣṇaṃ bheṣajaṃ; yaduktaṃ, “śītenoṣṇakṛtān rogāñchamayanti bhiṣagvidaḥ| ye tu śītakṛtā rogāsteṣāmuṣṇaṃ hi bheṣajam||” 247 iti| hetuviparītamannaṃ yathā– śramānilajvare rasaudanam| hetuviparīto vihāro yathā– divāsvapnotthe kaphe rātrau jāgaraṇam| atha vyādhiviparītamauṣadhaṃ yathā– atīsāre stambhanaṃ pāṭhādi| vyādhiviparītamannaṃ yathā– atīsāre stambhanaṃ masūrādi| vyādhiviparīto vihāro yathā– udāvarte pravāhaṇaṃ; saśabdaṃ hṛtkaṇṭhabalena vāyoradho'dho nayanaṃ pravāhaṇam| ‘mantrauṣadhadhāraṇabalyupahārādiniyamaprāyaścittācaraṇahomadevaguruśuśrūṣādayo vyādhiviparītā vihārāḥ’ 248 iti vyomacandraḥ| atha hetuvyādhiviparītamauṣadhaṃ yathā– vātaśothe daśamūlaṃ vātaharaṃ śothaharaṃ ca| hetuvyādhiviparītamannaṃ yathā– vātakaphagrahaṇyāṃ takraṃ vātakaphaharaṃ grahaṇīharaṃ ca| hetuvyādhiviparīto vihāro yathā– snigdhāyāṃ divāsvapnajāyāṃ tandrāyāṃ tandrāviparītaṃ 249 snigdhatāharaṃ ca rātrau jāgaraṇamiti| atha hetuviparītārthakāryauṣadhaṃ yathā– pittapradhāne pacyamāne vraṇaśothe pittakara uṣṇa upanāhaḥ| hetuviparītārthakāryannaṃ yathā– pittaśothe'nnaṃ vidāhi| hetuviparītārthakārī vihāro yathā– vātonmāde trāsanamiti| atha vyādhiviparītārthakāryauṣadhaṃ yathā– kaphe vamanakārakaṃ madanaphalādi| vyādhiviparītārthakāryannaṃ yathā– atīsāre virekakṛtkṣīram| vyādhiviparītārthakārī vihāro yathā– chardyāmaṅguṣṭhotpalanālādinā vamanam| vamanavirekābhyāṃ chardyatīsārayorvṛddhireva kartuṃ yuktā, iha tu 250 śamanakaraṇād viparītārthakāritvam| atha hetuvyādhiviparītārthakāryauṣadhaṃ yathā– agnipluṣṭe uṣṇo'gurvādilepaḥ, viṣe vā viṣam| hetuvyādhiviparītārthakāryannaṃ yathā– madyāpānotthe madātyaye madakaraṃ madyam| hetuvyādhiviparītārthakārī vihāro yathā– vyāyāmajanite 251 sammūḍhavāte jalaprataraṇarūpo vyāyāma iti| evamapare'pi boddhavyāḥ| auṣadhānnavihārāṇāmityupalakṣaṇaṃ, tena deśakālāvapi boddhavyau| hiśabdaḥ pādapūraṇe| sa upaśayo vyādherāmayasya sātmyamiti smṛtaḥ| evaṃvidhaguṇaviparīto ya āhāro vihāraśca prāyeṇa 252 nidānaviparītaḥ sa vyādhisātmyaḥ| uktaṃ ca carake– “deśānāmāmayānāṃ ca viparītaguṇaṃ guṇaiḥ| sātmyamicchanti sātmyajñāśceṣṭitaṃ cādyameva ca||” iti upaśayakathanaprastāvādanupaśayo'pi vācya ityāha– viparīta ityādi| ato yathānirdiṣṭalakṣaṇādupaśayākhyādyo viparītalakṣaṇaḥ 253 auṣadhānnavihārāṇāmupayogo'sukhāvahaḥ so'nupaśaya ityucyate, sa eva vyādherasātmyamitisañjñitaḥ ābhimukhyena saṅketita iti||8-9||
yathāduṣṭena doṣeṇa yathā cānuvirsapatā | nirvṛttirāmayasyāsau samprāptirjātirāgatiḥ ||10|| (vā. ni. a. 1) |
samprāptimāha– yathetyādi| nānāvidhā hi doṣāṇāṃ duṣṭiḥ 254 prākṛtī vaikṛtī vā, anubandhyarūpā anubandharūpā vā, ekaśo dviśo vā samastā vā, 255 raukṣyādibhiḥ sarvairbhāvairalpairvā, evamādiduṣṭiduṣṭena doṣeṇa 256 yā āmayasya rogasya nirvṛttirutpattiḥ 257 sā samprāptirucyate| yathā cānuvisarpateti anekadhā doṣāṇāṃ visarpaṇaṃ gatirūrdhvādhastiryagādibhedena, tathā visarpatā saṃsarpatā| samprāptiparyāyāvāha śāstre vyavahārārthaṃ lakṣaṇārthaṃ ca– jātirāgatiriti| jātyādibhiḥ 258 śabdairyā'bhidhīyate sā samprāptiriti| “ 259 jātirāgatirityarthaḥ janmā'pi jñānakāraṇam, ajātasya jñānābhāvāt” ityāha 260 bhaṭṭāraharicandraḥ| etenaitaduktaṃ bhavati– nahi nidānādivadbodhakatvena jñānakāraṇatvaṃ, kintu 261 bodhaviṣayatvena| tanna ityanye, ālokacakṣurāderiva evaṃvidhasamprāpteścikitsāyāmanupayogāt| na cāsti niyamaḥ jātameva 262 vijñāyate iti, 263 ajātasya vyādhernidānapūrvarūpābhyāṃ vṛṣṭyāderiva meghādinā jñāyamānatvāt| atha jātamiti janmāvacchinnamucyate, vṛṣṭyādikaṃ ca bhaviṣyajjanmāvacchinnameva, yasya tu kālatraye'pi janma nāsti tanna jñāyata eva; 264 tathā'pi na vyādhijanma samprāptiḥ; janmavadālokacakṣurāderapi 265 vācyatvāpatteḥ, tairapi vinā 266 jñānābhāvāt| tasmāt ‘doṣetikartavyatopalakṣitaṃ vyādhijanmeha samprāptiḥ natu kevalaṃ janma’ 267 iti bhaṭṭāraharicandrābhiprāyaḥ| vāgbhaṭenāpi ‘yathāduṣṭena’ (vā. ni. a. 1) ityādi vadatā viśiṣṭameva vyādhijanma samprāptiruktā; tathā 268 sati kriyāviśeṣo'pi labhyate; yathā– jvare āmāśayadūṣaṇāgnihananādibodhe laṅghanapācanasvedādikaraṇamiti| samprāptiścaivaṃvidhā yadyapi doṣāṇāmavāntaravyāpāratvena doṣagrahaṇenaiva prāpyate, tathā'pi cikitsāviśeṣārthameva pṛthak kriyate; yathā– 269 vyādherjñāpakatvāviśeṣe'pi pūrvarūpameva rūpāt pṛthagiti| 270 tasmāt “doṣetikartavyatopalakṣitaṃ vyādhijanma samprāptiḥ”, ityeva lakṣaṇam||10||
atha samprāptilakṣaṇamāha– 271 yathetyādi| yena prakāreṇa duṣṭaḥ kupito vātādyanyatamo doṣo yathāduṣṭastena yathāduṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā dehamanudhāvatā sanniveśaviśeṣeṇa gacchatā pratyāmayaṃ yā nirvṛttirutpattirnirdiṣṭā sā samprāptiḥ| sā ca jātirāgatiśca kathyate paryāyaśabdatvena| 272 vyādhijanma samprāptirityeke| yathā– jvarasya 273 malamūtretyādilakṣaṇalakṣitā| tatra malānāmāmāśayapraveśanena, tathā 274 cāmānugamanena, tathā srotonirodhena, tathā ca paktisthānājjvalananirasanena, tathā ca tenaiva jāṭhareṇa vahninā tathā'bhisaraṇena 275 sakaladehatāpena sakalaṃ gātramuṣṇaṃ kurvatā, 276 evaṃvidhayā samprāptyā jvaro'yamiti niścīyate| evamatīsārādiṣvapyevaṃvidhaiva 277 cintyā samprāptiḥ||10||
saṅkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣataḥ | sā bhidyate yathā'traiva vakṣyante'ṣṭau jvarā iti ||11|| doṣāṇāṃ samavetānāṃ vikalpoṃ'śāṃśakalpanā | svātantryapāratantryābhyāṃ vyādheḥ prādhānyamādiśet ||12|| hetvādikārtsnyāvayavairbalābalaviśeṣaṇam | naktandinartubhuktāṃśairvyādhikālo yathāmalam ||13|| (vā. ni. a. 1) |
tasyā aupādhikabhedamāha– saṅkhyetyādinā, sā bhidyata ityantena| atra ca prādhānyopādānādaprādhānyaṃ ca tatpratiyogitayā boddhavyam| ata eva 278 ca vivaraṇe svātantryapāratantryābhyāmiti vakṣyati| evaṃ bale'pi vyākhyeyam| saṅkhyādikameva vivṛṇoti– yathetyādi| aṣṭau jvarā iti saṅkhyāvivaraṇam| aṣṭatvaṃ ca vātādikāraṇabhedāt; 279 ekajāstrayo, dvandvajāstrayaḥ, 280 sannipātaja eka, āgantujaścaika iti| yadyapi vṛddhairdoṣaiḥ sannipātāstrayodaśa, yaduktaṃ carake– “dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādhikaiśca ṣaṭ| samaiścaiko vikārāste sannipātāstrayodaśa||” (ca. sū. a. 17) iti; tathā'pyatra tridoṣajatvasāmānyāt sānnipātika ekatvena gaṇitaḥ| evaṃ kāmaśokabhayādyanekakāraṇajo'pyāgantuja 281 āgantujatvasāmānyādekatvena nirdiṣṭa ityaṣṭau jvarā iti| vikalpaṃ vivṛṇoti– doṣāṇāmityādi| doṣāṇāṃ samavetānāṃ parasparasambaddhānāṃ; tena dvandvasannipātayorgrahaṇam| aṃśāṃśakalpaneti aṃśā vātādigataraukṣyādayaḥ, tairekadvitryādibhiḥ samastairvā vātādikopāvadhāraṇaṃ vikalpanā| yaduktaṃ suśrute– “sarvairbhāvaistribhirvā'pi dvābhyāmekena vā punaḥ| saṃsarge kupitaḥ kruddhaṃ doṣaṃ doṣo'nudhāvati||” iti (su. sū. a. 21)| evaṃvidhaśca doṣakopo nidānavaicitryādbhavati| tadyathā– vātasya raukṣyaśaityalāghavavaiśadyādiguṇasya evaṅguṇaḥ kaṣāyarasaḥ kalāyaśca 282 sarvairbhāvairvardhakaḥ, 283 raukṣyaśaityalāghavaistaṇḍulīyakaḥ, raukṣyaśaityābhyāṃ kāṇḍekṣuḥ, raukṣyeṇa sīdhuḥ; 284 tathā 285 pittasya sarvairbhāvairvardhakaḥ kaṭuko raso madyaṃ ca, hiṅgu 286 kaṭūṣṇatīkṣṇatvaiḥ, dīpyakastaikṣṇyauṣṇyābhyām, auṣṇyena tilāḥ; tathā 287 śleṣmaṇaḥ sarvairbhāvairvardhako 288 madhuro raso māhiṣaṃ ca payaḥ, snehagauravamādhuryai rājādanaphalaṃ, kaśeruḥ śaityagauravābhyāṃ, 289 śaityena kṣīriṇāṃ phalānīti| aparaguṇodāharaṇaprakārā 290 jejjaṭagadādharavāpyacandravyākhyāviśeṣāśca vistaratvāpatteratra na likhitāḥ| prādhānyaṃ vivṛṇoti– svātantryapāratantryābhyāmiti| anubandhyānubandhabhāvenetyarthaḥ| atrāpi ‘doṣāṇāṃ samavetānām’ ityanuvartanīyam| ‘aprādhānyaṃ ca’ iti śeṣaḥ, gamyamānatvānnopadarśitam| tena svātantryāt prādhānyaṃ, pāratantryādaprādhānyamiti sidhyati| balaṃ vivṛṇoti– hetvādītyādi| hetupūrvarūparūpāṇāṃ sākalyādvyādherbalavattvaṃ, teṣāmavayavenaikadeśenābalavattvam| kālaṃ vivṛṇoti– 291 naktamityādi| naktaṃ rātriḥ, dinamahaḥ, ṛtavo vasantādayaḥ, bhuktamāhāraḥ, eṣāmaṃśairekadeśaiḥ; vyādhikālo vyādhivṛddhihānihetukālaḥ| atra, 292 ṛtoraṃśāḥ katipayānyahorātrāṇi, yadāha vāgbhaṭaḥ– “ṛtvorantyādisaptāhāvṛtusandhiriti smṛtaḥ|” iti (vā. sū. a. 3); 293 atha vā saṃvatsararūpasya kālasya ṛturūpoṃ'śa ṛtvaṃśa ityevamapi yojyaṃ; 294 natvekasya ṛtordinādivadādimadhyāntā ṛtvaṃśāḥ, ṛtoḥ samuditasya tatra kāraṇatvenoktatvāt| yathāmalaṃ yathādoṣaṃ; tadyathā– rātrerādau śleṣmā, madhye pittaṃ, śeṣe vāyuḥ; evaṃ dinasya; vasante kaphasya, śaradi pittasya, varṣāsu vāyoḥ 295 kopaḥ; evaṃ bhuktādau bhuktamātre kaphasya, madhye pacyamānāvasthāyāṃ pittasya, 296 ante samyakpariṇate bhukte vāyoḥ prakopa iti| taduktaṃ vāgbhaṭenaiva– “te vyāpino'pi hṛnnābhyoradhomadhyordhvasaṃśrayāḥ| vayo'horātribhuktānāṃ te'ntamadhyādigāḥ kramāt||” iti (vā. sū. a. 1)| atra te iti krameṇa vātapittaśleṣmāṇaḥ| nanu, samprāptibhede carakeṇa saṅkhyādivadvidhirapyuktaḥ; yathā– “dvividhā vyādhayo nijāgantubhedena” (ca. ni. a. 1), 297 “trividhaṃ raktapittam” (ca. sū. a. 11) ityādi; tat kuto'tra vidhirnoktaḥ? ucyate, saṅkhyāgrahaṇena vidheravarodhaḥ, tasyāvyabhicaritasaṅkhyāyogitvāt| vidhisaṅkhyayoścāyaṃ bhedaḥ– vidhirhi prakāraḥ, sa cābhinnajātīyānāmeva kasyaciddharmāntarasyānvayādbhavati, yathā– raktapittatvāviśeṣe'pi ūrdhvagādiprakāro bhavati; saṅkhyā tu bhinnatvamātre'pi; yathā– catvāro ghaṭāḥ, aṣṭau jvarā iti| atraiva vidhirhi prakāraḥ, sa ca bhinneṣu na yuktaḥ, ataḥ 298 saṅkhyādibhinneṣu vyādhiṣu kāraṇadharmānugataḥ prakāro yujyate| tathā ca nyāyavido bruvate– “samānena dharmeṇa parigraho bhedānāṃ yatra kriyate sa vidhiḥ, saṅkhyā tu bhedamātram|” iti; vaiyākaraṇā api vyācakṣate– “anvayavān prakāro, niranvayo bhedaḥ” iti vāpyacandro likhitavān| nanu yathāṃ'śāṃśavikalpanādinā jvaro jñāyate na tathā saṅkhyayā| ucyate– saṅkhyābhedena vyādherdoṣabhedo jñāyate, yato jvarādikaṃ svarūpato jñātvā cikitsārthaṃ viśeṣo jijñāsyaḥ, katamo'yaṃ jvaraḥ? iti; 299 tasmin jñāte viśeṣo bhavatīti paramparayā kāraṇatvaṃ saṅkhyāyāḥ| 300 atra yadutpanna evāsau doṣabhedādbhinno jā(jñā)tastato yuktamasya paryeṣaṇaṃ katamo'yamiti| 301 kutaḥ? cikitsāviśeṣārtham| iti samprāptilakṣaṇam||11-13||
atha samprāpterbhedānāha– saṅkhyetyādi| sā ca samprāptiḥ saṅkhyādiviśeṣeṇa bhidyate| saṅkhyā ca vikalpaśca prādhānyaṃ ca balaṃ ca kālaśca ta evaṃ, teṣāṃ viśeṣaḥ saṅkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣastasmātsamprāptirbahudhā sampadyate| tatra saṅkhyāviśeṣo yathā– ihaivāsmin granthe 302 vakṣyate– aṣṭau jvarā iti; evamapi pañca kāsā iti pañca gulmā ityādi, evamādayaḥ saṅkhyāviśeṣāḥ samprāptibhedāḥ| saṅkhyānantaraṃ vikalpaṃ vivṛṇoti– 303 doṣāṇāmityādi| doṣāṇāṃ vātādīnāṃ, samavetānāmekasmin vyādhau 304 saṅghaṭṭitānāṃ, yā aṃśāṃśavibhāgena kāryānumeyenānumānena yathā– parvato'yaṃ vahnimān dhūmavattvāditivannirūpaṇaṃ sa vikalpaḥ| aṃśaśca aṃśaśca aṃśāṃśau, tābhyāṃ kalpanā anekavidho viśeṣo 305 vātādigataraukṣyādikaḥ, yathā– kimayaṃ vātaḥ sarvairguṇaiḥ kupitaḥ 306 kiṃ tribhiḥ kiṃ dvābhyāṃ kiṃ vaikena; kimidaṃ pittaṃ sarvairguṇaiḥ kupitaṃ, kiṃ tribhiḥ, kiṃ dvābhyāṃ, kimekena| kimayaṃ śleṣmā 307 sarvairbhāvaiḥ kupitaḥ, kiṃ tribhiḥ, kiṃ dvābhyāṃ, kimekenetyādikā kalpanā| tadyathā– vāyo raukṣyaśaityalāghavavaiśadyādiguṇasyaivaṅguṇaḥ kaṣāyo rasaḥ 308 kalāyaśca sarvairaṃśairvardhakaḥ, raukṣyaśaityalāghavaistribhistaṇḍulīyakaḥ, raukṣyaśaityābhyāṃ kāṇḍekṣuḥ raukṣyeṇaikena guṇena sīdhuḥ; tathā sarvairaṃśaiḥ 309 kaṭvamlatīkṣṇoṣṇaguṇasya pittasya kaṭuko raso madyaṃ ca, kaṭūṣṇatīkṣṇairhiṅgu, dīpyakaṃ tīkṣṇoṣṇābhyām, uṣṇenaikena tilāḥ; evaṃ sarvairaṃśaiḥ snehagauravamādhuryaśaityaguṇasya śleṣmaṇo madhuro raso māhiṣaṃ payaśca, snehagauravamādhuryai rājādanaphalaṃ, 310 kaserukāḥ śaityagauravābhyāṃ, śaityenaikena mṛṇālaṃ śleṣmavardhakam| evamapare'pi jñeyāḥ| doṣāṇāmiti 311 bahutvaṃ pṛthaggrahaṇārtham| samavetānāmiti dvandvasannipātayorgrahaṇam| uktaṃ hi suśrute– “sarvairaṃśaistribhirvā'pi dvābhyāmekena vā punaḥ| saṃsarge kupitaḥ kruddhaṃ doṣaṃ doṣo'nudhāvati||” iti| atha prādhānyaṃ vivṛṇoti– 312 svātantryetyādi| svātantryaṃ ca pāratantryaṃ ca, tābhyāṃ prādhānyaṃ vyādherādiśet| aprādhānyaṃ ceti śeṣaḥ| 313 tatra svatantrasya vyādheḥ svanirdiṣṭopakramasādhyatvātprādhānyaṃ, yathā jvarasya| atha balābalaṃ vivṛṇoti-kṛtsnasya bhāvaḥ 314 kārtsnyaṃ, kārtsnyaṃ ca avayavāśca 315 kārtsnyāvayavāḥ, taiḥ| balaṃ ca abalaṃ ca balābale vyādhisambandhinī, tayorviśeṣaṇaṃ viśiṣṭatā balābalaviśeṣaṇam| tadyathāsaṅkhyena kārtsnyāvayavairādiśet| ādiśabdena prāgrūpādayo gṛhyante| teṣāṃ sākalyād vyādherbalatvaṃ, 316 teṣāmevāvayavaikadeśenābalatvam| tatra pratirogaṃ yannidānamuddiṣṭaṃ tatkiṃ kārtsnyenāsya vyādherutpādakamutaikadeśena? evaṃ prāgrūpamapi kiṃ 317 tat samastavyādherlakṣyate utāvayavairekena ca?, upaśayo'pyasya vyādhestarpaṇātarpaṇarūpaḥ, sa kiṃ kārtsnyena sukhānubandhaṃ karoti utāvayavena?; tatra kārtsnyena yathā– raktaśālyādimāṃsaghṛtakṣīradadhivasāmajjātailādinā, avayavena yathā– raktaśālinā māṃsādyanyatamaikena vā; evamanyadapi cintyam kālaṃ vivṛṇoti– naktamityādi| naktaṃ rātriḥ, dinamahaḥ, ṛtavo vasantādayaḥ, bhuktamāhāraḥ, eṣāmaṃśairādimadhyāntalakṣaṇairekadeśairvā; 318 yathāmalaṃ yathādoṣaṃ; vyādhikālaḥ vyādhivṛddhihānihetukālaḥ| yathā– rātrimukhe śleṣmā, madhye pittaṃ, śeṣe vāyuḥ; evaṃ dinasyāpi pūrvāhne śleṣmā, madhyāhne pittam, aparāhne vāyuḥ; evaṃ ṛtuṣu vasante śleṣmā, grīṣme pittaṃ, varṣāsu vāyuḥ kupyati; evaṃ bhuktamātre kaphasya, madhye pacyamānāvasthāyāṃ pittasya, samyakpariṇatau vāyoḥ kopaḥ| atra saṃvatsararūpasya kālasya 319 ṛturūpā aṃśā ṛtvaṃśā iti yojyaṃ, na tvekasya ṛtordinādivat| kecana ṛtvaṃśāḥ katipayāhorātrāṇi kathayanti| yaduktaṃ vāgbhaṭe– “ 320 ṛtvorantyādisaptāhāvṛtusandhiriti smṛtaḥ|” iti||11-13||
iti prokto 321 nidānārthaḥ sa vyāsenopadekṣyate |14| (vā. ni. a. 1) | 322
uktaṃ nidānapañcakamupasaṃharati– itītyādi| itiśabdaḥ samāptau| nidānaśabdo'tra sāmānyavacanaḥ, artho'bhidheyaḥ| tannidānaṃ saṅkṣepeṇa svarūpalakṣaṇamātreṇoktam, adhunā vyāsena vistareṇopadekṣyate kathayiṣyate; sakalena granthena pratirogaṃ nidānapūrvarūpādaya eva tattadviśeṣairvaktavyā ityarthaḥ|14|– 323
uktanidānapañcakamupasaṃharati– 324 itītyādi| itiśabdaḥ prakāre, anena 325 saṅkṣepākhyena prakāreṇa, 326 yathānirdiṣṭo nidānārtho nidānābhidheyaḥ, samāsataḥ saṅkṣepataḥ kathitaḥ| nidānaśabdo'tra sāmānyaḥ prāgrūpādiṣu| ya eva nidānārthaḥ samāsena proktastameva 327 vyāsena vistareṇa upadekṣyate kathayiṣyate| tena sakalena granthena pratirogaṃ nidānapūrvarūpādaya eva tattadviśeṣairvaktavyā ityarthaḥ|14|–
sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ ||14|| tatprakopasya tu proktaṃ vividhāhitasevanam |15| (vā. ni. a. 1) |
dvividhaṃ hi rogasya kāraṇaṃ viprakṛṣṭaṃ sannikṛṣṭaṃ ca; tatra viprakṛṣṭaṃ 328 viruddhāhārādi, sannikṛṣṭaṃ vātādi, tasya vātādeḥ sarvarogeṣvavyabhicaritakāraṇatvamāha– sarveṣāmityādi| yadāha suśrutaḥ– “nāsti rogo vinā doṣairyasmāttasmādvicakṣaṇaḥ anuktamapi doṣāṇāṃ liṅgairvyādhimupācaret|” (su. sū. a. 35/19) iti 329 (su. sū. a. 35)| āgantuvyādhiṣu yadyapyutpattau doṣakopo nāsti, tathā'pyutpattyanantaramavaśyambhāvī; utpannadravye guṇayogavat| yaduktaṃ carake– “āganturhi vyathāpūrvasamutpanno jaghanyaṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ vaiṣamyamāpādayati|” iti (ca. sū. a. 20)| nidānaṃ kāraṇam| malā doṣāḥ, malinīkaraṇāt| nanu, vātādīnāṃ kimidaṃ doṣatvam?; atrāhureke– svātantryeṇa dūṣakatvaṃ doṣatvam 330 iti; rasādidūṣyavyavacchedārthaṃ ‘svātantryeṇa’ iti padaṃ, te hi vātādiduṣṭāḥ santo dūṣyāntaradūṣakāḥ| atrāhuranye– kimidaṃ svātantryaṃ? kiṃ doṣāntaranirapekṣatvaṃ? hetvantaranirapekṣatvaṃ vā? ādye vātasyaiva doṣatvaṃ syāt, natu vātasāpekṣayoḥ kaphapittayoḥ; yaduktam– “pittaṃ paṅgu kaphaḥ paṅguḥ paṅgavo maladhātavaḥ| vāyunā yatra nīyante tatra gacchanti meghavat||” iti; dvitīye vātasyāpi na doṣatvaṃ, kaphapittayoriva nidānasāpekṣasyaiva tasya dūṣakatvāt; tasmāt “prakṛtyārambhakatve sati 331 duṣṭikartṛtvaṃ doṣatvam” iti lakṣaṇam| rasaraktādinivṛttyarthaṃ ‘prakṛtyārambhakatvam’ iti viśeṣaṇam| nahi vātādiprakṛtivacchāstre 332 rasaraktādiprakṛtiruktā; vātādiprakṛtitvaṃ ca śarīrasya vātādidūṣitaśukraśoṇitārabdhatvam 333| yadāha carakaḥ– “doṣānuśayitā hyeṣāṃ dehaprakṛtirucyate|”; tathā– “vātalādyāḥ sadā''turāḥ|” iti (ca. sū. a. 7)| suśrutenāpi prakṛtilakṣaṇe “vātaprakṛtiḥ 334 sphuṭitakaracaraṇo jāgaruko'navasthitacittaḥ” (su. śā. a. 4) ityādyuktam| prakṛtirogayoścāyaṃ 335 bhedaḥ– prakṛtirapathyasevayā nātyantaṃ bādhate, yaduktam– “viṣajāto yathā kīṭo viṣeṇa na vipadyate| tadvat prakṛtibhirdehastajjātatvānna bādhyate||” (su. śā. a. 4) iti saṅkṣepaḥ| vistarastu suśrutaślokavārtike 336 praśnavidhānākhye ṭīkāsu ca draṣṭavyaḥ| nanu, ‘prakṛtyārambhakatvaṃ doṣatvam’ ityevāstu| satyaṃ, vipakṣādvyāvṛttirbhavatyeva, kintu 337 doṣasvarūpaṃ noktaṃ syāditi| suśrutādibhirvātāderiva prakopakālaprakopaṇanirharaṇasthānaviśeṣarogaviśeṣaliṅgaviśeṣa-cikitsāviśeṣāṇāmabhidhānādraktasyāpi doṣatvaṃ 338 pūrvaṭīkākārairāṣāḍhadharmasvāmidāsādibhiḥ svīkṛtaṃ tadapyetena vyavacchinnam, adhunātanairasvīkriyamāṇatvāt| nanu, doṣāścet kāraṇaṃ tarhi teṣāṃ sarvadā dehe sadbhāvāt sarvadā rogotpādakatvaprasaṅga ityata āha– kupitā iti, vikṛtimāpannāḥ| nanu, tatprakopaḥ svabhāvāt, kāraṇāntarādvā? nādyaḥ, pūrvavatprasaṅgāt; atha kāraṇāntarāditi kiṃ tadityāha– vividhāhitasevanamiti| vividhasya nānāvidhasya, ahitasya asātmyendriyārthasaṃyogaprajñāparādhapariṇāmalakṣaṇasya sevanamiti||14||-
sannikṛṣṭakāraṇatvena vātādīnāṃ sarvarogeṣvavyabhicaritakāraṇatvamāha– 339 sarveṣāmityādi| kupitatvena hi dhātūnāṃ 340 malinīkaraṇāddoṣā eva malā ityucyante| kupitā vikṛtimāpannā vātapittakaphāḥ, 341 sarveṣāmapi rogāṇāṃ, nidānaṃ kāraṇam| tatprakopasyeti tadityanena vātādayaḥ parāmṛśyante; tasya tu vātādiprakopasya, nidānaṃ kāraṇaṃ, vividhaṃ nānāprakāramahitasevanamahitānuṣṭhānaṃ, proktaṃ 342 kathitamiti||14||–
nidānārthakaro rogo rogasyāpyupajāyate ||15||
nanu, kimetadeva nidānam, utānyadapyastītyataścarakavacanamupanyasyati– nidānārthakara ityādi| apiśabdo'tra bhinnakrame| rogo'pi nidānārthakaro rogasya| 343 asyāyamarthaḥ– nidānena yo'rthaḥ kriyate vyādhyākhyaḥ, sa rogeṇāpīti| rogo'pi rogakara iti vācye yannidānārthakara ityakarot, tenaivaṃ gamayati– rogo'pi rogāntaraṃ kurvāṇo nidānāntaropabṛṃhitabala eva 344 karoti; evaṃ rogo rogasya nidānamupajāyate ityeva 345 yojanā||15||
nanu, kimetadeva nidānamanyadapyastītyāha– 346 nidānārthakara ityādi| rogasya vyādheḥ rogo'pi nidānārthakara upajāyate| nidānena yo'rthaḥ kriyate vyādhyākhyaḥ sa rogeṇāpītyarthaḥ||15||
tadyathā jvarasantāpādraktapittamudīryate | raktapittājjvarastābhyāṃ śoṣasyāpyupajāyate ||16|| plīhābhivṛddhyā jaṭharaṃ jaṭharācchotha eva ca | arśobhyo jāṭharaṃ duḥkhaṃ gulmaścāpyupajāyate ||17|| (divāsvāpādidoṣaiśca pratiśyāyaśca jāyate) | pratiśyāyādatho kāsaḥ kāsāt sañjāyate kṣayaḥ | kṣayo rogasya hetutve śoṣasyāpyupajāyate ||18|| (ci. ni. a. 8) |
atraiva dṛṣṭāntamāha– tadyathetyādi| tābhyāmiti raktapittāt jvarācca| duḥkhamiti 347 duḥkhayatīti duḥkhaṃ pīḍākaram| ayaṃ ca duḥkhaśabdo liṅgavipariṇāmena sarveṣveva jvarādiṣu yojya iti vāpyacandraḥ| gulmaścāpyupajāyata iti arśobhya eva| kāsāt sañjāyate kṣaya iti ‘ojaḥ prabhṛtīnām’ iti śeṣaḥ| sa ca kṣayo rogasya hetutve upajāyate| kasya rogasyetyāha– śoṣasyeti, rājayakṣmaṇaḥ| atra kecit haricandrādibhirvyākhyātaṃ pāṭhāntaraṃ paṭhanti– “kṣayo rogasya hetutve śoṣaścāpyupajāyate|” iti 348 asyārthaḥ– kṣayo rājayakṣmā, uroga uraḥkṣataḥ, samāhāradvandvenaikavacanaṃ, tasya hetutve śoṣo dhātukṣaya upajāyata iti| nanu, carake sarvaṃ nidānaṃ traividhyena saṅgṛhītaṃ ‘asātmyendriyārthasaṃyoga’ (ca. sū. a. 11) ityādinā, tataśca rogasyāpi nidānatvamācakṣāṇaḥ 349 svoktaṃ nidānatraividhyasaṅgrahaṃ kathaṃ na viruṇaddhi?; atraike samādhimabhidadhati– trividhaṃ yannidānamuktaṃ tat sarvavyādhiviṣayam, idaṃ tu pratiniyataviṣayaṃ, yato na sarve rogā rogājjāyante, kiṃ tarhi kaścideva vyādhiḥ 350 kutaścidrogāditi caturthamevaitannidānaṃ rogākhyamiti| anye tvāhuḥ– rogasya rogo'pi nidānaṃ 351 bhavan trividhanidānavyatirekeṇa na bhavatyeva; yato yāvadayaṃ jvaro'sātmyendriyārthasaṃyogādibhirupabṛṃhitabalo na bhavati na tāvadraktapittamārabhate, tasmād vyādhyutpāde trividha eva hetuḥ sākṣāt pāramparyeṇa veti||16-18||
atraiva dṛṣṭāntamāha– tadyathetyādi| kāraṇabhūtāt jvarasantāpāt raktapittamudīryate utpādyate, 352 kāraṇabhūtādraktapittājjvaraḥ samupajāyate, tābhyāṃ raktapittajvarābhyāṃ śoṣaśca upajāyate; plīhābhivṛddhyā jaṭharamudaravikāraḥ, tasmāt jaṭharāt śothaḥ, arśobhya eva jaṭharaṃ gulmaścāpyupajāyate, duḥkhamiti, duḥkhaṃ pīḍākaram| duḥkhaśabdo liṅgavipariṇāmena sarveṣveva jvarādiṣu yojyaḥ, atha pratiśyāyātkāso jāyate, kāsātkṣayaḥ sañjāyate, ‘ojaḥprabhṛtīnām’ iti śeṣaḥ; sa ca kṣayaḥ rogasya hetutve upajāyate, kasya rogasyetyāha– śoṣasyeti||16-18||
te pūrvaṃ kevalā rogāḥ paścāddhetvarthakāriṇaḥ |19| (ca. ni. a. 8) |
nanu, ya ime rogā rogāntarasya nidānatvenoktāste kimutpannamātrā eva rogaṃ janayanti 353 utānantarakālamityata āha– te pūrvamityādi| te vyādhaya upabṛṃhakahetvalābhāt prāk kevalāḥ svatantrāḥ 354 santo rogā eva rujākartṛtvāt; paścādupabṛṃhakahetulābhāt, hetornidānasya yo'rtho yatprayojanaṃ vyādhijananākhyaṃ tat kurvanti| yathā– 355 jvaro raktapittamiti|19|–
te vyādhayaḥ prāk kevalāḥ svatantrāḥ santo rogā eva, rujākartṛtvāt; ūrdhvamupabṛṃhakahetulābhāddhetornidānasya yo'rthaḥ prayojanaṃ vyādhijananākhyaṃ 356 tat kurvanti, yathā jvaro raktapittamiti|19|–
kaściddhi rogo rogasya heturbhūtvā praśāmyati ||19|| na praśāmyati cāpyanyo hetutvaṃ kurute'pi ca | evaṃ kṛcchratamā nṝṇāṃ dṛśyante vyādhisaṅkarāḥ ||20|| (ca. ni. a. 8) |
tasyaiva rogajanakasya vyādhervaicitryamāha– kaścidityādi| evamuktaprakāreṇa; vyādhisaṅkarā vyādhimelakāḥ dṛśyante| yathā– pratiśyāyo na nivartate kāsaśca jāyate, arśo na nivartate jaṭharagulmau syātāmiti| kṛcchratamatvaṃ caiṣāṃ bahuvidhaduḥkhajanakatvāt, prāyo viruddhopakramācceti||19-20||
tasyaiva rogajanakavyādhervaicitryamāha– kaścidityādi| evamuktaprakāreṇa, vyādhisaṅkarā vyādhimelakāḥ, kṛcchratamā dṛśyante; evaṃ kaścidrogo rogāntarasya kāraṇaṃ bhūtvā svayaṃ praśāmyati, anyaśca na praśāmyati; yathā pratiśyāyo na nivartate kāsaścotpadyate, arśo na vyāvartate jaṭharagulmau syātām| kṛcchratamatvaṃ caiṣāṃ bahuvidhaduḥkhajanakatvātprāyo viruddhopakramatvācca||19-20||
tasmādyatnena sadvaidyairicchadbhiḥ siddhimuddhatām | jñātavyo vakṣyate yo'yaṃ jvarādīnāṃ viniścayaḥ ||21||
uktanidānapañcakasya 357 roganivṛttilakṣaṇasiddhihetutvenāvaśyaṃ jñātavyatāmāha– tasmādityādi| uddhatāṃ bahuviṣayatvena mahatīm| viniścayo nidānamiti| atha vakṣyamāṇavikāreṣu prakṛtisamasamavāyavikṛtiviṣamasamavāyādijñānārthaṃ carakoktā vātādiguṇāḥ likhyante– “rūkṣaḥ śīto laghuḥ sūkṣmaścalo'tha viśadaḥ kharaḥ| viparītaguṇairdravyairmārutaḥ sampraśāmyati|| sasnehamuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ ca dravamamlaṃ saraṃ kaṭu| viparītaguṇaiḥ pittaṃ dravyairāśu praśāmyati|| guruśītamṛdusnigdhamadhurasthirapicchilāḥ| śleṣmaṇaḥ praśamaṃ yānti viparītaguṇairguṇāḥ||” iti (ca. sū. a. 1)||21|| 358
uktanidānapañcakaṃ roganivṛttilakṣaṇasiddhyādihetutvenāvaśyaṃ jñātavyamāha– tasmādityādi| tasmātkāraṇāt, uttamāṃ bahuviṣayatvena mahatīṃ, siddhimicchadbhirvaidyairyo'yaṃ jvarādīnāṃ viniścayo vakṣyate kathyate sa yatnena jñātavyaḥ||21||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne 359 pañcanidānalakṣaṇaṃ samāptam ||1||
iti 360 śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ 361 pañcanidānalakṣaṇaṃ samāptam||1||
iti 362 śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇe 363 rugviniścayavyākhyāne sarvaroganidānādipañcakakathanam||1||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘pañcalakṣaṇanidānam’ iti pā.| ↩
  2. 2 . ‘...bāṣpacandra...’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘...sudhīśvaravīravaidyai...’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘...leśamākṛṣya’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘granthādhyetṝṇāmapi’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘sarvavighnoparamaḥ’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ‘pṛthivyādayo' ... ’ iti pā.| ↩
  8. 8 . ‘catvāro varṇāścāturvarṇyam’ iti pā.| ↩
  9. 9 . ‘samabhavadvīrapratāpānala ... ’ iti pā.| ↩
  10. 10 . ‘sauśarmanāmā’ iti pā.| ↩
  11. 11 . ‘bhṛguvacana ... ’ iti pā.| ↩
  12. 12 . ‘pratyūhavyapohārtham’ iti pā.| ↩
  13. 13 . ‘atra’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  14. 14 . ‘ubhayordvāram’ iti pā.| ↩
  15. 15 . ‘syāt iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  16. 16 . ‘vātādijatvasādhyāsādhyatvādirūpeṇa’ iti pā.| ↩
  17. 17 . ‘etenāsya viśeṣaṇadvārā’ iti pā.| ↩
  18. 18 . ‘etadvyatirekeṇāsya granthasya’ iti pā., ‘etadvyatirekeṇābhidheyābhāvāt’ iti ca pā.| ↩
  19. 19 . ‘uktaṃ ca carake– “vyādherupari yo vyādhirbhavatyuttarakālajaḥ| upakramāvirodhī ca sa upadrava ucyate||” iti;’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  20. 20 . ‘na jñānaviṣayaḥ’ iti pā.| ↩
  21. 21 . ‘kasyacidgrantho'pyanya āste’ iti pā.| ↩
  22. 22 . ‘prathamam’ iti pā.| ↩
  23. 23 . ‘etenālpabuddhīnāmativistaratvenāpravṛttidoṣaḥ’ iti pā.| ↩
  24. 24 . atra ‘nanu, nānāmunivacanabāhulyādalpamedhasāṃ kathaṃ pravṛttirityata āha-’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  25. 25 . ‘vistaraduradhigamanātantrādhyayanakṣamā’ iti pā.| ↩
  26. 26 . kvacitpustake ‘iti sopadravaḥ’ etatsthāne ‘sa tathā’ iti pā.| ↩
  27. 27 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  28. 28 . ‘pratigrāhyate’ iti pā.| ↩
  29. 29 . ‘vacanaiḥ’ iti pā.| ↩
  30. 30 . ‘puruṣātiśayānmunirucyate’ iti pā.| ↩
  31. 31 . ‘niyogāt’ iti pā.| ↩
  32. 32 . ‘granthasyāsyotkarṣamāha’ iti pā.| ↩
  33. 33 . ‘bhaviṣyati’ iti pā.| ↩
  34. 34 . ‘uktaṃ ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  35. 35 . ‘pañcadhā’ iti pā.| ↩
  36. 36 . pramāṇasamplavasyāpi dṛṣṭatvāditi yataḥ pramātuḥ pramātavye'rthe pramāṇānāṃ pratyakṣānumānopamānaśabdānāṃ samplavaḥ samūho dṛṣṭaḥ, ataḥ samastapakṣe kṛtakaraṇatvaṃ na ca vācyam| ↩
  37. 37 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  38. 38 . anumānena pratīto yo vahniḥ sa kiṃ pratyakṣāgamābhyāṃ nopalabhyate? nahi, api tūpalabhyata eva| ↩
  39. 39 . ‘na ca nidānādīni prekṣāvanti, yenaivamālocayeyurekenaiva pratipāditamiti, vayamihodāsmahe iti’ iti pā., ‘athavā ye prekṣāvantaste nidānādīni na evam ālocayeyuḥ? na, apitu santi nidānādīni ālocayeyureva|’ iti ca pā.| ↩
  40. 40 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  41. 41 . ‘atisārādīnāṃ madhye kenacidekenaiva pratipādito vyādhiriti mataṃ vayamihodāsmahe na śraddadhmahe’ iti pā.| ↩
  42. 42 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  43. 43 . ‘ekenā'pi pratipādite’ iti pā.| ↩
  44. 44 . ‘vātādīnāṃ pratīkāraḥ prokto vistarataḥ punaḥ|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  45. 45 . ‘ca’ iti pā.| ↩
  46. 46 . ‘jaṭharagulmādīnāmekakāraṇatvāt’ iti pā.| ↩
  47. 47 . ‘cāneko bahūnāṃ bahavo'pi ca’ iti carake pāṭhaḥ| ↩
  48. 48 . ‘kevalānnidānādapi na’ iti pā.| ↩
  49. 49 . ‘bāṣpacandraḥ’ iti pā.| ↩
  50. 50 . ‘tatra pūrvarūpadarśane jvarādau vā hitaṃ laghvaśanamapatarpaṇaṃ vā’ iti carake pāṭhaḥ| ↩
  51. 51 . “jvarasya pūrvarūpeṣu vartamāneṣu buddhimān| pāyayeta ghṛtaṃ svacchaṃ tataḥ sa labhate sukham||” iti (su. u. taṃ. a. 39) suśrute pāṭhaḥ| ↩
  52. 52 . ‘vyādheraśeṣaviśeṣeṇa’ iti pā.| ↩
  53. 53 . ‘nidānaśabdaniruktiruktā’ iti pā.| ↩
  54. 54 . ‘tantrayuktyā nidānādivivaraṇaprastāve’ iti pā.| ↩
  55. 55 . ‘ ... pratīyate’ iti pā.| ↩
  56. 56 . ‘nidānaviśeṣajātau’ iti pā.| ↩
  57. 57 . ‘bhaṭṭāraharicandreṇāpi’ iti pā.| ↩
  58. 58 . ‘nidīyeta’ iti pā., ‘ninanadīta’ iti ca pā.| ↩
  59. 59 . ‘hetvādisambandho’ iti pā.| ↩
  60. 60 . ‘hetvādisambandham’ iti pā.| ↩
  61. 61 . svātmani kriyāvirodhādityarthaḥ| ↩
  62. 62 . ‘nidānamityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  63. 63 . ‘yathā nidānapūrvarūparūpāṇi rogāṇāṃ vijñānāya tathopaśayo'pīti’ iti pā.| ↩
  64. 64 . ‘tulyakṛtyatām’ iti pā.| ↩
  65. 65 . ‘rogāṇām’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  66. 66 . ‘ āgamāpagamakṣobhakāṭhinyamṛdutā vedanoṣmaṇām’ iti pā.| ↩
  67. 67 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  68. 68 . kvacitpustake ‘roganiścaye'nyeṣāmupādānaṃ vyartham? ucyate-’ etatsthāne ‘roganiścaye'nyeṣāmupādānavaiyarthyaṃ vaktavyam’ iti pā.| ↩
  69. 69 . kvacitpustake ‘pūrvarūpeṇa vyādherviśeṣajñānaṃ jāyate| yathā carake– “hāridravarṇaṃ rudhiraṃ ca mūtraṃ vinā pramehasya ca pūrvarūpaiḥ| yo mūtrayettaṃ na vadetpramehaṃ raktasya pittasya hi sa prakopaḥ||” iti; tathā'dhigatasya vyādhestatroktakriyākramaśca lakṣyate; ukte ca carake’ etatsthāne ‘pūrvarūpeṇādhigatasya vyādhestatroktakriyākramo lakṣyate; uktaṃ ca carake’ iti pā.| ↩
  70. 70 . ‘ca’ iti pā.| ↩
  71. 71 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  72. 72 . ‘sūkṣmāṇyalpāni’ iti pā.| ↩
  73. 73 . ‘nimittaṃ pūrvarūpāṇi’ iti pā.| ↩
  74. 74 . ‘tathā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  75. 75 . ‘sampūrṇarūpaḥ’ iti pā.| ↩
  76. 76 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  77. 77 . ‘abhyaṅgasnehasvedādyairvātadoṣo’ iti pā.| ↩
  78. 78 . ‘nidānalakṣaṇamāha’ iti pā.| ↩
  79. 79 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  80. 80 . ‘dhūmavatvādityādivacane’ iti pā.| ↩
  81. 81 . ‘udgamanotsavayoḥ’ iti pā., ‘udgamanotsargayoḥ’ iti ca pā.| ↩
  82. 82 . ‘paryāyeṇa’ iti pā.| ↩
  83. 83 . ‘tasyāṃ doṣetikartavyatārūpāyām’ iti pā.| itikartavyatāntarābhāvāditi itikartavyatā vyāpāraḥ, itikartavyatāntarasya vyāpārāntarasyābhāvāt, vyāpāre vyāpārāntaraṃ na tiṣṭhatīti bhāvaḥ| ↩
  84. 84 . ‘etat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  85. 85 . ‘prathamaṃ caturvidhaḥ’ iti pā.| ↩
  86. 86 . ‘kiñca’ iti ca pā.| ↩
  87. 87 . ‘doṣā abalīyāṃso yadā vā'nubadhyante na tadā'vaśyaṃ vikārābhinirvṛttirbhavatīti’ iti pā.| ↩
  88. 88 . ‘balābalatvaṃ tatra’ iti pā., ‘balābalatvamatra ca’ iti ca pā.| ↩
  89. 89 . ‘sa’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  90. 90 . ‘atra’ iti pā.| ↩
  91. 91 . ‘doṣaprakopapūrvakam’ iti pā.| ↩
  92. 92 . ‘na’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  93. 93 . ‘kāryasya’ iti pā.| ↩
  94. 94 . ‘śleṣmaharaṇam’ iti pā.| ↩
  95. 95 . ‘pāṇḍurogiṇam’ iti pā.| ↩
  96. 96 . ‘kaphacayasya’ iti pā.| ↩
  97. 97 . ‘abhivyaktikārakaḥ’ iti pā.| ↩
  98. 98 . ‘trijaṭācāryaḥ’ iti pā.| ↩
  99. 99 . ‘yathā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  100. 100 . ‘varṣāsu’ iti pā.| ↩
  101. 101 . ‘yaduktam’ iti pā.| ↩
  102. 102 . ‘kaphaprakṛtestu’ iti pā.| ↩
  103. 103 . ‘sthānasthitameva’ iti pā.| ↩
  104. 104 . ‘samānastho'pi’ iti pā.| ↩
  105. 105 . ‘prasarpati’ iti pā.| ↩
  106. 106 . ‘todaśca’ iti pā.| ↩
  107. 107 . ‘natu pittasya hrāsanena svāśayāpakarṣaṇam’ iti pā.| ↩
  108. 108 . ‘samānastho’ iti pā.| ↩
  109. 109 . ‘doṣāṇām’ iti pā.| ↩
  110. 110 . ‘sudattasenaḥ’ iti pā.| ↩
  111. 111 . ‘takramavilapanam’ iti pā.| ↩
  112. 112 . ‘viṣayapariṇatibhraṃśadṛṣṭipramohā’ iti pā.| ↩
  113. 113 . ‘vispandācchādanāni’ iti pā.| ↩
  114. 114 . ‘nāmonmānau’ iti pā.| ↩
  115. 115 . ‘bhramaparisadanam’ iti pā.| ↩
  116. 116 . ‘viśaraṇam’ iti pā.| ↩
  117. 117 . ‘pratilomam’ iti pā.| ↩
  118. 118 . ‘carakakṛtaivaitā’ iti pā.| ↩
  119. 119 . ‘parasparasambaddhāstāratamyādibhedena’ iti pā.| ↩
  120. 120 . ‘paryāyairiti nimittādibhiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  121. 121 . ‘nidānakathanam’ iti pā.| ↩
  122. 122 . ‘yathāyathaṃ yadyasya vyādherjvarādyanyatamasya ātmīyamātmīyam; ataśca prāgrūpaṃ tridhā dṛśyate– kiñcicchārīraṃ, kiñcinmānasaṃ, kiñcicchārīramānasaṃ ceti-tatra śārīraṃ yathā– jvarasyālasyāsyavairasyagātragauravajṛmbhāsāsrākulākṣatetyevamprāyaṃ; mānasaṃ ca– “aratirhitopadeśeṣvakṣāntiḥ” ityevamprāyaṃ; kiñcicchārīramānasaṃ yathā– “prītiramle paṭūṣaṇe, dveṣaḥ svāduṣu bhakṣyeṣu” ityevaṃ prāyaṃ, śārīramānasadoṣajanitatvāt’ iti vāgbhaṭaṭīkāyāmaruṇadattaḥ (vā. ni. a. 1) ↩
  123. 123 . ‘prāgrūpaṃ yenetyādi’ iti pā.| ↩
  124. 124 . ‘guruvākyabālapradveṣādi’ iti pā.| ↩
  125. 125 . ‘tathāhi’ iti pā.| ↩
  126. 126 . ‘prabhūtāvyaktapūrvarūpasahacaritavyaktasyāpi’ iti pā.| ↩
  127. 127 . ‘viśiṣṭapūrvarūpam’ iti pā.| ↩
  128. 128 . ‘romaharṣaguruvākyabālapradveṣādikam’ iti pā.| ↩
  129. 129 . ‘prāgrūpaṃ yena lakṣayate| utpitsurāmayo doṣaviśeṣeṇānadhitiṣṭhitaḥ|| iti|’ iti pā.| ↩
  130. 130 . ‘natvāvaraṇādiyogādityarthaḥ’ iti pā.| ↩
  131. 131 . ‘tasya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  132. 132 . ‘cātivardhanam’ iti pā.| ↩
  133. 133 . ‘vāgbhaṭenādṛṣṭadoṣajasakalapūrvarūpasaṅgrāhakam’ iti pā.| ↩
  134. 134 . atra ‘carakenoktam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  135. 135 . ‘teṣām’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  136. 136 . atra ‘jñāpayati’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  137. 137 . ‘gamayati’ iti pā.| ↩
  138. 138 . ‘bhāviviśiṣṭavyādhim’ iti pā.| ↩
  139. 139 . ‘rūpam’ iti pā., ‘rūpe’ iti ca pā.| ↩
  140. 140 . ‘pūrvarūpam’ iti pā.| ↩
  141. 141 . ‘dantānām’ iti pā.| ↩
  142. 142 . ‘pramehaliṅgatayā’ iti pā.| ↩
  143. 143 . ‘maivaṃ iti pā.| ↩
  144. 144 . ‘pūrvarūpasmaraṇaṃ tarhikāraṇam’ iti pā.| ↩
  145. 145 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  146. 146 . ‘rūpam’ iti pā.| ↩
  147. 147 . ‘tasya ca liṅgapadena vyudāsaḥ;’ etatsthāne ‘tasya liṅgapadena vyudāsaḥ; bhāvipadena rūpasya ca;’ iti pā.| ↩
  148. 148 . ‘pūrvarūpamavidyamānasya’ iti pā.| ↩
  149. 149 . ‘prāgrūpamityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  150. 150 . ‘jṛmbhālasyādinā’ iti pā.| ↩
  151. 151 . kvacitpustake ‘doṣaviśeṣeṇa vātādinā, anadhiṣṭhitaḥ’ etatsthāne ‘doṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhitaḥ’ iti pā.| ↩
  152. 152 . ‘vātādidoṣeṇānadhiṣṭhitatvāt’ iti pā.| ↩
  153. 153 . ‘yadāsya’ iti pā.| ↩
  154. 154 . ‘tathāhi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  155. 155 . ‘bhaviṣyaddoṣārambhakadoṣāttatkṣaṇaikamātram’ iti pā.| ↩
  156. 156 . ‘śakyate’ iti pā.| ↩
  157. 157 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  158. 158 . ‘jvarasyālasyagātragauravasāsrākulekṣaṇam’ iti pā., ‘jvarasya gātragauravasāsrākulekṣaṇam’ iti ca pā.| ↩
  159. 159 . ‘amlakaṭvaśane prītirityādikam’ iti pā.| ↩
  160. 160 . “tadevetyevaśabdenaitad dyotayati– yadeva śārīraṃ prāgrūpaṃ pūrvopavarṇitaṃ tadeveha grahītavyaṃ, sthāyitvāt; taddhyāmayānubandhi| mānasaṃ śārīramānasaṃ vā'sthāyitvānna grahītavyaṃ, taddhi dvayamutpitsuvyādhisamanantaraṃ prāyeṇa naśyatīti tadvyaktatāṃ na yāti| ataḥ śārīramevotpitsuvyādhiprāgrūpamiha tadā parāmraṣṭuṃ yuktam” iti vāgbhaṭaṭīkāyāmaruṇadattaḥ (vā. ni. a. 1)| ↩
  161. 161 . ‘sarvajvarādeḥ’ iti pā.| ↩
  162. 162 . ‘vyādhiliṅgatvam’ iti pā.| ↩
  163. 163 . ‘jṛmbhādau’ iti pā.| ↩
  164. 164 . ‘rūpābhidhānatvābhyupagamāt’ iti pā.| ↩
  165. 165 . ‘vyādheḥ svarūpamavyaktaṃ pūrvarūpaṃ, yadvyaktaṃ tadrūpam”’ iti pā.| ↩
  166. 166 . ‘svaṃ rūpam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  167. 167 . ‘svīyaṃ rūpaṃ svarūpaṃ? svīyamapi dharmaḥ, kāryaṃ vā?‘ etatsthāne ‘svīyaṃ rūpaṃ? svīyo'pi dharmaḥ, svīyaṃ kāryaṃ vā?’ iti pā., ‘svakīyaṃ rūpaṃ? svakīyo'pi dharmaḥ, svakīyaṃ kāryaṃ vā?’ iti ca. pā.| ↩
  168. 168 . ‘ ... viṇmūtranetratvāderarśorūpatvānupapatteḥ’ iti pā.| ↩
  169. 169 . ‘kṛṣṇatvaṅnakhaviṇmūtranetratvādikamarśodharmaḥ’ iti pā.| ↩
  170. 170 . ‘asādhyatvādestalliṅgam’ iti pā.| ↩
  171. 171 . ‘tasya kṛcchrasādhyāsādhyasya pūrvarūpeṇaiva jñātatvāt’ iti pā.| ↩
  172. 172 . ‘yaduktam’ iti pā.| ↩
  173. 173 . ‘tanmūla’ iti pā.| ↩
  174. 174 . “tanmūlaṃ taddoṣarūpaṃ mūlaṃ yasya sa tanmūlaḥ|’ iti pā.| ↩
  175. 175 . ‘tanmūla’ iti pā.| ↩
  176. 176 . ‘svarūpaśabdavācyaṃ kāryaṃ kvacidāśrīyate’ iti pā., ‘sarvamevaitatsvarūpaśabdasya vācyaṃ kvacitkiñciditi’ iti ca pā.| ↩
  177. 177 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  178. 178 . ‘tadapi’ iti pā.| ↩
  179. 179 . ‘dharmasyābhāvāt; dharmasyānvayavyatirekeṇa tanniṣṭhatvāt; upadravasya ca’ iti pā.| ↩
  180. 180 . ‘evakāro'pi nidānasamprāptyupaśayān vyavacchinatti’ iti pā.| ↩
  181. 181 . ‘lakṣaṇārthaṃ ca nidānavat’ iti pā.| ↩
  182. 182 . ‘nanu rūpeṇa vyādhirjñāyeta, yadi rūpavyatirekeṇānyo vyādhirupalabhyeta’ iti pā.| ↩
  183. 183 . asyāgre ‘evaṃ kāsādirūpātirekeṇaiva yakṣmā, tatkāryāṇi kāsādaya iti’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate | ↩
  184. 184 . ‘kiṃvā’ iti pā.| ↩
  185. 185 . ‘yadā'nyapratipādakāstadā liṅgānyucyante’ iti pā.| ↩
  186. 186 . ‘iti rūpalakṣaṇam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  187. 187 . ‘tadeva’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  188. 188 . ‘tṛṇaparṇādiviśeṣaviraheṇa’ iti pā.| ↩
  189. 189 . kvacitpustake ‘saṃsthānādyākṛtyantāḥ ṣaḍrūpasya paryāyavācakāḥ, tathā pūrvarūpasyāpi; yathā– pūrvasaṃsthānaṃ, pūrvavyañjanamityādyapare'pi’ etatsthāne ‘saṃsthānādyākṛtayastāḥ yaḍrūpasya paryāyavācakāḥ, tathā saṃsthānaṃ, pūrvavyañjanamityapare'pi’ iti pā.| ↩
  190. 190 . ‘etayorheturogayorvyastasamastayorviparyastā’ iti pā.| ↩
  191. 191 . ‘nidānasadharmiṇo'pi’ iti pā.| ↩
  192. 192 . kvacitpustake ‘vidyādupaśayākhyaṃ jānīyādvyādheḥ’ etatsthāne ‘vidyādvyādheḥ’ iti pā.| ↩
  193. 193 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  194. 194 . ‘tadātvasukhakaramapi nopaśayakaram’ iti pā.| ↩
  195. 195 . ‘vyādhyādikamabhidhāya’ iti pā.| ↩
  196. 196 . ‘sudattaseno'pyāha’ iti pā.| ↩
  197. 197 . ‘srakcandanavanitādijanita ... ’ iti pā.| ↩
  198. 198 . ‘apathyajanitatadātvasukhanivṛtyarthaḥ’ iti pā.| ↩
  199. 199 . ‘hetvādiviparītānām’ iti pā.| ↩
  200. 200 . ‘bhiṣagvarāḥ’ iti pā.| ↩
  201. 201 . ‘ca’ iti pā.| ↩
  202. 202 . ‘rogapraśamakāriṇaḥ’ iti kvacitpustakeṣu nopalabhyate | ↩
  203. 203 . ‘kintu’ iti kvacitpustakeṣu nopalabhyate | ↩
  204. 204 . ‘pāṇḍurogiṇam’ iti pā.| ↩
  205. 205 . ‘śamayedetadārambhakadoṣaṃ ca’ iti pā.| ↩
  206. 206 . ‘kāraṇasya tādavasthyāt’ iti pā.| ↩
  207. 207 . ‘kintvasamavāyikāraṇābhāvaprayukto'pi’ iti pā.| ↩
  208. 208 . kvacitpustake ‘kapālamālāsaṃyogasyāsamavāyikāraṇasya vināśādapi ghaṭābhāvaḥ’ etatsthāne ‘kapālamālāsaṃyogasyāsamavāyikāraṇasyābhāvādghaṭābhāvaḥ’ iti pā.| ↩
  209. 209 . ‘vināśādapi’ pā.| ↩
  210. 210 . ‘kiñca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  211. 211 . ‘nimittakāraṇanāśādapi’ iti pā.| ↩
  212. 212 . ‘vartitailanāśāddīpanāśaḥ’ iti pā.| ↩
  213. 213 . ‘prāyaśaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu na paṭhyate| ↩
  214. 214 . ‘mantrauṣadhividhāraṇa…’ iti pā.| ↩
  215. 215 . ‘jvaraghno’ iti pā.| ↩
  216. 216 . ‘suśrute ca’ iti pā.| ↩
  217. 217 . ‘pacyamāne’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  218. 218 . ‘tatraiva’ iti pā.| ↩
  219. 219 . ‘virecanārtham’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  220. 220 . uktaṃ hi– “bahudoṣasya dīptāgneḥ saprāṇasya na tiṣṭhati| paittiko yadyatīsāraḥ payasā taṃ virecayet||” iti (ca. ci. a. 19)| ↩
  221. 221 . ‘saṃśamanayogyāyām’ iti pā., ‘saṃśamanayogyāyām’ iti ca pā.| ↩
  222. 222 . ‘cirānuvṛttiḥ, rogānucchedo vā’ iti pā.; ‘vikārānuvṛttiḥ, rogānucchedo vā syād’ iti pā.; ‘vikārānuvartī doṣo rogānucchedo vā’ iti ca pā.| ↩
  223. 223 . ‘tathā āmātisāre kṣīrasya virekitvenāmaniḥ saraṇāddhetupratyanīkameva bhavati|’ iti paṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  224. 224 . ‘hetupratyanīkataiva’ iti pā.| ↩
  225. 225 . ‘anyathā raktaṃ dāhaprakupitaṃ tatrastham’ iti pā.| ↩
  226. 226 . ‘pradhāvati’ iti pā.| ↩
  227. 227 . ‘skandayatyapi śoṇitam’ iti pā.| ↩
  228. 228 . ‘tat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  229. 229 . ‘yaduktam’ iti pā.| ↩
  230. 230 . ‘bahirnirgacchan’ iti pā.| ↩
  231. 231 . ‘liptakumbhakārapavananyāyenāntaḥpiṇḍitau’ iti pā.| ↩
  232. 232 . ‘tataśca’ iti pā.| ↩
  233. 233 . ‘anenaiva’ iti pā.| ↩
  234. 234 . asyāgre ‘yathā śālyarthaṃ pravṛttayā kulyayā kriyamāṇaṃ bījāntarādhānaṃ tannāntarīyakaṃ, tadubhayahetutvaṃ sādharmyodāharaṇavat’ iti kvacitpustake'dhikaḥ pāṭhaḥ| ↩
  235. 235 . ‘viparītārthakāriṇāmauṣadhāhāravihārāṇāmupayogaḥ’ iti pā.| ↩
  236. 236 . ‘auṣadhādīnāṃ duḥkhavaidharmyam’ iti pā.| ↩
  237. 237 . ‘tadupanyāso nidāne’ iti pā.| ↩
  238. 238 . ‘smṛtam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  239. 239 . ‘vyāhanyeta’ iti pā.| ↩
  240. 240 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate | ↩
  241. 241 . ‘sadāhatṛṣṇānvitasya’ iti pā.| ↩
  242. 242 . ‘vyādhikaram’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  243. 243 . ‘īdṛśo ya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  244. 244 . ‘dehamanonirvartitaśceṣṭāviśeṣo’ iti pā.| ↩
  245. 245 . ‘vyāyāmo– jāgaraṇādhyayanādirūpaḥ’ iti pā.| ↩
  246. 246 . ‘keṣām’ iti pā.| ↩
  247. 247 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  248. 248 . ‘iti vyomacandraḥ’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  249. 249 . ‘snigdhatāharaṇam’ iti pā.| ↩
  250. 250 . ‘samānakāritvāt’ iti pā.| ↩
  251. 251 . ‘mūḍhavāte’ iti pā.| ↩
  252. 252 . ‘nidānaviparītaḥ’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  253. 253 . ‘auṣadhānnavihārāṇāmupayogo'sukhāvahaḥ’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  254. 254 . ‘prākṛtā vaikṛtā vā’ iti pā.| ↩
  255. 255 . ‘rūkṣādibhiḥ samastairbhāvairalpairvā’ iti pā.| ↩
  256. 256 . ‘yā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  257. 257 . ‘asau’ iti pā.| ↩
  258. 258 . ‘śabdairyo'rtho'bhidhīyate’ iti pā.| ↩
  259. 259 . ‘jātirāgatiriti’ iti pā.| ↩
  260. 260 . haricandraḥ “atraike vyādhijanmamātramantyakāraṇavyāpārajanyaṃ samprāptimāhuḥ| iyaṃ ca samprāptiryadyapi nidānādivadvyādhibodhikā na bhavati, tathā'pi nānutpannasya vyādherliṅgaṃ bhavatīti kṛtvā utpattervyādhyupalambhakatvaṃ varṇayanti| etaccānye nānumanyante; yato naivaṃ sati samprāptitaḥ kaścidviśeṣo vyādheradhigamyate| na cāyaṃ niyamaḥ– yadutpanna eva paraṃ vyādhirupalabhyate, yato nidānapūrvarūpābhyāmanutpanno'pi vyādhirbhāvitvenopalabhyate; tasmādvyādhijanakadoṣavyāpāraviśeṣayuktaṃ vyādhijanmeha samprāptiśabdena vācyam, ata eva paryāye ‘āgatiḥ’ ityuktam| āgatirhi utpādakakāraṇasya vyādhijananaparyantaṃ gamanam| iyaṃ ca samprāptirvyādhiviśeṣaṃ bodhayatveva, yathā jvare “sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayam” ityārabhya “tadā jvaramabhinirvartayati” ityantena yā samprāptirucyate, tathā jvarasyāmāśayadūṣakatvāgnyupaghātakatvarasadūṣakatvādayo dharmāḥ pratīyante| naca vācyam– doṣāṇāmayamāmāśayadūṣakatvādirdharmaḥ, tataśca kāraṇadharmāṇāṃ nidānagrahaṇenaiva grahaṇaṃ bhavatīti; yataḥ kāraṇadharmo'pyayaṃ vyādhijanakadoṣavyāpārarūpaḥ samprāptiśabdena viśeṣabodhanārthaṃ pṛthakkṛtvocyate; yathā– liṅgatvāviśeṣe'pi bhāvivyādhibodhakatvaviśeṣāt pūrvarūpaṃ pṛthagucyate| ata eva vāgbhaṭenāpyevameva samprāptilakṣaṇamuktam– “yathāduṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā| nirvṛttirāmayasyāsau samprāptirjātirāgatiḥ||” iti carakaṭīkāyāṃ nidānasthāne (ca. ni. a. 1) samprāptivivaraṇe cakraḥ| ↩
  261. 261 . ‘viṣayatvena’ iti pā.| ↩
  262. 262 . ‘jñāyate’ iti pā.| ↩
  263. 263 . ‘ajātasyāpi’ iti pā.| ↩
  264. 264 . ‘tathā'pi na vyādhijanmasamprāptiḥ’ ityatra ‘na’ ityeva kvacitpustakeṣu pāṭhaḥ| ↩
  265. 265 . ‘bādhyatvāpatteḥ’ iti pā.| ↩
  266. 266 . ‘jātamiti vijñānābhāvāt’ iti pā.| ↩
  267. 267 . ‘iti bhaṭṭāraharicandrābhiprāyaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  268. 268 . ‘ca sati kriyāviśeṣo’ iti pā.| ↩
  269. 269 . ‘jñāpakatvāviśeṣe'pi’ iti pā.| ↩
  270. 270 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  271. 271 . ‘yathetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  272. 272 . ‘vyādhijanyasamprāptirityeke’ iti pā.| ↩
  273. 273 . ‘malamūtretyādilakṣaṇalakṣitā| tatra’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  274. 274 . ‘cānugamanena’ iti pā.| ↩
  275. 275 . ‘sakaladehatāpena’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  276. 276 . ‘evaṃvidhayātmaprāptyā’ iti pā.| ↩
  277. 277 . ‘cintyā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  278. 278 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  279. 279 . ‘ekajā dvandvajāśca trayaḥ’ ityeva paṭhyate kvacitpustakeṣu| ↩
  280. 280 . ‘sannipātajaśceka’ iti pā.| ↩
  281. 281 . ‘āgantutvasāmānyādekatvena’ iti pā.| ↩
  282. 282 . ‘sarvairaṃśairvardhakaḥ’ iti pā.| ↩
  283. 283 . atra ‘tathā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  284. 284 . ‘tathā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  285. 285 . ‘kaṭvamlatīkṣṇoṣṇaguṇasya pittasya’ ityātaṅkadarpaṇe| ↩
  286. 286 . ‘kaṭutīkṣṇoṣṇatvaiḥ’ iti pā.| ↩
  287. 287 . ‘snehamādhuryaśaityaguṇasya śleṣmaṇaḥ’ ityātaṅkadarpaṇe| ↩
  288. 288 . ‘madhurarasaḥ’ iti pā.| ↩
  289. 289 . ‘śaityenaikena mṛṇālam’ iti ātaṅkadarpaṇe| ↩
  290. 290 . ‘jejjaṭādīnāṃ granthe jñātavyāḥ| “sarvairaṃśaiḥ kaṣāyaśca kalāyo vātavardhanaḥ| pittasya kaṭuko dīpyaḥ, śleṣmaṇo māhiṣaṃ payaḥ||”; viśeṣeṇa granthasya vistaratvāpatteratra na likhitāḥ|’ iti pā.| ↩
  291. 291 . ‘naktamityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  292. 292 . ‘ṛtvoraṃśāḥ’ iti pā.| ↩
  293. 293 . ‘atha vā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  294. 294 . ‘natu ṛturūpakālasyāṃśā vyādhyutpādakā na bhavanti, viśiṣṭasya vyādhihetutvāt; tatoṃ'śaśabdasya kathamṛtuśabdaprayogaḥ? ucyate– tanna, saṃvatsararūpasya ca kālasya ṛturūpoṃ'śaḥ ṛtvaṃśa iti yojyaṃ, natvekasya ṛtordināni madhyāntādyaṃśāḥ’ iti pā.| ↩
  295. 295 . atra ‘kopaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  296. 296 . ‘ante samyakpariṇate vāyoḥ iti|’ iti pā.| ↩
  297. 297 . ‘dvividhaṃ raktapittam” (ca. ni. a. 2)’ iti pā.| ↩
  298. 298 . kvacitpustake ‘saṅkhyādibhinneṣu vyādhiṣu’ etatsthāne ‘saṅkhyādibhinneṣvapi’ iti pā.| ↩
  299. 299 . ‘tasmin jñāte viśeṣo bhavatīti paramparayā kāraṇatvaṃ saṅkhyāyāḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  300. 300 . ‘tatra yadyutpadyamāna’ iti pā.| ↩
  301. 301 . ‘kutaḥ? cikitsāviśeṣārtham| iti samprāptilakṣaṇam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  302. 302 . ‘saṃvakṣyate’ iti pā.| ↩
  303. 303 . ‘doṣāṇāmityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  304. 304 . kvacitpustake ‘saṅghaṭṭitānāṃ, yā aṃśāṃśavibhāgena’ etatsthāne ‘saṅghaṭṭitānāmaṃśāṃśavibhāgena’ iti pā.| ↩
  305. 305 . ‘vātādigatatvāt raukṣyādiko’ iti pā.| ↩
  306. 306 . ‘kim’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  307. 307 . ‘sarvai rasaiḥ’ iti pā.| ↩
  308. 308 . ‘kaṣāyarasaḥ kalāyaśca sarvairaṃśaiśca vāyorvardhakaḥ’ iti pā.| ↩
  309. 309 . ‘kaṭvamlatīkṣṇoṣṇaiḥ’ iti pā.| ↩
  310. 310 . ‘kaseruḥ’ iti pā.| ↩
  311. 311 . ‘bahutve pṛthaggrahaṇam’ iti pā.| ↩
  312. 312 . ‘svātantryetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  313. 313 . ‘tatra’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  314. 314 . ‘kārtsnyam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  315. 315 . ‘kārtsnyāvayavāḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  316. 316 . ‘teṣāmavayavaikadeśenābalatvam’ iti pā.| ↩
  317. 317 . ‘tat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  318. 318 . ‘tairyathāmalam’ iti pā.| ↩
  319. 319 . kvacitpustake ‘ṛturūpā aṃśā ṛtvaṃśā’ etatsthāne ‘ṛtvaṃśa’ iti pā.| ↩
  320. 320 . ‘ṛtvorantyādisaptāhānṛtusandhiriti’ iti pā.| ↩
  321. 321 . kvacitpustake ‘nidānārthaḥ sa vyāsenopadekṣyate’ etatsthāne ‘nidānārthastadvyāsenopadekṣyate’ iti pā.| ↩
  322. 322 . ‘uktaṃ nidānapañcakamupasaṃharati– itītyādi|’ etatsthāne ‘uktanidānapañcakamupasaṃharati– iti prokto nidānārtha iti|’ iti pā.| ↩
  323. 323 . ‘uktanidānaprapañcamupasaṃharati’ iti pā.| ↩
  324. 324 . ‘itītyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  325. 325 . ‘saṅkṣepeṇa’ iti pā.| ↩
  326. 326 . ‘yathā nirdiṣṭena’ iti pā.| ↩
  327. 327 . ‘vyāsato’ iti pā.| ↩
  328. 328 . ‘āhārādi’ iti pā.| ↩
  329. 329 . asyāgre kvacitpustake ‘nanu, āgantuke kathaṃ doṣapūrvakatvaṃ? yatastatprakopakāraṇamāhārādikaṃ nāsti? ucyate– abhicārābhighātādinā vyathotpadyate, tena doṣotpattiḥ, tathā ca vyādhiriti; tathā'bhicārādinā'dṛṣṭapreritadoṣotpattiḥ, evamprakāreṇa doṣapūrvakatvam’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate | ↩
  330. 330 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  331. 331 . ‘duṣṭikāraṇatvam’ iti pā.| ↩
  332. 332 . ‘rasaraktādiprakṛtiruktaḥ puruṣaḥ, raktadūṣitaśukrāderasādhyatvena dehārambhakatvaṃ nāsti; raktasya dehārambhakatve satyapi prakṛtyārambhakatvaṃ nāsti, anabhidhānāt; śāstre na raktaprakṛtiruktaḥ puruṣaḥ’ iti pā.| ↩
  333. 333 . asyāgre kvacitpustake ‘tatra vātādidūṣitatvaṃ nāma śukraśoṇitasaṃyogakāle śukraśoṇitayoradhikataradoṣādhikaraṇatvam, anyathā duṣṭayostayordehārambhakatvameva na syāt; uktaṃ ca– “vātapittakaphādiduṣṭaretasaḥ prajotpādane na samarthāḥ|” iti| tatrobhayorekādhikaraṇatvena ekadoṣajā prakṛtiḥ, bhinnādhikaraṇatvena dvandvajā tridoṣajā vā| vātādiprakṛtitvaṃ śarīrasya vātādidūṣitaśukraśoṇitārabdhatvāt’ ityadhikaḥ pāṭhaḥ upalabhyate | ↩
  334. 334 . ‘sphuṭitacaraṇo jāgaruko'navasthitacittaḥ” (su. śā. a. 4) ityādi paṭhitam| prakṛtirogayoścāyaṃ viśeṣaḥ’ iti pā.| ↩
  335. 335 . ‘viśeṣaḥ’ iti pā.| ↩
  336. 336 . ‘praśnasahasranidānākhye’ iti pā.| ↩
  337. 337 . ‘doṣasvarūpatvam’ iti pā.| ↩
  338. 338 . ‘pūrvaṭīkākārairāṣāḍhadharmadāsādibhiḥ’ iti pā.| ↩
  339. 339 . ‘sarveṣāmityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  340. 340 . ‘malinīkaraṇadoṣā’ iti pā.| ↩
  341. 341 . ‘sarveṣāmeva’ iti pā.| ↩
  342. 342 . ‘kathitam’ iti pā.| ↩
  343. 343 . ‘ayamarthaḥ’ iti pā.| ↩
  344. 344 . ‘karotīti’ iti pā.| ↩
  345. 345 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate | ↩
  346. 346 . ‘nidānārthakara ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  347. 347 . ‘duḥkhayatīti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  348. 348 . ‘asyāyamarthaḥ’ iti pā.| ↩
  349. 349 . ‘traividhyaṃ katham’ iti pā.| ↩
  350. 350 . ‘kutaścidrogājjāyate’ iti pā.| ↩
  351. 351 . ‘bhavat’ iti pā.| ↩
  352. 352 . ‘kāraṇabhūtādraktapittājjvaraḥ samupajāyate’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  353. 353 . ‘utā'nantarakālaṃ vā ityata’ iti pā.| ↩
  354. 354 . kvacitpustake ‘santo rogā eva rujākartṛtvāt’ etatsthāne ‘rogā rujākartṛtvāt’ iti pā.| ↩
  355. 355 . ‘jvarāt’ iti pā.| ↩
  356. 356 . ‘tat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  357. 357 . ‘roganivṛttilakṣaṇasiddhyādihetutvenāvaśyam’ iti pā.| ↩
  358. 358 . ‘uktanidānapañcakasya’ iti pā.| ↩
  359. 359 . ‘pañcalakṣaṇanidānam’ iti pā.| ↩
  360. 360 . ‘śrīmān ... ’ iti pā.| ↩
  361. 361 . ‘pañcalakṣaṇanidānam’ iti pā.| ↩
  362. 362 . ‘śrīmān ... ’ iti pā.| ↩
  363. 363 . ‘nidānaṭīkāyām’ iti pā.| ↩