pañcanidānalakṣaṇam | praṇamya jagadutpattisthitisaṃhārakāraṇam |
svargāpavargayordvāraṃ trailokyaśaraṇaṃ śivam
||1||
śrīgaṇeśāya namaḥ| śaśiruciraharārdhavyaktasaktārdhadeho diśatu ghanaghanābhaḥ
padmanābhaḥ śriyaṃ vaḥ| tridaśasaridaśītadyotajāvārimadhyabhramibhavamiva
nābhau vārijaṃ yasya reje||1||
bhaṭṭārajejjaṭagadādhara
2
vāpyacandraśrīcakrapāṇibakuleśvarasenabhojaiḥ| īśānakārtikasukīra
3
sudhīravaidyairmaitreyamādhavamukhairlikhitaṃ vicintya||2||
tantrāntarāṇyapi vilokya mamaiṣa yatnaḥ sadbhirvidheya iha doṣavidhau
samādhiḥ| martyairasarvavidurairvihite kva nāma granthe'sti doṣavirahaḥ
sucirantane'pi||3|| tattadgranthatarubhyo
4
vyākhyākusumarasaleśamāhṛtya| bhramareṇeva mayā'yaṃ vyākhyāmadhukośa
ārabdhaḥ||4|| upayuktamihānuktaṃ nidānaṃ
mādhavena yat| granthavyākhyāprasaṅgena mayā tadapi likhyate||5||
atha prathitasarvāyurvedabodhaviśuddhabuddhiḥ śrīmādhavakaro
vikāranikarahetvāditattvabubhutsotsukacikitsakajanānujighṛkṣayā
vidhitsitagranthasandarbhārambhe tatpratyūhavyūhavyapohahetuṃ
paramāptācāraparamparāpariprāptaṃ sveṣṭadevatāpraṇāmaṃ prāk prāṇaiṣīt;
5
granthaśrotṝṇāmapi viśveśvaramaheśvarasya praṇāmānuvādamātrādapi
6
vighnopaśamo bhavatītyabhiprāyeṇa taṃ granthādau nibaddhavān– praṇamyetyādi|
atra praśabdo bhaktyatiśayakhyāpakaḥ| nibandhanakriyāpekṣayā praṇāmasya
pūrvakālabhāvitvāt praṇameḥ ktvāpratyayaḥ| jagacchabdenotpattimantaḥ
7
kṣityādayo'bhidhīyante; teṣāmutpattau svakāraṇasamavāye, sthitau
katicitkālāvasthāne, saṃhāre pradhvaṃse, kāraṇaṃ kartāram| svargaḥ sukham,
apavargo mokṣaḥ ātyantikaduḥkhanivṛttilakṣaṇaḥ, tayordvāramupāyaṃ
pradhānakāraṇam| etena sakalapuruṣārthahetutvamuktaṃ,
sukhāvāptiduḥkhahānivyatiriktasya puruṣārthasyābhāvāt| ata eva
trailokyaśaraṇaṃ trailokyarakṣitāram| na coktajagatsthitikāraṇatvena
paunaruktyaṃ, jagacchabdenotpattimatāmevābhidhānāt| atra tu trailokyaśabdo
bhuvanatrayavarticetanācetanasamūhavācī, lokaśabdasya
bhuvanajanayorabhidhāyakatvāt| tathā cāmaraḥ– “lokastu bhuvane jane” (a. ko.
kā. 3 va. 3) iti| trailokyamiti svārthe ṣyañ;
8
cāturvarṇyavat| harādiparyāyān parityajya śivapadanirdeśena granthasya
tadadhyetṝṇāṃ ca sakalakalyāṇamabhilaṣan śivapadaṃ nibaddhavān;
śivakāritvenaiva maheśvarasya śivapadābhidhānamiti||1||
tulasīkusumaṃ dadhattamālapratimaṃ ballavigopabālasaktam| kimapi
tribhavaikamūlakandaṃ paramānandamahaṃ mahaḥ smarāmi||1||
śrīhammīranareśvaraḥ
9
samabhavatprauḍhapratāpānala-
jvālājālakarāladagdhapavanaprāgbhāraśuṣkendhanaḥ| yasya prauḍhasabhāṅgaṇeṣvapi
yaśaḥsvarlokakallolinī- kallolāmalamaṅganāḥ sumanasāṃ gāyanti romāñcitāḥ||2||
pratyarthikṣitināthasārthavanitāvaidhavyadīkṣāguroḥ śauryaṃ yasya raṇāṅgaṇe
suragaṇaiḥ paśyan surāṇāṃ patiḥ| labdhvā netrasahasrajaṃ phalamalaṃ smṛtvā
nijābhyarthitaṃ rāmaṃ rāvaṇaghātinaṃ ca samabhūttuṣṭo vilakṣaḥ punaḥ||3||
tasyābhavadvaidyavaraḥ prabhūtaviśvāsapātraṃ viditaścaritraiḥ| pramodanāmā
sakalapramodī kalāvilāsaikanidhirdvijendraḥ||4||
jyeṣṭho'bhavattasya sutaḥ praśastaśāstrārthavettā śivasaktacetāḥ|
10
raiśarmanāmā prathitaḥ kalābhirmahanmadakṣoṇipateḥ sabhāyām||5||
anyaśca tasyāsti sutaḥ kanīyānvācaspatiḥ sattvaguṇaikasaṅgaḥ||
sahodaraprītatamaḥ samastā yo vaidyavidyāḥ svayamadhyajīgapat||6||
11
guruvacanavicāraiścārucañcaccaritraścarakacaturacetāḥ suśrute suśruto yaḥ|
kapilamatavayasye brahmavidyārahasye
prakaṭitapaṭubuddhirbuddhakāṇādasiddhiḥ||7||
tenojjvalā vivṛtiralpadhiyāṃ hitāya sambaddhyate vibudhamādhavasaṅgrahasya|
vijñāya tārkikavaraikavicāravedyaṃ vaiṣamyagumphanavaśānmadhukoṣabandham||8||
tatra granthārambhe prārabdhagranthaparisamāptyarthaṃ granthaśrotṝṇāmapi
12
pratyūhavyūhavyudāsārthaṃ śiṣṭācāraparipālanārthaṃ granthakāraḥ
prāgviśiṣṭeṣṭadevatāpraṇāmaṃ nibaddhavān– praṇamyetyādi| yugmam| mayā
rogaviniścayo grantho nibaddhyata iti sambandhaḥ| kiṃ kṛtvā? praṇamya|
13
atra prakarṣārthadyotakena praśabdena granthakṛdbhaktyatiśayaṃ khyāpayati|
kaṃ? śivam| sakalabhuvanapatermaheśvarasya nāmabāhulye'pi
tadadhyāpakādhyetṝṇāṃ kalyāṇamabhilaṣan granthakāraḥ śivapadaṃ nibaddhavān|
kīdṛśaṃ śivaṃ? jagadutpattisthitisaṃhārakāraṇam| jagacchabdenotpattimantaḥ
pṛthivyādayo'bhidhīyante; teṣāmutpattau svakāraṇasamavāye, sthitau
katicitkālāvasthāne, saṃhāre saṃharaṇe, kāraṇaṃ hetum| punaḥ kīdṛśaṃ?
svargāpavargayordvāraṃ; svargaḥ sukham, apavargo mokṣaḥ,
14
tayordvāram upāyaṃ pradhānakāraṇam| punaḥ kīdṛśaṃ? trailokyaśaraṇaṃ
bhuvanatrayasya rakṣitāram||1||
nānāmunīnāṃ vacanairidānīṃ samāsataḥ sadbhiṣajāṃ niyogāt |
sopadravāriṣṭanidānaliṅgo nibadhyate rogaviniścayo'yam
||2|| nānātantravihīnānāṃ
bhiṣajāmalpamedhasām | sukhaṃ vijñātumātaṅkamayameva bhaviṣyati
||3||
abhidheyasambandhaprayojanopadeśamantareṇa prekṣāvatāṃ na pravṛttiḥ
15
syāt iti, atastadabhidhānārthaṃ ślokadvayamāha– nānetyādi| rogāṇāṃ viśeṣeṇa
16
vātajatvādisādhyāsādhyatvādirūpeṇa niścayo jñānaṃ yena sa rogaviniścayo
grantho nibadhyate'bhidhīyate, ‘asmābhiḥ’ iti śeṣaḥ| tasya viśeṣaṇam–
sopadravetyādi| saha upadravādibhirvartate yaḥ sa tathā;
17
etena viśeṣaṇadvāreṇa upadravāriṣṭanidānaliṅgasvarūpamabhidheyamuktaṃ bhavati,
18
etadvyatiriktasyābhidheyasyābhāvāt; tathā sati upadravādibhirabhidheyaiḥ saha
granthasya vācyavācakalakṣaṇaḥ sambandho'yabhihitaḥ| tatra, upadravo
rogārambhakadoṣaprakopajanyo'nyavikāraḥ,
19
uktaṃ ca carake– “vyādherupari yo vyādhirbhavatyuttarakālajaḥ| upakramāvirodhī
ca sa upadrava ucyate||” iti; niyatamaraṇakhyāpakaṃ liṅgamariṣṭaṃ; nidānaṃ
rogotpādako hetuḥ; liṅgaṃ rogakhyāpako hetuḥ| tena ‘liṅgyate jñāyate
vyādhiranena’ iti pā.[ “liṅgyante jñāyante vyādhayo'nena” iti vyutpattyā
pūrvarūparūpopaśayasamprāptayo'bhidhīyante| yadyapi nidānamapi rogaviśeṣaṃ
bodhayati, tathā'pyutpattijñaptihetutvena kāraṇadvaividhyapratipādanārthaṃ
tasya pṛthagabhidhānam| eṣāṃ copadravādīnāṃ vistarābhidhānaṃ yathāvasaraṃ
kariṣyate| nanu, roganidānāditattvamatisūkṣmatvenāsarvajñasya
20
jñānaviṣayaḥ, tat kathaṃ tadupadeśe prekṣāvatāṃ pravṛttirityata āha–
nānāmunīnāmityādi| etena granthasya prāmāṇyaṃ pravṛttyaṅgatvamuktaṃ bhavati;
munayo hi tapoyogardhibalāttraikālikanikhilajñānaśālinaḥ puruṣātiśayā ucyante|
nanu, yadyevambhūtaḥ
21
kasyacidgrantho'nyo'pyāste, tenaiva vyavahārasiddheḥ kṛtakāryatvenāsya
niṣprayojanatā syādityata āha– idānīmityādi| idānīmasmābhireva
22
prāthamyena nānāmunīnāṃ vacanairevaṃvidho nibandhaḥ kriyate| samāsata iti
saṅkṣepataḥ|
23
etenālpabuddhīnāmativistaratvenāpravṛttyaṅgatādoṣaḥ parihṛto bhavati| nanu,
kṛte'pi granthe'nupādeyapuruṣapraṇītatvena na kaścidbhiṣak pravartiṣyata iti
granthasya vaiyarthyaṃ syādityata āha– sadbhiṣajāṃ niyogāditi| niyogo
niyojanam “asmadupakārāya granthaḥ kriyatām” ityevaṃ prārthanetyarthaḥ; athavā
niyoga ājñā, etenātmanaḥ savinayatvamuktaṃ bhavatītyarthaḥ|
24
nānātantretyādi| sukhaṃ yathā bhavati tathā ātaṅkaṃ rogaṃ vijñātumayameva
grantho bhaviṣyati, ‘kāraṇam’ iti śeṣaḥ| etena rogajñānaṃ prayojanamityuktaṃ,
phalaṃ cāsya cikitsitamiti mantavyam yaduktaṃ carake– “rogamādau parīkṣeta
tato'nantaramauṣadham| tataḥ karma bhiṣak paścājjñānapūrvaṃ samācaret||” iti
(ca. sū. a. 20)| nanu, nānāmunīnāṃ vacanaireva rogajñānaṃ bhaviṣyati, kimanena
tadupajīvinā granthenetyata āha– alpamedhasāmiti alpamedhasām alpabuddhīnām;
mahābuddhayo hi
25
ativistaraduradhigamanātantrādhyayanakṣamā bhavanti, na tvalpabuddhaya iti|
mahādhiyāmapi ālasyānāsāditadurupapādāśeṣasaṃhitānāmayameva rogajñānāya
bhaviṣyatītyāha– nānātantretyādi||2-3||
nānāmunīnāmityādi| ayaṃ rogaviniścayo grantho nibadhyate vidhīyate, rogāṇāṃ
viniścayo jñānaṃ yasmātsa tathā| kiṃviśiṣṭaḥ? sopadravāriṣṭanidānaliṅgaḥ;
sahopadravādibhirvartate
26
iti sopadravaḥ, upadravo rogārambhakadoṣaprakopajanyo vikāraḥ| uktaṃ ca
carake– “vyādherupari yo vyādhirbhavatyuttarakālajaḥ| upakramāvirodhī ca sa
upadrava ucyate||”
27
iti; niyatamaraṇakhyāpakaṃ liṅgamariṣṭaṃ; nidānaṃ rogotpādako hetuḥ, niścīyate
28
pratipādyate vyādhiraneneti nidānaṃ; liṅgaṃ rogakhyāpako hetuḥ, tena liṅgyate
jñāyate'neneti vyutpattyā pūrvarūparūpopaśayasamprāptayo vijñāyante iti| nanu,
sarvajñajñānaviṣaye paramasūkṣmanidānāditattvajñāne'sarvajñapuruṣavākyaiḥ
kathaṃ buddhimatāṃ pravṛttirityata āha– nānāmunīnāṃ
29
vacanairiti| yogardhibalāttraikālikajñānadarśī
30
puruṣātiśayo munirucyate| idānīmiti– asmābhireva prādhānyena nānāmunīnāṃ
vacanairevaṃvidho granthaḥ kriyate; anyairācāryairevaṃvidho grantho na kṛta
ityarthaḥ| samāsata iti saṅkṣepāt| nanu, kṛte'pi granthe na kaścidbhiṣak
pravartiṣyata iti granthasya vaiyarthyaṃ syādityata āha– sadbhiṣajāṃ
31
niyogāditi| niyogo niyojanam, asmadupakārāya granthaḥ kriyatāmevambhūtā
prārthanetyarthaḥ
32
granthasyāsyotkṛṣṭatvamāha– nānetyādi| mahābuddhayo hi
duradhigamatantrādhyayanakṣamā bhavanti, ato nānātantravihīnānāmalpabuddhīnāṃ
bhiṣajāṃ sukhaṃ yathā bhavati tathā ātaṅkaṃ rogaṃ vijñātumayameva grantho
33
bhaviṣyatīti; ‘kāraṇam’ iti śeṣaḥ|
34
uktaṃ ca– “rogajñānārthamevādau yatnaḥ kāryo bhiṣagvaraiḥ| sati tasmin
kriyārambhaḥ puṇyāya yaśase śriyai||” rogamādau parīkṣeta
tato'nantaramauṣadham| tataḥ karma bhiṣak paścājjñānapūrvaṃ samācaret iti||2-3||
nidānaṃ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā | samprāptiśceti vijñānaṃ rogāṇāṃ
pañcadhā smṛtam ||4|| (vā. ni. a. 1) |
vyādherjñātavyasya
35
pañca jñānopāyā bhavantīti tānāha– nidānamityādi| ete pañca vyastāḥ samastāśca
vyādhibodhakāḥ| na ca samastapakṣe kṛtakaraṇatvaṃ vācyaṃ,
36
pramāṇasamplavasyāpi dṛṣṭatvāt| (
37
anumitavahnau pratyakṣopamānaśabdānāmapi sthitisattvāt) na yo
38
hyanumānena pratīto vahniḥ sa eva pratyakṣāgamābhyāṃ nopalabhyate [
39
na vā nidānādīni prekṣāvanto ye naivamālocayeyuḥ; (
40
kintu ye prekṣāvante nidānādīni syurityeva vetsyanti)
41
ekenaiva pratipādito vyādhiriti vayamihodāsmahe (
42
na manyāmahe)| kiñca,
43
ekena pratipādite'pi vyādhāvapare'vaśyamabhidhātavyāḥ, bhinnaprayojanatvāt|
tathāhi– yadi nidānaṃ nocyate tadā tatparivarjanaṃ kathaṃ labhyate? uktaṃ hi
suśrute– “
44
vātādīnāṃ pratīkāraḥ prokto vistarataḥ punaḥ| saṅkṣepataḥ kriyāyogo
nidānaparivarjanam||” iti (su. u. taṃ. a. 1)| kiñca, yathā– mṛdbhakṣaṇāt
pāṇḍurogaḥ, makṣikābhakṣaṇācca chardiravasīyate; na
45
tu tathā nidānena sarvatra niyatarogādhyavasāyaḥ,
46
jvaragulmādīnāmekakāraṇatvāt| yadāha carakaḥ– “eko heturanekasya
tathaikasyaika eva hi| vyādherekasya
47
bahavo bahūnāṃ bahavastathā||” iti (ca. ni. a. 8)| api ca kadācit pratyāsannaṃ
nidānaṃ bādhitvā viprakṛṣṭanidānakṛto doṣasañcayo vyādhiṃ kuryāt, tasmāt
48
kevalānnidānānna vyādhijñānaṃ bhavatīti pūrvarūpādīnāmupādānamiti
49
vāpyacandraḥ| asati pūrvarūpābhidhāne tatroktaḥ kriyāviśeṣo na saṅgacchate|
uktaṃ hi carake– “
50
jvarasya pūrvarūpe laghvaśanamapatarpaṇaṃ vā||” iti (ca. ni. a. 1)| tathā ca
suśrute–
51
vātikajvarapūrvarūpe ghṛtapānamiti| tathā'sādhyatvaṃ ca nopalabhyeta| uktaṃ ca
carake– “pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvaroktānyatimātrayā| yaṃ viśanti viśatyenaṃ
mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ|| anyasyāpi ca rogasya pūrvarūpāṇi yaṃ naram|
viśantyanena kalpena tasyāpi maraṇaṃ dhruvam||” (ca. i. a. 5) iti| tathā
raktapittapramehayorviśeṣajñānaṃ ca na jāyate| uktaṃ ca carake– “hāridravarṇaṃ
rudhiraṃ ca mūtraṃ vinā pramehasya hi pūrvarūpaiḥ| yo mūtrayettaṃ na vadet
pramehaṃ raktasya pittasya hi sa prakopaḥ||” iti (ca. ci. a. 6)| asati
rūpābhidhāne
52
vyādheraśeṣeṇa svarūpameva na vyavacchidyate; kiṃ ca sādhyāsādhyatvaṃ ca na
jñāyate| tathā hi sukhasādhyalakṣaṇe carakaḥ– “hetavaḥ pūrvarūpāṇi
rūpāṇyalpāni yasya vai| na ca tulyaguṇo dūṣyo na doṣaḥ prakṛtirbhavet||” iti
(ca. sū. a. 10); kaṣṭasādhyalakṣaṇe carakaḥ– “nimittapūrvarūpāṇāṃ rūpāṇāṃ
madhyame bale|” (ca. sū. a. 10) iti; tathā– “sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ|
sannipātajvaro'sādhyaḥ” (ca. sū. a. 3) iti| asatyupaśayābhidhāne
saṅkīrṇalakṣaṇe'nabhivyaktaklaṣaṇe vā vyādhau viśeṣabodho na syāt| taduktaṃ
carake– “gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ” (parīkṣeta) (ca. vi. a. 4)
iti| asatyāṃ ca samprāptau pūrvarūpādipratītasyāpi
vyādheścikitsopayoginoṃ'śāṃśavikalpanābalakālāderapratīteścikitsāviśeṣo na
syāt| tasmāt pañcāpi nidānādayo vaktavyāḥ|
pañcavidhamapyetadvyādhyutpattijñaptihetubhūtaṃ nidānaśabdenocyate| yadāha
suśrutaḥ– “hetulakṣaṇanirdeśānnidānāni” (su. sū. a. 3) iti| tatraivaṃ
53
nidānaśabdaniruktiḥ– “nirdiśyate vyādhiraneneti nidānaṃ”; “diśeḥ
pṛṣodarāditvādrūpasiddhiḥ|” iti gadādharaḥ; “niścitya dīyate pratipādyate
vyādhiraneneti nidānam||” iti jejjaṭaḥ| bhaṭṭāraharicandreṇāpi
54
tantrayuktyādivivaraṇaprastāve eṣaiva niruktiruktā| niśabdo niścaye| tathā ca
vararucerupasargasūtram– “ni niścayaniṣedhayoḥ” iti| loke'pi ‘adya te nidānaṃ
kariṣyāmi’ ityukte niścayaṃ
55
kariṣyāmītyavagamyate| nidānamiti karaṇe lyuṭ; tena ‘vyādhiniścayakaraṇaṃ
nidānam’ iti nidānādipañcakasāmānyalakṣaṇam| nidānaśabdo'yaṃ
56
nidānaviśeṣe jātau ca vartate; yathā– tṛṇaśabdaḥ tṛṇaviśeṣe tṛṇajātau ca
vartate| yattu,
57
bhaṭṭāraharicandreṇa nidānasthāne– “yā gauḥ sudohā bhavati na tāṃ
58
nidadīta|” iti vyāsaprayogamupanyasya nibandhārtho nidānaśabdo vyākhyātaḥ
‘nidīyate nibadhyate
59
hetvādisambaddho vyādhiranena’ iti kṛtvā; tattu
nidānasthānarūpagranthābhiprāyeṇa, nahi hetvādayo
60
hetvādisambaddhaṃ vyādhiṃ pratipādayanti
61||4||
tasya ca vyādherjñātavyasya pañca jñānopāyā bhavanti tānāha–
62
nidānamityādi| nidānaṃ pūrvarūpaṃ rūpamupaśayaḥ samprāptiścaite pañca vyastāḥ
samastāśca vyādhibodhakāḥ| rogāṇāṃ vijñānaṃ viśiṣṭajñānaṃ, pañcadhā
pañcaprakāreṇa, smṛtaṃ kathitaṃ, ‘munīndraiḥ’ iti śeṣaḥ|
63
upaśayastatheti
64
tathāśabdastulyakṛtyatāṃ dyotayati, evaṃ samprāptiścetyatra cakāro'pi| iti
parisamāptau|
65
rogāṇāṃ tacca nidānaṃ sannikṛṣṭaviprakṛṣṭabhedena dvidhā bhavati| sannikṛṣṭaṃ
yathā– vātādayaḥ kupitāḥ jvarādirogamutpādayanti| viprakṛṣṭaṃ yathā– hemante
nicitaḥ śleṣmā vasante ca prakupyati; tathā''hārādirapi, tatra
kaṭukāmladadhyādikaṃ pittajvarasya| pūrvarūpaṃ yathā– jvarasyaivālasyādayaḥ|
rūpaṃ yathā– svedāvarodha ityādi; “
66
āgamāpagamakṣobhakāṭhinyamṛdutoṣmaṇām| vaiṣamyaṃ tatra tatrāṅge tāstāḥ
syurvedanāścalāt||” ityādi
67
ca| upaśayo yathā– vātaḥ snehanamardanādinopaśānta upalabhyate sa ‘upaśaya’
ityucyate| samprāptiryathā-yathā duṣṭenetyādilakṣaṇāt| nanvekenaiva
68
roganiścaye'nyeṣāmupādānaṃ vyartham? ucyate– bhinnaprayojanatvāt
nānyataravaiyarthyam| tacca yathā– nidānenādhigatasya vyādhestatparivarjanam;
uktaṃ ca suśrute– “saṅkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjanam|” iti|
69
pūrvarūpeṇa vyādherviśeṣajñānaṃ jāyate| yathā carake– “hāridravarṇaṃ rudhiraṃ
ca mūtraṃ vinā pramehasya ca pūrvarūpaiḥ| yo mūtrayettaṃ na vadetpramehaṃ
raktasya pittasya hi sa prakopaḥ||” iti; tathā'dhigatasya
vyādhestatroktakriyākramaśca lakṣyate; ukte ca carake– “jvarasya pūrvarūpe
laghvaśanamapatarpaṇaṃ
70
vā|” iti; tathā ca suśrute– “vātikajvarapūrvarūpe ghṛtapānam|” iti| tathā ca
sādhyāsādhyatvamapi jñāyate| uktaṃ ca carake– “pūrvarūpāṇi sarvāṇi
jvaroktānyatimātrayā| yaṃ viśanti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ|| anyasyāpi
ca rogasya pūrvarūpāṇi yaṃ naram| viśantyanena kalpena tasyāpi maraṇaṃ
dhruvam||”
71
iti| rūpeṇāpi ca vyādheḥ sukhasādhyatvaṃ kaṣṭasādhyatvamasādhyatvaṃ ca
jñāyate; yato'lparūpaḥ sukhasādhyo vyādhiḥ, madhyarūpaḥ kaṣṭasādhyaḥ,
sampūrṇarūpastvasādhya iti| tathā ca sukhasādhyalakṣaṇe carakaḥ– “hetavaḥ
pūrvarūpāṇi
72
rūpāṇyalpāni yasya ca| na ca tulyaguṇo dūṣyo na doṣaḥ prakṛtirbhavet||” iti;
kaṣṭasādhyalakṣaṇe carakaḥ– “
73
nimittapūrvarūpāṇāṃ rūpāṇāṃ madhyame bale|” iti;
74
tathā “
75
sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ sannipātajvaro'sādhyaḥ|”
76
iti| upaśayena vinā pratītasya vyādheḥ saṅkīrṇalakṣaṇe'nabhivyaktalakṣaṇe vā
vyādhau viśeṣāvabodho na syāt, uktaṃ hi carake– “gūḍhaliṅgaṃ
vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ buddhyeta|” iti| tathā ca suśrute– “
77
abhyaṅgasnehasvedādyairvātarogo na śāmyati| vikārastatra vijñeyo duṣṭamatrāsti
śoṇitam||” iti| śoṇitasekastatropaśama iti| asatyāṃ ca samprāptau
pūrvarūpādibhiḥ pratītasyāpi
vyādheścikitsitopayogyāṃśāṃśavikalpabalakālādīnāmajñāne cikitsāviśeṣo na syāt,
tasmānnidānādipañcakavijñānena sarve rogā viśeṣeṇāvabudhyanta iti||4||
nimittahetvāyatanapratyayotthānakāraṇaiḥ | nidānamāhuḥ paryāyaiḥ... |5| (vā.
ni. a. 1) |
eṣāṃ nidānādīnāṃ madhye samānāsamānajātīyavyāvartakaṃ
78
kāraṇarūpanidānasya lakṣaṇamāha– nimittetyādinā paryāyairityantena| etaiḥ
śabdairyo'rtho'bhidhīyate tannidānaṃ; yathā–
“buddhirupalabdhirjñānamityanarthāntaram|” (nyā. da. pra. ā. sū. 15)
79
iti| nanu, kiṃ militairekaikaśo vā? nādyaḥ, ekārthābhidhāyināṃ śabdānāṃ
militānāmaprayogāt; dvitīyaścettadā savyabhicāraḥ; nimittasya śakunādau, hetoḥ
80
prayojake kartari, āyatanasya sthāne, pratyayasya laḍādau, utthānasya
81
udgamanotsargayośca darśanāt| naivaṃ, śakunādīnāṃ nimittādibhiḥ
sarvairanabhidhānāt| ata evāha– paryāyairiti| nahi teṣāṃ te paryāyāḥ, yataḥ
krameṇaikārthavācakāḥ śabdāḥ parasparaṃ paryāyā ucyante|
tasmānnimittādiśabdaiḥ
82
paryāyairabhidhīyamānatvaṃ nidānatvam| etacca paryāyakathanaṃ śāstre
vyavahārārtham| idaṃ tu saṅkṣepato lakṣaṇam– “setikartavyatāko
rogotpādakaheturnidānam|” iti| yanmate doṣetikartavyatārūpā samprāptiriṣyate
tanmate samprāptivyudāsārthaṃ ‘setikartavyatāka’ iti padaṃ, tasyā
83
doṣetikartavyatārūpāyā itikartavyatāntarābhāvāt| yanmate vyādhijanma
samprāptiḥ, tanmate ‘vyādhyutpattiheturnidānam’ iti lakṣaṇam| ubhayatrāpi
‘utpatti’
84
etatpadaṃ jñaptihetupūrvarūpādivyavacchedārtham| sa ca heturanekadhā; tatra
85
prathamaścaturvidhaḥ, yadāha upakalpanīyādhyāye haricandraḥ–
“sannikṛṣṭaviprakṛṣṭavyabhicāriprādhānikabhedāccaturdhā|” iti| sannikṛṣṭo
yathā– naktandinartubhuktāṃśā doṣaprakopasya hetavaḥ, na te
cayādikamapekṣante| viprakṛṣṭo yathā– “hemante nicitaḥ śleṣmā vasante
kapharogakṛt|” (su. u. taṃ. a. 64);
86
kiṃvā sannikṛṣṭo jvarasya rūkṣādisevā, viprakṛṣṭo rudrakopaḥ| vyabhicārī
yathā– yo durbalatvādvyādhyadhikaraṇāsamarthaḥ| yadāha carakaḥ– “(
87
nidānādiviśeṣā) abalīyāṃso'thavā'nubandhnanti, na tadā vikārābhinirvṛtiḥ|” iti
(ca. ni. a. 4)| prādhāniko yathā– viṣādiḥ; trividho vā,
asātmyendriyārthasaṃyogaprajñāparādhapariṇāmabhedāt| tatra,
asātmyendriyārthasaṃyogo'yogātiyogamithyāyogayuktā rūparasādayaḥ,
prajñāparādho mithyājñānādiḥ, pariṇāmo'yogādiyuktā ṛtusvabhāvajāḥ śītādayaḥ|
“adharmasya ca rogahetoratraivāntarbhāvaḥ” iti bhaṭṭāraharicandraḥ, tasyāpi
kālāntarapariṇatasya duḥkhakartṛtvāt| cakrastu prajñāparādhe
tasyāntarbhāvamāha; mithyājñānakṛtabrahmavadhādijanmano'dharmasya
prajñāparādha eva mūlaṃ;
88
balābalaṃ tvatra na nirūpyate, rogakāraṇatvenādharmasya sarvathā
siddhatvāditi| doṣavyādhyubhayahetubhedācca
89
sa trividhaḥ| doṣahetavo yathā– cayaprakopapraśamanimittā yathartūtpannā
madhurādayaḥ| vyādhihetavo yathā– mṛdbhakṣaṇaṃ pāṇḍurogasya kāraṇam| yadyapi
mṛdapi doṣaṃ prakopayatyeva; yaduktaṃ carake– “kaṣāyā mārutaṃ, pittamūṣarā,
madhurā kapham|” iti (ca. ci. a. 16) tathā'pi tajjairdoṣaiḥ pāṇḍuroga
evārabhyate na tvanyo vikāra iti vyādhihetutā bhavati| ubhayaheturyathā
vātarakte– “hastyaśvoṣṭrairgacchataścāśnataśca” (su. ni. a. 1) ityādi|
90
tatra yadyapi
91
doṣaprakopapūrvakameva vyādhijananaṃ, tathā'pi doṣavadvyādhāvapi tasya
kāraṇatvamiti bodhayati| tena tatra
92
na vyādhiharamātraṃ bheṣajaṃ prayojyaṃ, kintūbhayapratyanīkam| na ca vācyaṃ
kāraṇabhūtadoṣanivṛttyaiva
93
kāryabhūtasya vyādhernivṛttiriti; yataḥ pratiniyataśaktikāni bheṣajadravyāṇi
bhavanti; kathamanyathā ślaiṣmikatimire
94
śleṣmaharameva vamanaṃ na prayujyate| yaduktaṃ suśrute– “na vāmayettaimirikaṃ
na gulminaṃ na cāpi
95
pāṇḍūdararogapīḍitam|” (su. ci. a. 33) iti| sa evotpādakavyañjakabhedācca
dvidhā| tatrotpādako yathā– hemantajo madhurarasaḥ kaphasya| vyañjako yathā–
tasyaiva
96
kaphasya vyañjako vasante sūryasantāpaḥ iti bhaṭṭāraharicandraḥ| tatra
vyañjakaḥ
97
preraka ityarthaḥ| bāhyābhyantarabhedācca dvidhā| tatra bāhyā
āhārācārakālādayaḥ| etadabhiprāyeṇa
98
tīsaṭācāryaḥ– “vyāyāmādapatarpaṇāt prapatanādbhaṅgāt kṣayājjāgarādvegānāṃ ca
vidhāraṇādatiśucaḥ śaityādatitrāsataḥ| rūkṣakṣobhakaṣāyatiktakaṭukairebhiḥ
prakopaṃ vrajedvāyurvāridharāgame pariṇate cānne'parāhṇe'pi ca||
kaṭvamloṣṇavidāhitīkṣṇalavaṇakrodhopavāsātapastrīsamparkatilātasīdadhi-surāśuktāranālādibhiḥ|
bhukte jīryati bhojane ca śaradi grīṣme sati prāṇināṃ madhyāhne ca
tathā'rdharātrisamaye pittaṃ prakopaṃ vrajet||
gurumadhurarasātisnigdhadugdhekṣubhakṣyadravadadhidinanidrāpūpasarpiṣprapūraiḥ|
tuhinapatanakāle śleṣmaṇaḥ samprakopaḥ prabhavati divasādau bhuktamātre
vasante||” (ca. ka. a. 29-31) iti| ābhyantarā
99
yathā– doṣā dūṣyāśca| tatra doṣo'pi prakupitaḥ prākṛtādibhedādanekadhā|
prākṛto yathā– vasante śleṣmā, śaradi pittaṃ,
100
prāvṛṣi vāyuḥ| vaikṛtastu yathā– vasante pittaṃ vāyurvā, varṣāsu kaphaḥ pittaṃ
vā, śaradi kapho vāyurvā| asya prayojanaṃ sukhasādhyatvādi| yaduktaṃ carake–
“prākṛtaḥ sukhasādhyastu vasantaśaradudbhavaḥ|” (ca. ci. a. 3) ityādi|
anubandhyānubandhabhedācca dvidhā| anubandhyaḥ pradhānam, anubandho'pradhānam|
yadāha carakaḥ– “svatantro vyaktaliṅgo yathoktasamutthānopaśamo
bhavatyanubandhyaḥ, tadviparītalakṣaṇastvanubandhaḥ|” (ca. vi. a. 6) iti| asya
prayojanaṃ saṃsargaje vyādhāvanubandhyo viśeṣeṇa cikitsyo'nubandhāvirodhena|
101
taduktaṃ carake– “tatropadravasya prāyaḥ pradhānapraśamāt praśamaḥ|” (ca. ci.
a. 21) iti| upadravo'nubandhaḥ| prakṛtivikṛtito yathā– vātaprakṛtervātarogaḥ
kaṣṭasādhyo bhavati,
102
kaphapittaprakṛtestu sukhasādhyaḥ| yadāha sukhasādhyalakṣaṇe carakaḥ– “na ca
tulyaguṇo dūṣyo na doṣaḥ prakṛtirbhavet” (ca. sū. a. 10) iti| āśayāpakarṣato
yathā– yadā
103
svamānasthitameva doṣaṃ svāśayādākṛṣya vāyuḥ sthānāntaraṃ gamayati tadā
104
svamānastho'pi sa vikāraṃ janayati| yadāha carakaḥ– “prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ
mārutaḥ śleṣmaṇaḥ kṣaye| sthānādādāya gātreṣu yatra yatra
105
visarpati|| tadā
106
bhedaśca dāhaśca tatra tatrānavasthitaḥ| gātradeśe bhavatyasya śramo
daurbalyameva ca||” iti (ca. sū. a. 17)| asya prayojanaṃ vātasyaiva tatra
viguṇasya svasthānānayanaṃ kāryaṃ,
107
natu pittasya hrāsanaṃ; “ye tvenāṃ pittasya sthānākṛṣṭiṃ na vidanti, te
dāhopalambhena pittavṛddhiṃ manyamānāḥ pittaṃ hrāsayantaḥ pittakṣayalakṣaṇaṃ
rogāntaramevotpādayanta āturamatipātayanti|” iti bhaṭṭāraharicandraḥ| anye
tvāhuḥ– bhrājakādibhedena sarvadehasthite pitte yadā svāśayākṛṣṭaṃ
pittamavayavāntaramanilena prāpitaṃ tadā tadavayavāntarasthaṃ
pittamāgantupittasambandhenādhikameva jātaṃ, tataśca pittavṛddhilakṣaṇaiveyaṃ
duṣṭirna duṣṭyantaram, anyathā dāha eva na syāt nahi
108
svamānastho doṣo vikāraṃ janayatīti| bhaṭṭāraharicandrasya tvayamabhiprāyaḥ–
yadyapyevaṃ tathā'pi cikitsābhedārthaṃ
vṛddhikṣayavyatiriktasthānāntaragatirūpo duṣṭiviśeṣo'vaśyameveṣṭavyaḥ, anyathā
vṛddhaṃ pittamiti matvā virecanaṃ pittahrāsanaṃ vā kāryaṃ, naca tattatra
yogyaṃ, kiṃ tu svasthānānayanam| yaccoktaṃ carakeṇa– “kṣayaḥ sthānaṃ ca
vṛddhiśca
109
vijñeyā trividhā gatiḥ|” (ca. sū. a. 17) ityādi, tat prāyikamiti| gatito
yathā– gatirdoṣāṇāṃ kṣīṇavṛddhatvādayaḥ| yaduktaṃ carake “kṣayaḥ sthānaṃ ca
vṛddhiśca doṣāṇāṃ trividhā gatiḥ| ūrdhvaṃ cādhaśca tiryakca vijñeyā trividhā
parā|| trividhā cāparā koṣṭhaśākhāmarmāsthisandhiṣu|” (ca. sū. a. 17) iti||
atra sthānamiti samatvam| tatra kṣayādilakṣaṇaṃ yathā– “doṣāḥ pravṛddhāḥ svaṃ
liṅgaṃ darśayanti yathābalam| kṣīṇā jahati svaṃ liṅgaṃ, samāḥ svaṃ karma
kurvate||” (ca. sū. a. 17)– iti| svaṃ liṅgamiti kupitasya vāyo raukṣyādayo
dharmāḥ, karmāṇi ca sraṃsaśūlādīni| yadāha carakapāṭhasaṃvādī
110
sudāntasenaḥ– “ādhmānastambharaukṣyasphuṭanavimathanakṣobhakampapratodāḥ,
kaṇṭhadhvaṃsāvasādau
111
śramakavilapanaṃ sraṃsaśūlaprabhedāḥ| pāruṣyaṃ karṇanādo
112
viṣamapariṇatibhraṃśadṛṣṭipramohā,
113
vispandodghaṭṭanāni glapanamaśayanaṃ tāḍanaṃ pīḍanaṃ ca||
114
nāmonnāmau viṣādo
115
bhramaparipatanaṃ jṛmbhaṇaṃ romaharṣo,
vikṣepākṣepaśoṣagrahaṇaśuṣiratācchedanaṃ veṣṭanaṃ ca| varṇaḥ śyāvo'ruṇo vā
tṛḍapi ca mahatī svāpaviśleṣasaṅgā, vidyāt karmāṇyamūni prakupitamarutaḥ syāt
kaṣāyo rasaśca|| visphoṭāmlakadhūmakāḥ pralapanaṃ svedasrutirmūrchanaṃ,
daurgandhyaṃ daraṇaṃ mado
116
visaraṇaṃ pāko'ratistṛḍbhramau| ūṣmā'tṛptitamaḥ praveśadahanaṃ kaṭvamlatiktā
rasā, varṇaḥ pāṇḍuvivarjitaḥ kvathitatā karmāṇi pittasya vai|| tṛptistandrā
gurutā staimityaṃ kaṭhinatā malādhikyam| snehāpaktyupalepāḥ śaityaṃ kaṇḍūḥ
prasekaśca|| carakartṛtvaṃ śotho nidrādhikyaṃ rasau paṭusvādū| varṇaḥ
śveto'lasatā karmāṇi kaphasya jānīyāt|| dvidoṣaliṅgaḥ saṃsargaḥ
sannipātastriliṅgakaḥ|” iti| liṅgajñānaprayojanaṃ ca cikitsābhedārtham| yadāha
suśrutaḥ– “kṣīṇā vardhayitavyāḥ, vṛddhā hrāsayitavyāḥ, samāḥ pālayitavyāḥ”
(su. ci. a. 33)– iti| ūrdhvādigatiryathā– ūrdhvagaṃ raktapittamityādi| asya
prayojanaṃ raktapittasyordhvagasya virecanam, adhogasya vamanam| yathoktaṃ
carake– “
117
pratimārgaṃ ca haraṇaṃ raktapitte vidhīyate|” (ca. ni. a. 2) iti| yastu
gatibhedānabhijñaḥ saḥ “virekaḥ pittaharāṇāṃ” (ca. sū. a. 25) iti
vacanādadhoge raktapitte virekaṃ prayuñjāna āturasyānarthamevotpādayati;
jvarādiṣu tiryagdoṣagatiṣu yathoktaṃ cikitsitamiti| vṛddhā doṣāḥ kadācit
koṣṭhaṃ, kadācicchākhāḥ, kadācinmarmāsthisandhīnāśritya rujanti;
marmāsthisandhiṣu gatiḥ kṛcchrasādhyatvopādakatvādekatvena nirdiṣṭā| koṣṭha
āmāśayādiḥ, śākhā raktādayo dhātavastvakceti,
118
carakakṛtaiveyaṃ sañjñā| koṣṭhādyabhidhānaprayojanaṃ cikitsābhedārtham|
yathoktaṃ carake– “āmāśayagate vāte kaphe pakvāśayāśrite| rūkṣapūrvo hitaḥ
svedaḥ snehapūrvastathaiva ca||” (ca. sū. a. 14); tathā– “santataṃ
rasaraktasthaḥ so'nyedyuḥ piśitāśritaḥ|” (su. u. taṃ. a. 39) ityādi; tathā–
“nāgnikarmopadeṣṭavyaṃ snāyumarmavraṇeṣu ca|” (ca. ci. a. 25) iti| ete ca
doṣāḥ sāmatvanirāmatvābhyāmapi jñātavyāḥ| yaduktam– “ūṣmaṇo'lpabalatvena
dhātumādyamapācitam| duṣṭamāmāśayagataṃ rasamāmaṃ pracakṣate|| āmena tena
saṃyuktā doṣā dūṣyāśca dūṣitāḥ| sāmā ityupadiśyante ye ca rogāstadudbhavāḥ||
srotorodhabalabhraṃśagauravānilamūḍhatāḥ|
ālasyāpaktiniṣṭhīvamalabhedāruciklamāḥ|| liṅgaṃ malānāṃ sāmānāṃ nirāmāṇāṃ
viparyayaḥ|” (vā. sū. a. 13)| “vāyuḥ sāmo vibandhāgnisādatandrāntrakūjanaiḥ||
vedanāśothanistodaiḥ kramaśo'ṅgāni pīḍayet| vicaredyugapaccāpi gṛhṇāti kupito
bhṛśam| snehādyairvṛddhimāpnoti sūryameghodaye niśi| nirāmo viśado rūkṣo
nirvibandho'lpavedanaḥ|| viparītaguṇaiḥ śāntiṃ snigdhairyāti viśeṣataḥ|
durgandhaṃ haritaṃ śyāvaṃ pittamamlaṃ sthiraṃ guru|| amlikākaṇṭhahṛddāhakaraṃ
sāmaṃ vinirdiśet| ātāmraṃ pittamatyuṣṇaṃ rase kaṭukamasthiram|| pakvaṃ
vigandhaṃ vijñeyaṃ rucipaktṛbalapradam| āvilastantulaḥ styānaḥ
kaṇṭhadeśe'vatiṣṭhate| sāmo balāso durgandhaḥ kṣududgāravighātakṛt|| phenavān
piṇḍitaḥ pāṇḍurniḥsāro'gandha eva ca| pakvaḥ sa eva vijñeyaśchedavān
vaktraśuddhikṛt||” iti| asya prayojanaṃ sāme pācanaṃ, nirāme śamanamiti| ete
ca doṣāḥ
119
parasparasambaddhāstaratamādibhedena dviṣaṣṭidhā bhavanti| tadudāharaṇāni
vistaratvāpatteratra na likhyante, sauśrutadoṣabhedavikalpādhyāye (su. u. taṃ.
a. 66) draṣṭavyāni| uktahetudoṣabhedayoḥ saṅgrahaślokau– “catvāro
vyabhicāridūranikaṭaprādhānikatvāt,
punaste'sātmyendriyakārthayukpariṇatiprajñāparādhāttridhā|
rugdoṣobhayakāraṇādapi tathā, dvau vyañjakotpādakau, bāhyābhyantarabhedato'pi
kathitā hetoḥ prabhedā amī|| doṣasya ca prākṛtavaikṛtābhyāṃ,
bhedo'nubandhyādapi cānubandhāt| tathā
prakṛtyaprakṛtitvayogāttathā''śayākarṣavaśādgateśca||” iti nidānam|5|–
nidānasya paryāyaśabdānāha– nimittetyādi|
120
paryāyairiti nimittādibhiḥ ṣaḍbhireva paryāyairnidānamāhuḥ, ‘munayaḥ’ iti
śeṣaḥ; etacca
121
paryāyakathanaṃ śāstre vyavahārāya, tatra tatra śāstrapradeśe nidānametaiḥ
paryāyairboddhavyamiti| ekārthavācakāḥ śabdāḥ parasparaṃ paryāyā ucyante||5||–
...prāgrūpaṃ yena lakṣyate
||5|| utpitsurāmayo doṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhitaḥ
| liṅgamavyaktamalpatvādvyādhīnāṃ
122
tadyathāyatham ||6|| (vā. ni. a. 1) |
nidānānantarīyakatvāt pūrvarūpādīnāṃ tadanantaraṃ prāgrūpamāha–
123
prāgrūpamityādi| dvividhaṃ hi pūrvarūpaṃ bhavati, sāmānyaṃ viśiṣṭaṃ ca| tatra
sāmānyaṃ yena doṣadūṣyasammūrchanāvasthājanitena bhāvijvarādivyādhimātraṃ
pratīyate, na tu vātādijanitatvādiviśeṣaḥ| yathā– ‘śramo'ratirvivarṇatvaṃ’
(su. u. taṃ. a. 39); ityādi, tathā
124
devaguruvipradveṣādi; sāmānyābhiprāyeṇaivata tantrāntaram–
“vyādherjātirbubhūṣā ca pūrvarūpeṇa lakṣyate| bhāvaḥ kimātmakatvaṃ ca lakṣyate
lakṣaṇena hi||” iti|
125
tathā''ha parāśaraḥ– “pūrvarūpaṃ nāma yena bhāvivyādhiviśeṣo lakṣyate na tu
doṣaviśeṣaḥ|” iti| viśiṣṭaṃ yathā– uraḥkṣatādau liṅgānyeva
vātādijānyavyaktāni| yaduktaṃ tatraiva– “avyaktaṃ lakṣaṇaṃ tasya pūrvarūpamiti
smṛtam|” (ca. ci. a. 11) iti tathā suśrutaḥ– “sāmānyato viśeṣāttu
jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt| pittānnayanayordāhaḥ kaphādannārucistathā||” iti
(su. u. taṃ. a. 39) hārīte'pyuktam– “iti pūrvarūpamaṣṭānāṃ jvarāṇāṃ
sāmānyataḥ, viśeṣatastu jṛmbhāṅgamardabhūyiṣṭhaṃ hṛdayodvegi vātajam|” ityādi|
nanu, cātyarthaṃ vyaktatvaṃ tataśca jṛmbhāderapi rūpatvaṃ prasajyeta;
yadvakṣyati– “tadeva vyaktatāṃ yātaṃ rūpamityabhidhīyate|” (vā. ni. a. 1) iti|
ucyate– yathā śramādaya itararogavyatiriktaṃ bhāvijvaramātraṃ bodhayanti na tu
vātajatvādiviśeṣamityatasteṣāmavyaktatvaṃ, tathā pittādijvaravyatiriktaṃ
bhaviṣyadvātajvaramātraṃ bodhayanti jṛmbhādayaḥ, na tu vātasya
rūkṣaśītadhātukṣayāvaraṇādijanyatvarūpaviśeṣaṃ bodhayanti;
ityato'vyaktavātajvarabodhakatvādavyaktatvameva jṛmbhādīnāmiti
jejjaṭavāpyacandramādhavakarakārtikakuṇḍādayo vyācakṣate| anye tvāhuḥ–
126
prabhūtāvyaktapūrvarūpasahacaritasya vyaktasyāpi jṛmbhādeḥ
pūrvarūpavyapadeśaḥ; yathā– māṣarāśiḥ; chatriṇo gacchantyevamādi| na ca
vyaktatvena rūpādabhedaḥ; niyamena
pūrvarūparūpayorbhāvivartamānavyādhibodhakatvāditi| tatra
127
viśiṣṭaṃ prāgrūpaṃ rūpāvasthāyāmanuvartate eva, tasyaivābhivyaktasya rūpatvāt;
na tu doṣadūṣyasammūrchanāvasthājanitaṃ
128
romaharṣabālapradveṣādikaṃ niyamenānurvate, yadyanuvarteta tadā
sarvajvarāṇāmasādhyatvaṃ prasajyeta| etadabhiprāyeṇa, “pūrvarūpāṇi sarvāṇi
jvaroktānyatimātrayā| yaṃ viśanti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ||” (ca. i.
a. 5)– iti carakavacanamityāhuḥ| tadevaṃ dvividhe pūrvarūpe vyavasthite
sāmānyapūrvarūpamāha–
129
prāgrūpamityādi| yena śramādinā, utpitsuḥ sāmagrīsākalyādutpādecchuḥ, āmayo
rogaḥ, doṣaviśeṣeṇa vātādijanyāsādhāraṇavepathvādinā, anadhiṣṭhito'sambaddho,
lakṣyate jñāyate, tat prāgrūpamiti| viśiṣṭaprāgrūpamāha–
liṅgamavyaktamalpatvādvyādhīnāṃ tadyathāyathamiti| prāgrūpamityanena
pūrvoktena sambandhaḥ| liṅgaṃ lakṣaṇam; avyaktaṃ nātyabhivyaktam, atra
heturalpatvādaṇutvāt,
130
natvāvaraṇādiyogādavyaktamityarthaḥ; yathāyathaṃ yasya vyādheryadrūpaṃ
tadevāvyaktaṃ
131
tasya pūrvarūpamityarthaḥ| anye tu pūrvarūpalakṣaṇamāhuḥ– “sthānasaṃśrayiṇaḥ
kruddhā bhāvivyādhiprabodhakam| doṣāḥ kurvanti yalliṅgaṃ pūrvarūpaṃ
taducyate||” iti| tannātiyuktaṃ, rājayakṣmaṇaḥ pūrvarūpasya
tṛṇakeśanipātāderadṛṣṭajanyasyāvyāpakatvāt| yadāha carakaḥ– “yakṣmiṇāṃ
ghūṇakeśānāṃ tṛṇānāṃ patanāni ca| prāyo'nnapāne, keśānāṃ nakhānāṃ
132
cābhivardhanam||” (ca. ci. a. 8) iti| na ca tadapi doṣajaṃ, doṣāṇāṃ
tṛṇādibhirasambandhāt, asambaddhasya ca bhāvasya kāraṇatvenādṛṣṭatvāt;
paramparayā tu sambandhakalpanayā'tiprasaṅgāt, sarvaṃ sarvasya kāraṇaṃ syāt|
etaddoṣaparijihīrṣayaiva paramakuśalena
133
vāgbhaṭenādṛṣṭadoṣajasarvapūrvarūpopasaṅgrāhakaṃ yenetipadaṃ nibaddhamiti
134
carakenoktaṃ matvā tadīyapūrvarūpalakṣaṇameva mādhavakaro likhitavān|
saṅkṣepatastu lakṣaṇam– “bhāvivyādhibodhakameva liṅgaṃ pūrvarūpam|” iti|
evakāreṇa nidānopaśayayoḥ samprāpteśca doṣetikartavyatārūpāyā vyavacchedaḥ,
135
teṣāṃ tajjātīyānāmutpannānutpannavyādhibodhakatvāt| tathā hi– nidānaṃ
mṛdbhakṣaṇarūpaṃ bhāvipāṇḍurogamanupaśayarūpaṃ ca vartamānaviśiṣṭavyādhiṃ
bodhayati; upaśayo'pi pūrvarūpāvasthāprayukto bhāviviśiṣṭavyādhiṃ
136
jñāpayati, rūpāvasthāprayuktaśca vartamānaviśiṣṭavyādhiṃ
137
jñāpayati; samprāptiśca pūrvarūpasya madhyāhnādāvutpattiprakopābhyāṃ
138
bhaviṣyadviśiṣṭavyādhiṃ,
139
rūpasya ca madhyāhnaprakopādinā vartamānaviśiṣṭavyādhiṃ jñāpayati;
ityeṣāmutpannānutpannavyādhibodhakatvam| nanu, yadā
140
pūrvarūpaviśeṣaṃ smṛtvotpannavyādherviśeṣāvadhāraṇaṃ tadā pūrvarūpamapi
vartamānavyādhibodhakaṃ, yathoktaṃ raktapittaprameharūpasandehe carakeṇa–
“hāridravarṇaṃ rudhiraṃ ca mūtraṃ vinā pramehasya hi pūrvarūpaiḥ|” (ca. ci. a.
6) ityādi| atrocyate– kiṃ vyādhijanmanaḥ pūrvaṃ pūrvarūpaṃ gṛhītaṃ na vā? ādye
bhāvivyādhibodhakatvameva; dvitīye smaraṇotpattireva na syāt, anubhavābhāvāt|
athocyate– pūrvarūpaṃ
141
dantādīnāṃ malāḍhyatvādirūpaṃ svarūpeṇānubhūtameva, kintu
142
pramehapūrvarūpatayā na pratibhātam; utpanne tu vyādhau tat smṛtaṃ
pramehaviśeṣamavadhārayati|
143
evaṃ
144
tarhi pūrvarūpasmaraṇaṃ kāraṇaṃ na tu pūrvarūpaṃ, rūpāvasthāyāṃ tasya
vyapagatatvāt| smaraṇaṃ na pramāṇamiti cet, satyaṃ; kintu
145
(pūrvānubhavajanitasaṃskāropasthita)smaraṇasahakṛtaṃ
146
pūrvarūpaṃ vyādhiviśeṣabodhakaṃ, na tu kevalaṃ smaraṇaṃ; yathā–
saṃskāropasthāpitasmaraṇasahakṛtaṃ cakṣuḥ pratyabhijñāyāṃ
prāgavasthāviśiṣṭaghaṭāvabodhakam– so'yaṃ ghaṭa iti| evaṃ
smaraṇavadāptopadeśe'pi vācyaṃ,
147
tasya ca liṅgapadena vyudāsaḥ; bhāvipadena rūpasya; liṅgapadena cakṣurādeḥ,
tasya ghaṭajñānādisādhāraṇatvenāliṅgatvāt; asādhāraṇaṃ hi liṅgaṃ bhavati|
etacca
148
pūrvarūpamavidyamānasyāpi vyādherliṅgaṃ bhavatyeva; yathā– viśiṣṭameghodayo
vṛṣṭeḥ| iti pūrvarūpam||5-6||
prāgrūpalakṣaṇamāha–
149
prāgrūpamityādi| yena
150
jṛmbhālasyārucyādinā utpitsurudbubhūṣurāmayo jvarādirlakṣyate jñāyate tat
prāgrūpaṃ bhāvivyādhibodhakaliṅgamityarthaḥ| kimbhūta āmayaḥ?
151
doṣaviśeṣeṇa vātādinā, anadhiṣṭhitaḥ anāsāditaḥ| tarhi
152
vātādidoṣeṇānadhiṣṭhitasya vyādherutpitsutaiva na ghaṭate, kāraṇābhāvāt; na hi
vātādīn vihāya vyādheḥ prāyeṇānyataḥ sambhavaḥ sambhāvyate, tathāhi–
“sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ|” iti;
tasmāddoṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhitatvamutpitsorāmayasya yaducyate,
tadavyaktarūpadoṣāpekṣayā'vagantavyamiti| tat prāgrūpam| utpitsūnāṃ
jvarādīnām, alpatvādanāsāditabalavattvāt, avyaktaliṅgamaspaṣṭalakṣaṇam|
yathāyathamiti yathā yena
153
yasya vyādheḥ jvarādyanyatamasyātmīyātmīyamavagantavyam| tacca prāgrūpaṃ
dvividham– sāmānyaṃ, viśiṣṭaṃ ca| yena doṣadūṣyadhātusammūrchanāvasthājanitena
bhāvijvarādivyādhimātraṃ pratīyate, na tu vātādijanitatvādiviśeṣaḥ, tat
sāmānyaṃ; yathā– jvarasya ‘śramo'ratirvivarṇatvam’ ityādi; yena
bhāvivyādhyārambhakadoṣacihnapradeśamātraṃ pratīyate tadviśiṣṭaṃ, yathā–
“jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt| pittānnayanayordāhaḥ, kaphānnānnābhinandanam||”
iti| atra tu viśiṣṭe prāgrūpe jṛmbhādirūpaṃ dṛṣṭvā rūpatvameva na vaktavyaṃ,
vyādhyārambhakadoṣamātrasūkṣmacihnarūpatvāt;
154
tathāhi tṛṇādicaye patite'gnikaṇe sūkṣmatvāt dhūmamātravyaktiṃ jñātvā
karavastrāditāḍanapratīkāraistadupaśamaḥ kartuṃ śakyate, na tu prajvalite
vahnau; tathā–
155
bhaviṣyadrogārambhakadoṣalakṣaṇaikamātraṃ vyaktaṃ viśiṣṭaṃ prāgrūpaṃ jñātvā
bhāvivyādherupaśamaḥ kartuṃ
156
pāryate iti| atastu pūrvarūparūpayorbheda eva| taddvayamapi kvacicchārīraṃ
dṛśyate, kvacinmānasaṃ
157
ca| tatra śārīraṃ yathā– “
158
jvarasyālasyavairasyagātragauravasāsrākulekṣaṇam|” ityādikam| mānasaṃ yathā–
aratirhitopadeśeṣvakṣāntiḥ
159
ityādikam||5-6||
tadeva vyaktatāṃ yātaṃ rūpamityabhidhīyate | saṃsthānaṃ vyañjanaṃ liḍgaṃ
lakṣaṇaṃ cihnamākṛtiḥ ||7|| (vā. ni. a. 1) |
yadyapi pūrvarūpānantaraṃ samprāptirbhavati, tathā'pi vyādhisvarūpajñānārthaṃ
rūpamāha–
160
tadevetyādi| tadeva pūrvarūpameva| vyaktatāmudbhūtatāmiti| nanu vyaktatvaṃ
pūrvarūpasya kiṃ kārtsyena, ekadeśena vā? ādye
161
sarvajvarāṇāmasādhyatvaṃ syāt; yaduktaṃ carake– “pūrvarūpāṇi sarvāṇi” (ca. i.
a. 5) ityādi; dvitīye hi “jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt| pittānnayanayordāhaḥ”
(su. u. taṃ. a. 39) ityāderapi pūrvarūpasya rūpatvaprasaṅgaḥ? naivam,
anabhyupagamānna kṛtsnasya nāpyekadeśasya,
kintvanirdhāritaikatvānekatvaviśeṣasya pūrvarūpamātrasya vyaktasya
162
vyādherliṅgatvaṃ; yathā– tārṇapārṇādiviśeṣaviraheṇa dhūmamātrasya
vahnibodhakatvam| evaṃ vyavasthite yadā sarvasyābhivyaktistadā na sādhyatvam,
anyathā tu sādhyatvam| na ca
163
jṛmbhāde rūpatvaprasaṅgaḥ, tasya prāgeva vyaktatvāt; avyaktaṃ sadvyaktatāṃ
yātaṃ tasya
164
rūpatvenābhidhānāt; aparaprabhūtāvyaktaliṅgasahacaritatvena
pūrvarūparūpayorasamānakālatvena ca rūpatvāyogāditi īśvarasenastvāha– “
165
vyādheḥ svarūpaṃ yadvyaktaṃ tadrūpam” iti| tanna, vikalpāsahatvāt| tathā hi–
svarūpamiti kiṃ
166
svaṃ rūpaṃ svarūpam? āhosvit
167
svīyaṃ rūpaṃ svarūpaṃ? svīyamapi dharmaḥ, kāryaṃ vā? na tāvat svarūpaṃ,
svātmani kriyāvirodhāt; rūpaṃ hi vyādhipratipattinimittamuktaṃ, tacced
vyādhisvabhāva eva tarhi vyādhisvabhāvādeva vyādhisvabhāvaḥ pratīyata iti
vyaktaḥ svātmani kriyāvirodhaḥ| nāpi dharmaḥ,
168
carakoktakṛṣṇatvaṅnakhaviṇmūtratvāderarśorūpatvānupapatteḥ| nahi
169
kṛṣṇatvaṅnakhādikamarśodharmaḥ, atanniṣṭhatvāt; dharmāṇāṃ ca dharminiṣṭhatvāt,
anyathā'tiprasaṅgāt| nāpi kāryam, upadravāderapi rūpatvaprasaṅgāt| tadapi
kṛcchrasādhyāsādhyavyādherliṅgamiti cet, naivam;
170
asādhyatvādereva talliṅgaṃ, na tu vyādheḥ;
171
tasya pūrvameva jñātatvād, bhedenopādānācca;
172
taduktam– “sopadravāriṣṭanidānaliṅgo nibadhyate rogaviniścayo'yam|” iti, nanu,
upadravo na vyādheḥ kāryaṃ, kintu vyādhyārambhakadoṣasya; yaduktaṃ suśrute–
“sa
173
tanmūlamūla evopadravasañjñakaḥ|” iti (su. sū. a. 35); vyācakṣate ca
ṭīkākṛtaḥ– “
174
tanmūlaṃ tasya vyādhermūlaṃ doṣarūpaṃ mūlaṃ yasya sa tanmūlaḥ|” iti| naivam,
apacāreṇa mūlabhūtadoṣopabṛṃhaṇalabdhabalaścedvyādhirupadravaṃ karoti tena ‘
175
tanmūlamūla’ ityuktavān| ata evāha carakaḥ– “kaściddhi rogo rogasya
heturbhūtvā praśāmyati|” (ca. ni. a. 8) ityādi|
176
sarvamevaitatsvarūpaśabdavācyaṃ kvacitkiñciditi; tathā
177
ca sati na vyabhicāra iti kecit|
178
tathā'pi vyavasthāmātraṃ syānna tu lakṣaṇam, ekasya sakalarūpasaṅgrāhakasya
179
dharmasyābhāvāt, upadravasyāpi vyādhisvarūpatvāpatteśceti| tasmāt
“utpannavyādhibodhakameva liṅgaṃ rūpam” iti lakṣaṇam| ‘utpanna’ iti padaṃ
pūrvarūpavyavacchedārtham;
180
evakāreṇa nidānasamprāptyupaśayā vyavacchidyante,
teṣāmutpannānutpannavyādhibodhakatvāt; tacca darśitameva; liṅgapadena
cakṣurādervyudāsaḥ; yanmate vyādhijanmarūpā samprāptistanmate tasyā
liṅgapadena vyavacchedaḥ, na hi sā vyādhijñāne liṅgaṃ, kintu kāraṇamātram|
śāstre vyavahārārthaṃ
181
nidānavallakṣaṇārthaṃ ca rūpaparyāyānāha– saṃsthānamityādi|
182
nanu, rūpeṇa vyādhirjñāyate, na ca rūpavyatirekeṇa vyādhirupalabhyate; yato
militā arucyādaya eva jvaraḥ, kāsādyekādaśarūpāṇyeva rājayakṣmā| ucyate–
naivaṃ, tathāvidhadoṣadūṣyasammūrchanāviśeṣo jvarādirūpo vyādhiḥ,
tatkāryāścārucyādayaḥ
183;
184
kiñca arucyādaya eva pratyekaśo rūpāṇi, tatsamudāyo vyādhiḥ, yataḥ
samudāyibhyo'nya eva samudāyaḥ, yathā– khadiratarūṇāṃ vanamiti; anye tu rāhoḥ
śiraḥ, śilāputrasya śarīramitivadasatyapi bhede bhedavivakṣayā samarthayanti;
naiyāyikāstu tatrāpi bhedamāpādayanti| nanu, “vikāro duḥkhameva ca|” iti (ca.
sū. a. 9) carakavacanādduḥkhasyātmaguṇasya kathamarucyādisamudāyatvaṃ? naivaṃ,
duḥkhayatīti duḥkhamiti vyutpattyā
duḥkhahetordhātuvaiṣamyādervyādhitvasvīkārāt| arucyādayastu svarūpeṇa vikārā
eva,
185
yadā tvanyapratipādakāstadā liṅgānyevocyante| yadāha carakaḥ– “jñānārthaṃ yāni
coktāni vyādhiliṅgāni saṅgrahe| vyādhayaste tadātve tu liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ||”
iti (ca. ni. a. 8)|
186
iti rūpalakṣaṇam||7||
idānīṃ rūpaṃ lakṣayitumāha– tadevetyādi|
187
tadeva prāgrūpaṃ vyaktatāṃ yātaṃ rūpamiti kathyate;
anirdhāritaikatvānekatvaviśeṣasya pūrvarūpamātrasya vyaktasya
vyādherliṅgatvaṃ, yathā
188
tārṇapārṇādiviśeṣaviraheṇa dhūmamātrasya vahnibodhakatvamiti|
saṃsthānamityādi|
189
saṃsthānādyākṛtyantāḥ ṣaḍrūpasya paryāyavācakāḥ, tathā pūrvarūpasyāpi; yathā–
pūrvasaṃsthānaṃ, pūrvavyañjanamityādyapare'pi||7||
hetuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇām | auṣadhānnavihārāṇāmupayogaṃ
sukhāvaham ||8|| vidyādupaśayaṃ vyādheḥ sa
hi sātmyamiti smṛtaḥ | viparīto'nupaśayo vyādhyasātmyābhisañjñitaḥ
||9|| (vā. ni. a. 1) |
upaśayamāha– hetuvyādhītyādi| heturbāhya ābhyantaraśca, vyādhirjvarādiḥ,
190
etayorhetuvyādhyorvyastasamastayorviparyastā viparītāḥ, etayoreva
vyastasamastayorviparyastārthakāriṇo
191
nidānasamānadharmiṇo'pi prabhāvādrogapraśamakāriṇaḥ; evaṃvidhā ye
auṣadhānnavihārā bheṣajāhārācārāsteṣāmupayogamācaraṇaṃ sukhāvahaṃ
sukhakaramupaśayaṃ
192
vidyādupaśayākhyaṃ jānīyādvyādheḥ| tasya paryāyamāha– sa hi sātmyamiti smṛta
iti| carake'pyuktam– “sātmyārtho hyupaśayārthaḥ” iti (ca. ni. a. 1)| hiśabdaḥ
pādapūraṇe| sukhāvahamiti sukhaṃ roganivṛttilakṣaṇaṃ; yathā vyapadiśanti loke–
‘bhārāpagame sukhinaḥ saṃvṛttāḥ sma’ iti, tat sukhamāvahati
samyagāyattyā'nubandhena
193
ca karotīti sukhāvaham| etena sadāhatṛṣṇānavajvariṇaḥ śītalajalapānaṃ
tatkālasukhakaramapi nopaśaya
194
iti tātparyārthaḥ| atra, auṣadhānnavihārāṇāmityupalakṣaṇaṃ; tena deśakālāvapi
boddhavyau| ata eva vṛddhavāgbhaṭena
195
vyādhyādiviparītamabhidhāya “etena deśakālāvapi vyākhyātau” (vṛ. vā. ni. a. 1)
ityākhyātam|
196
sudāntaseno'pyāha– “sukhānubandho yo heturvyādhyādiviparītakaḥ|
deśādikaścopaśayo jñeyo'nupaśayo'nyathā||” iti| saṅkṣepatastu lakṣaṇam–
“auṣadhādijanitaḥ sukhānubandha upaśayaḥ” iti|
197
srakcandanavanitādyupabhogajanitasukhanivṛttyarthamauṣadhādipadam,
anubandhaśabdaśca
198
apathyajanitatadātvasukhavyavacchedārthaḥ| etadapyudāharaṇadarśanaparaṃ, na tu
lakṣaṇam; auṣadhādīnāṃ
199
hetuviparītādīnāṃ ca parasparavyabhicāreṇa lakṣaṇatvāyogāt| tasmāt
‘samyagvyādhijaduḥkhopaśamaheturupaśayaḥ’, ‘sātmyamupaśayaḥ’ iti vā lakṣaṇam;
‘auṣadhajanitaḥ sukhānubandha upaśayaḥ’ iti vā lakṣaṇam| carake;
āhārācāradeśakālalaṅghanādīnāṃ dravyādravyabhūtānāmauṣadhatvenābhidhānāt|
athaiṣāmudāharaṇāni; tatra hetuviparītāni; auṣadhaṃ yathā– śītakaphajvare
śuṇṭhyādyuṣṇaṃ bheṣajam| yaduktam– “śītenoṣṇakṛtānrogān śamayanti
200
bhiṣagvidaḥ| ye
201
tu śītakṛtā rogāsteṣāmuṣṇaṃ bhiṣagjitam||” iti (ca. vi. a. 3)| annaṃ yathā–
śramānilaje jvare rasaudanam| vihāro yathā– divāsvapnotthe kaphe rātrau
jāgaraṇamiti| atha vyādhiviparītāni| auṣadhaṃ yathā– atisāre stambhanaṃ
pāṭhādi, tathā śirīṣo viṣaṃ hanti, khadiraḥ kuṣṭhaṃ, haridrā pramehamiti;
naite doṣamapekṣante
202
prabhāvādrogapraśamakāriṇa iti| vāpyacandrastvāha– “jvarādivyādhiharaṃ
yaddravyaṃ tadapi doṣapratyanīkaṃ”,
203
kintu doṣapratyanīkādasyāyaṃ bhedaḥ– yaddoṣapratyanīkaṃ tannāvaśyaṃ
vyādhiharaṃ; yathā– vamanalaṅghane kaphahare na kaphagulmaṃ harataḥ; uktaṃ hi
carake– “kaphe laṅghanasādhye tu kartari jvaragulmayoḥ| tulye'pi deśakālādau
laṅghanaṃ na ca sammatam||” iti; tathā– “na vāmayettaimirikaṃ na gulminaṃ na
cāpi
204
pāṇḍūdararogapīḍitam|” iti; (su. ci. a. 33); “yattu vyādhiharaṃ tadavaśyaṃ
doṣaharaṃ, tadvyādhiṃ
205
śamayattadārambhakadoṣamapi śamayati; anyathā sa rogo jita eva na syāt,
206
kāraṇatādavasthyāt” iti| tannātisaṅgatamityanye; yato doṣastatra samavāyī
nimittaṃ vā; na ca samavāyinimittābhāvaprayukto niyamena kāryābhāvaḥ,
207
kintvasamavāyinimittābhāvaprayukto'pi; yathā–
208
kapālamālāsaṃyogasyāsamavāyikāraṇasya vināśādapi ghaṭābhāvaḥ; tathā– roge'pi
samprāptilakṣaṇasya saṃyogasya
209
vināśādrogasyāpi vināśaḥ, doṣastu svataḥ kriyāntareṇa vā nivartate;
210
kiñca yadi vyādhipratyanīkamavaśyaṃ doṣaṃ nivartayediti svīkriyate,
tadobhayapratyanīkādbhedo durupapādaḥ syāditi| nanu, yadi nimittakāraṇaṃ
doṣastatkathaṃ tadārabdhavikāre vamanādinā doṣaharaṇaṃ vidhīyate? nahi
daṇḍakulālādyucchede ghaṭoccheda iti| ucyate, yatra
yāvannimittakāraṇasthāyikāryaṃ tatra
211
nimittakāraṇocchedādapi kāryanāśaḥ; yathā–
212
vartitailanāśādapi pradīpanāśaḥ; tathābhūtāśca doṣāḥ
213
prāyaśa iti| annaṃ yathā– atisāre stambhanaṃ masūrādi| vihāro yathā– udāvarte
pravāhaṇaṃ;
214
mantrauṣadhidhāraṇabalyupahāraniyamaprāyaścittahomagurudevaśuśrūṣādayo'pi
vyādhiviparītā vihārā iti vāpyacandraḥ| atha hetuvyādhiviparītāni– auṣadhaṃ
yathā– vātaśothe daśamūlaṃ vātaharaṃ śothaharaṃ ca| yaduktaṃ carake
ṣaḍvirecanaśatāśritīye'dhyāye ‘pāṭalā’ ityādi yāvat– “daśemāni śothaharāṇi”
iti (ca. sū. a. 4) annaṃ yathā– vātakaphagrahaṇyāṃ takraṃ, śītavātotthe jvare
peyā; sā hyuṣṇavīryatvādvātaṃ hanti prabhāvājjvaraṃ ca| yaduktaṃ carake– “
215
jvaraghnyo jvarasātmyatvāt” iti (ca. ci. a. 3);
216
suśrute'pi– “jvare caivātisāre ca yavāgūḥ sarvadā hitā|” iti (su. u. taṃ. a.
40)| vihāro yathā– snigdhadivāsvapnaprajātāyāṃ tandrāyāṃ rūkṣaṃ
tandrāviparītaṃ rātrijāgaraṇamiti| atha hetuviparītārthakārīṇi; auṣadhaṃ
yathā– pittapradhāne
217
pacyamāne vraṇaśothe pittakara uṣṇa upanāhaḥ| annaṃ yathā–
218
pacyamāne vraṇaśothe'nnaṃ vidāhi| vihāro yathā– vātonmāde trāsanamiti| atha
vyādhiviparītārthakārīṇi; auṣadhaṃ yathā– chardyāṃ vamanakārakaṃ
madanaphalādi| annaṃ yathā– atisāre
219
virecanārthaṃ virecanaṃ kṣīram
220| vihāro yathā– chardyāṃ vamanārthaṃ pravāhaṇamiti| atha
hetuvyādhiviparītārthakārīṇi; auṣadhaṃ yathā– agnipluṣṭe uṣṇo'gurvādilepaḥ,
viṣe vā viṣam| annaṃ yathā– madyapānotthe madātyaye madakārakaṃ madyam| vihāro
yathā– vyāyāmajanitasammūḍhavāte jalaprataraṇarūpo vyāyāma iti| nanu chardyāṃ
bahuśleṣmajāyāṃ
221
vamanayogyāyāṃ yadi vamanaṃ na kriyate tadā
222
cirānuvartī rogo'nucchedyo vā syāt, tataśca vamanaṃ prayuktaṃ
doṣapratyanīkameva bhavati; yaduktaṃ suśrute– “chardiṣu bahudoṣāsu vamanaṃ
hitamucyate|” (su. u. taṃ. a. 49) iti,
223
tathā āmātisāre kṣīrasya virekitvenāmaniḥ saraṇāddhetupratyanīkameva bhavati|
evamagnipluṣṭe'pyuṣṇakriyayā raktasya vilayanena sthānāntaragamanāt
224
hetupratyanīkameva;
225
anyathā dāhaprakupitaṃ raktaṃ tatrasthaṃ pākamārabhet; yaduktaṃ suśrute–
“agninā kopitaṃ raktaṃ bhṛśaṃ jantoḥ
226
prakupyati| tatastenaiva vegena pittamasyāpyudīryate||” iti (su. sū. a. 12);
śītakriyā ca tatra niṣiddhā, raktasya styānatvahetutvāt; yadāha suśrutaḥ–
“prakṛtyā hyudakaṃ śītaṃ
227
skandayatyatiśoṇitam| tasmāt sukhayati hyuṣṇaṃ natu śītaṃ kathañcana||” iti
(su. sū. a. 12)| skandayati styānīkaroti; tathā jaṅgamaviṣe ūrdhvagasvarūpe
maulaviṣamadhogasvarūpaṃ hetuviparītameva| yaduktaṃ carake– “viṣaṃ
viṣaghnamuktaṃ yat prabhāvastatra kāraṇam| ūrdhvānulomikaṃ yacca
228
tat prabhāvaprabhāvitam||” iti (ca. sū. a. 26)| asyāyamarthaḥ–
viṣatvāviśeṣe'pi kuto gatibheda ityata uktam– tat prabhāvaprabhāvitamiti;
tathā madyakṛte madātyaye yanmadyaṃ tadapi mātuluṅgacukrādiyutaṃ
suśrutādibhirvihitaṃ kevalācca dravyāntarasaṃyuktamanyadeva, athavā
vātamadātyaye rūkṣamādhvīkādinā janite snigdhapaiṣṭikādimadyaṃ prayujyamānaṃ
hetuviparītameva;
229
yaccoktaṃ suśrute– “yathā narendropahatasya kasyacidbhavet prasādastata eva
nānyataḥ| dhruvaṃ tathā madyahatasya dehino bhavet prasādastata eva
nānyataḥ||” iti (su. u. taṃ. a. 47), tanmadyajātīyābhiprāyeṇaiva;
yaccorustambhe jalaprataraṇaṃ, tatrāpi jalasya śaityena
230
bahiragacchan dehoṣmā
231
kumbhakārapavananyāyenāntaḥpiṇḍitau medaḥśleṣmāṇau vilāyayati, vyāyāmaśca tau
śoṣayati,
232
tatastu nirāvaraṇo vāyuḥ svamārgapratipanno bhavatīti hetupratyanīkataiva;
233
anena nyāyena sarvameva tadarthakāri yathāsambhavaṃ
hetupratyanīkādāvevāntarbhavatīti| ucyate– yadyapyevaṃ
tathā'pyavāntaravaidharmyapratipādanārthamācāryaiḥ pṛthagdarśitam
234| tathā carake'pyuktam– “upaśayaḥ punarhetuvyādhiviparītānāṃ
235
viparītārthakāriṇāṃ cauṣadhāhāravihārāṇāmupayogaḥ sukhānubandhaḥ|” iti (ca.
ni. a. 1)|
236
vaidharmyaṃ ca hetusamānadharmakatve'pi rogapraśamakatvamiti|
viparīto'nupaśaya iti auṣadhādīnāṃ duḥkhakara upayogo'nupaśaya ityarthaḥ|
tatparyāyamāha– vyādhyasātmya iti| vyādhigrahaṇena doṣo'pi bodhyaḥ| nanu,
anupaśayaḥ kiṃ vyādhiviśeṣaṃ bodhayati no vā? neti cet,
237
nidāne tadupanyāso vyarthaḥ; pratipādayatīti cet, ‘vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā
238
smṛtam’ iti
239
vyāhanyate, tasya ṣaṣṭhatvāpatteḥ| naivaṃ, pratipādayatyeva; yadāha carakaḥ–
“gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ parīkṣeta|” iti (ca. vi. a. 4)| kintu
nidāne tasyāntarbhāvaḥ, doṣasya rogasya vā vardhakatvāt (
240
ityanupaśayasya nidāne'ntarbhāvānna ṣaṣṭhatvāpattiḥ, vakṣyati ca–
‘nidānoktānupaśayaḥ’ iti|)| ityupaśayalakṣaṇam||8-9||
athopaśayalakṣaṇamāha– hetuvyādhiviparyastetyādi| yugmam| upayujyata
ityupayogaḥ| sukhamāvahati samyaganubandhena sukhamutpādayatīti sukhāvahaḥ|
etena
241
dāhatṛṣṇānvitasya navajvariṇaḥ śītajalapānaṃ
242
vyādhikaraṃ tadātvasukhakaramapi nopaśaya iti tātparyārthaḥ|
243
īdṛśo ya upayogaḥ sukhāvahastamupaśayaṃ vidyāt jānīyāt| keṣāmupayogaḥ?
auṣadhānnavihārāṇām|– auṣadhaṃ harītakyādi, annaṃ raktaśālyādi, vihāro–
244
vāgdehamanonirvartitaśceṣṭāviśeṣo
245
vyāyāmajāgaraṇādhyayanādirūpaḥ; auṣadhaṃ ca annaṃ ca vihāraśca
auṣadhānnavihārāsteṣām| kimbhūtānāṃ?
hetuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇām|– hetuśca vyādhiśca hetuvyādhī,
tayorvyastasamastayorviparyastā nidānarogayorviparītāḥ; tathā
viparyastānāmartho viparyastārthaḥ, tayorvyastasamastayoreva viparītamarthaṃ
kurvantīti viparyastārthakāriṇaḥ; hetuvyādhiviparyastāśca
viparyastārthakāriṇaśca hetuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇasteṣām|
246
teṣāṃ viparyastānāmarthaṃ kurvantīti prakṛtatvāt hetuvyādhiviparyastānām|
tadā'yamarthaḥ– nidānarogayorvyastasamastayorviparītā api kāraṇarūpā iva
bhāsamānā vyādhirūpā iva bhāsamānā hetuvyādhiviparītānāmarthaṃ
vyādhyupaśamalakṣaṇaṃ kurvantīti| yathā
hetuviparītairauṣadhānnavihārairvyādhyupaśamaḥ kriyate pratipakṣatvāt; evaṃ
viparyastārthakāribhirapītyarthaḥ| tathā ca hetuviparītānāṃ,
vyādhiviparītānāṃ, hetuvyādhiviparītānāṃ, hetuviparītārthakāriṇāṃ,
vyādhiviparītārthakāriṇāṃ, hetuvyādhiviparītārthakāriṇām, auṣadhānnavihārāṇāṃ
yaḥ sukhāvaha upayogaḥ sa upaśaya iti sampiṇḍārthaḥ| atha krameṇodāharaṇāni|
hetuviparītamauṣadhaṃ yathā– śītahetuke kaphajvare śuṇṭhyādyuṣṇaṃ bheṣajaṃ;
yaduktaṃ, “śītenoṣṇakṛtān rogāñchamayanti bhiṣagvidaḥ| ye tu śītakṛtā
rogāsteṣāmuṣṇaṃ hi bheṣajam||”
247
iti| hetuviparītamannaṃ yathā– śramānilajvare rasaudanam| hetuviparīto vihāro
yathā– divāsvapnotthe kaphe rātrau jāgaraṇam| atha vyādhiviparītamauṣadhaṃ
yathā– atīsāre stambhanaṃ pāṭhādi| vyādhiviparītamannaṃ yathā– atīsāre
stambhanaṃ masūrādi| vyādhiviparīto vihāro yathā– udāvarte pravāhaṇaṃ;
saśabdaṃ hṛtkaṇṭhabalena vāyoradho'dho nayanaṃ pravāhaṇam|
‘mantrauṣadhadhāraṇabalyupahārādiniyamaprāyaścittācaraṇahomadevaguruśuśrūṣādayo
vyādhiviparītā vihārāḥ’
248
iti vyomacandraḥ| atha hetuvyādhiviparītamauṣadhaṃ yathā– vātaśothe daśamūlaṃ
vātaharaṃ śothaharaṃ ca| hetuvyādhiviparītamannaṃ yathā– vātakaphagrahaṇyāṃ
takraṃ vātakaphaharaṃ grahaṇīharaṃ ca| hetuvyādhiviparīto vihāro yathā–
snigdhāyāṃ divāsvapnajāyāṃ tandrāyāṃ tandrāviparītaṃ
249
snigdhatāharaṃ ca rātrau jāgaraṇamiti| atha hetuviparītārthakāryauṣadhaṃ
yathā– pittapradhāne pacyamāne vraṇaśothe pittakara uṣṇa upanāhaḥ|
hetuviparītārthakāryannaṃ yathā– pittaśothe'nnaṃ vidāhi| hetuviparītārthakārī
vihāro yathā– vātonmāde trāsanamiti| atha vyādhiviparītārthakāryauṣadhaṃ
yathā– kaphe vamanakārakaṃ madanaphalādi| vyādhiviparītārthakāryannaṃ yathā–
atīsāre virekakṛtkṣīram| vyādhiviparītārthakārī vihāro yathā–
chardyāmaṅguṣṭhotpalanālādinā vamanam| vamanavirekābhyāṃ
chardyatīsārayorvṛddhireva kartuṃ yuktā, iha tu
250
śamanakaraṇād viparītārthakāritvam| atha hetuvyādhiviparītārthakāryauṣadhaṃ
yathā– agnipluṣṭe uṣṇo'gurvādilepaḥ, viṣe vā viṣam|
hetuvyādhiviparītārthakāryannaṃ yathā– madyāpānotthe madātyaye madakaraṃ
madyam| hetuvyādhiviparītārthakārī vihāro yathā– vyāyāmajanite
251
sammūḍhavāte jalaprataraṇarūpo vyāyāma iti| evamapare'pi boddhavyāḥ|
auṣadhānnavihārāṇāmityupalakṣaṇaṃ, tena deśakālāvapi boddhavyau| hiśabdaḥ
pādapūraṇe| sa upaśayo vyādherāmayasya sātmyamiti smṛtaḥ|
evaṃvidhaguṇaviparīto ya āhāro vihāraśca prāyeṇa
252
nidānaviparītaḥ sa vyādhisātmyaḥ| uktaṃ ca carake– “deśānāmāmayānāṃ ca
viparītaguṇaṃ guṇaiḥ| sātmyamicchanti sātmyajñāśceṣṭitaṃ cādyameva ca||” iti
upaśayakathanaprastāvādanupaśayo'pi vācya ityāha– viparīta ityādi| ato
yathānirdiṣṭalakṣaṇādupaśayākhyādyo viparītalakṣaṇaḥ
253
auṣadhānnavihārāṇāmupayogo'sukhāvahaḥ so'nupaśaya ityucyate, sa eva
vyādherasātmyamitisañjñitaḥ ābhimukhyena saṅketita iti||8-9||
yathāduṣṭena doṣeṇa yathā cānuvirsapatā | nirvṛttirāmayasyāsau
samprāptirjātirāgatiḥ ||10|| (vā. ni. a. 1)
|
samprāptimāha– yathetyādi| nānāvidhā hi doṣāṇāṃ duṣṭiḥ
254
prākṛtī vaikṛtī vā, anubandhyarūpā anubandharūpā vā, ekaśo dviśo vā samastā
vā,
255
raukṣyādibhiḥ sarvairbhāvairalpairvā, evamādiduṣṭiduṣṭena doṣeṇa
256
yā āmayasya rogasya nirvṛttirutpattiḥ
257
sā samprāptirucyate| yathā cānuvisarpateti anekadhā doṣāṇāṃ visarpaṇaṃ
gatirūrdhvādhastiryagādibhedena, tathā visarpatā saṃsarpatā|
samprāptiparyāyāvāha śāstre vyavahārārthaṃ lakṣaṇārthaṃ ca– jātirāgatiriti|
jātyādibhiḥ
258
śabdairyā'bhidhīyate sā samprāptiriti| “
259
jātirāgatirityarthaḥ janmā'pi jñānakāraṇam, ajātasya jñānābhāvāt” ityāha
260
bhaṭṭāraharicandraḥ| etenaitaduktaṃ bhavati– nahi nidānādivadbodhakatvena
jñānakāraṇatvaṃ, kintu
261
bodhaviṣayatvena| tanna ityanye, ālokacakṣurāderiva
evaṃvidhasamprāpteścikitsāyāmanupayogāt| na cāsti niyamaḥ jātameva
262
vijñāyate iti,
263
ajātasya vyādhernidānapūrvarūpābhyāṃ vṛṣṭyāderiva meghādinā jñāyamānatvāt|
atha jātamiti janmāvacchinnamucyate, vṛṣṭyādikaṃ ca
bhaviṣyajjanmāvacchinnameva, yasya tu kālatraye'pi janma nāsti tanna jñāyata
eva;
264
tathā'pi na vyādhijanma samprāptiḥ; janmavadālokacakṣurāderapi
265
vācyatvāpatteḥ, tairapi vinā
266
jñānābhāvāt| tasmāt ‘doṣetikartavyatopalakṣitaṃ vyādhijanmeha samprāptiḥ natu
kevalaṃ janma’
267
iti bhaṭṭāraharicandrābhiprāyaḥ| vāgbhaṭenāpi ‘yathāduṣṭena’ (vā. ni. a. 1)
ityādi vadatā viśiṣṭameva vyādhijanma samprāptiruktā; tathā
268
sati kriyāviśeṣo'pi labhyate; yathā– jvare āmāśayadūṣaṇāgnihananādibodhe
laṅghanapācanasvedādikaraṇamiti| samprāptiścaivaṃvidhā yadyapi
doṣāṇāmavāntaravyāpāratvena doṣagrahaṇenaiva prāpyate, tathā'pi
cikitsāviśeṣārthameva pṛthak kriyate; yathā–
269
vyādherjñāpakatvāviśeṣe'pi pūrvarūpameva rūpāt pṛthagiti|
270
tasmāt “doṣetikartavyatopalakṣitaṃ vyādhijanma samprāptiḥ”, ityeva
lakṣaṇam||10||
atha samprāptilakṣaṇamāha–
271
yathetyādi| yena prakāreṇa duṣṭaḥ kupito vātādyanyatamo doṣo yathāduṣṭastena
yathāduṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā dehamanudhāvatā sanniveśaviśeṣeṇa
gacchatā pratyāmayaṃ yā nirvṛttirutpattirnirdiṣṭā sā samprāptiḥ| sā ca
jātirāgatiśca kathyate paryāyaśabdatvena|
272
vyādhijanma samprāptirityeke| yathā– jvarasya
273
malamūtretyādilakṣaṇalakṣitā| tatra malānāmāmāśayapraveśanena, tathā
274
cāmānugamanena, tathā srotonirodhena, tathā ca paktisthānājjvalananirasanena,
tathā ca tenaiva jāṭhareṇa vahninā tathā'bhisaraṇena
275
sakaladehatāpena sakalaṃ gātramuṣṇaṃ kurvatā,
276
evaṃvidhayā samprāptyā jvaro'yamiti niścīyate| evamatīsārādiṣvapyevaṃvidhaiva
277
cintyā samprāptiḥ||10||
saṅkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣataḥ | sā bhidyate yathā'traiva
vakṣyante'ṣṭau jvarā iti ||11|| doṣāṇāṃ
samavetānāṃ vikalpoṃ'śāṃśakalpanā | svātantryapāratantryābhyāṃ vyādheḥ
prādhānyamādiśet
||12||
hetvādikārtsnyāvayavairbalābalaviśeṣaṇam | naktandinartubhuktāṃśairvyādhikālo
yathāmalam ||13|| (vā. ni. a. 1) |
tasyā aupādhikabhedamāha– saṅkhyetyādinā, sā bhidyata ityantena| atra ca
prādhānyopādānādaprādhānyaṃ ca tatpratiyogitayā boddhavyam| ata eva
278
ca vivaraṇe svātantryapāratantryābhyāmiti vakṣyati| evaṃ bale'pi vyākhyeyam|
saṅkhyādikameva vivṛṇoti– yathetyādi| aṣṭau jvarā iti saṅkhyāvivaraṇam|
aṣṭatvaṃ ca vātādikāraṇabhedāt;
279
ekajāstrayo, dvandvajāstrayaḥ,
280
sannipātaja eka, āgantujaścaika iti| yadyapi vṛddhairdoṣaiḥ
sannipātāstrayodaśa, yaduktaṃ carake– “dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ
syurhīnamadhyādhikaiśca ṣaṭ| samaiścaiko vikārāste sannipātāstrayodaśa||” (ca.
sū. a. 17) iti; tathā'pyatra tridoṣajatvasāmānyāt sānnipātika ekatvena
gaṇitaḥ| evaṃ kāmaśokabhayādyanekakāraṇajo'pyāgantuja
281
āgantujatvasāmānyādekatvena nirdiṣṭa ityaṣṭau jvarā iti| vikalpaṃ vivṛṇoti–
doṣāṇāmityādi| doṣāṇāṃ samavetānāṃ parasparasambaddhānāṃ; tena
dvandvasannipātayorgrahaṇam| aṃśāṃśakalpaneti aṃśā vātādigataraukṣyādayaḥ,
tairekadvitryādibhiḥ samastairvā vātādikopāvadhāraṇaṃ vikalpanā| yaduktaṃ
suśrute– “sarvairbhāvaistribhirvā'pi dvābhyāmekena vā punaḥ| saṃsarge kupitaḥ
kruddhaṃ doṣaṃ doṣo'nudhāvati||” iti (su. sū. a. 21)| evaṃvidhaśca doṣakopo
nidānavaicitryādbhavati| tadyathā– vātasya
raukṣyaśaityalāghavavaiśadyādiguṇasya evaṅguṇaḥ kaṣāyarasaḥ kalāyaśca
282
sarvairbhāvairvardhakaḥ,
283
raukṣyaśaityalāghavaistaṇḍulīyakaḥ, raukṣyaśaityābhyāṃ kāṇḍekṣuḥ, raukṣyeṇa
sīdhuḥ;
284
tathā
285
pittasya sarvairbhāvairvardhakaḥ kaṭuko raso madyaṃ ca, hiṅgu
286
kaṭūṣṇatīkṣṇatvaiḥ, dīpyakastaikṣṇyauṣṇyābhyām, auṣṇyena tilāḥ; tathā
287
śleṣmaṇaḥ sarvairbhāvairvardhako
288
madhuro raso māhiṣaṃ ca payaḥ, snehagauravamādhuryai rājādanaphalaṃ, kaśeruḥ
śaityagauravābhyāṃ,
289
śaityena kṣīriṇāṃ phalānīti| aparaguṇodāharaṇaprakārā
290
jejjaṭagadādharavāpyacandravyākhyāviśeṣāśca vistaratvāpatteratra na likhitāḥ|
prādhānyaṃ vivṛṇoti– svātantryapāratantryābhyāmiti|
anubandhyānubandhabhāvenetyarthaḥ| atrāpi ‘doṣāṇāṃ samavetānām’
ityanuvartanīyam| ‘aprādhānyaṃ ca’ iti śeṣaḥ, gamyamānatvānnopadarśitam| tena
svātantryāt prādhānyaṃ, pāratantryādaprādhānyamiti sidhyati| balaṃ vivṛṇoti–
hetvādītyādi| hetupūrvarūparūpāṇāṃ sākalyādvyādherbalavattvaṃ,
teṣāmavayavenaikadeśenābalavattvam| kālaṃ vivṛṇoti–
291
naktamityādi| naktaṃ rātriḥ, dinamahaḥ, ṛtavo vasantādayaḥ, bhuktamāhāraḥ,
eṣāmaṃśairekadeśaiḥ; vyādhikālo vyādhivṛddhihānihetukālaḥ| atra,
292
ṛtoraṃśāḥ katipayānyahorātrāṇi, yadāha vāgbhaṭaḥ–
“ṛtvorantyādisaptāhāvṛtusandhiriti smṛtaḥ|” iti (vā. sū. a. 3);
293
atha vā saṃvatsararūpasya kālasya ṛturūpoṃ'śa ṛtvaṃśa ityevamapi yojyaṃ;
294
natvekasya ṛtordinādivadādimadhyāntā ṛtvaṃśāḥ, ṛtoḥ samuditasya tatra
kāraṇatvenoktatvāt| yathāmalaṃ yathādoṣaṃ; tadyathā– rātrerādau śleṣmā, madhye
pittaṃ, śeṣe vāyuḥ; evaṃ dinasya; vasante kaphasya, śaradi pittasya, varṣāsu
vāyoḥ
295
kopaḥ; evaṃ bhuktādau bhuktamātre kaphasya, madhye pacyamānāvasthāyāṃ
pittasya,
296
ante samyakpariṇate bhukte vāyoḥ prakopa iti| taduktaṃ vāgbhaṭenaiva– “te
vyāpino'pi hṛnnābhyoradhomadhyordhvasaṃśrayāḥ| vayo'horātribhuktānāṃ
te'ntamadhyādigāḥ kramāt||” iti (vā. sū. a. 1)| atra te iti krameṇa
vātapittaśleṣmāṇaḥ| nanu, samprāptibhede carakeṇa saṅkhyādivadvidhirapyuktaḥ;
yathā– “dvividhā vyādhayo nijāgantubhedena” (ca. ni. a. 1),
297
“trividhaṃ raktapittam” (ca. sū. a. 11) ityādi; tat kuto'tra vidhirnoktaḥ?
ucyate, saṅkhyāgrahaṇena vidheravarodhaḥ, tasyāvyabhicaritasaṅkhyāyogitvāt|
vidhisaṅkhyayoścāyaṃ bhedaḥ– vidhirhi prakāraḥ, sa cābhinnajātīyānāmeva
kasyaciddharmāntarasyānvayādbhavati, yathā– raktapittatvāviśeṣe'pi
ūrdhvagādiprakāro bhavati; saṅkhyā tu bhinnatvamātre'pi; yathā– catvāro
ghaṭāḥ, aṣṭau jvarā iti| atraiva vidhirhi prakāraḥ, sa ca bhinneṣu na yuktaḥ,
ataḥ
298
saṅkhyādibhinneṣu vyādhiṣu kāraṇadharmānugataḥ prakāro yujyate| tathā ca
nyāyavido bruvate– “samānena dharmeṇa parigraho bhedānāṃ yatra kriyate sa
vidhiḥ, saṅkhyā tu bhedamātram|” iti; vaiyākaraṇā api vyācakṣate– “anvayavān
prakāro, niranvayo bhedaḥ” iti vāpyacandro likhitavān| nanu
yathāṃ'śāṃśavikalpanādinā jvaro jñāyate na tathā saṅkhyayā| ucyate–
saṅkhyābhedena vyādherdoṣabhedo jñāyate, yato jvarādikaṃ svarūpato jñātvā
cikitsārthaṃ viśeṣo jijñāsyaḥ, katamo'yaṃ jvaraḥ? iti;
299
tasmin jñāte viśeṣo bhavatīti paramparayā kāraṇatvaṃ saṅkhyāyāḥ|
300
atra yadutpanna evāsau doṣabhedādbhinno jā(jñā)tastato yuktamasya paryeṣaṇaṃ
katamo'yamiti|
301
kutaḥ? cikitsāviśeṣārtham| iti samprāptilakṣaṇam||11-13||
atha samprāpterbhedānāha– saṅkhyetyādi| sā ca samprāptiḥ saṅkhyādiviśeṣeṇa
bhidyate| saṅkhyā ca vikalpaśca prādhānyaṃ ca balaṃ ca kālaśca ta evaṃ, teṣāṃ
viśeṣaḥ saṅkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣastasmātsamprāptirbahudhā
sampadyate| tatra saṅkhyāviśeṣo yathā– ihaivāsmin granthe
302
vakṣyate– aṣṭau jvarā iti; evamapi pañca kāsā iti pañca gulmā ityādi,
evamādayaḥ saṅkhyāviśeṣāḥ samprāptibhedāḥ| saṅkhyānantaraṃ vikalpaṃ vivṛṇoti–
303
doṣāṇāmityādi| doṣāṇāṃ vātādīnāṃ, samavetānāmekasmin vyādhau
304
saṅghaṭṭitānāṃ, yā aṃśāṃśavibhāgena kāryānumeyenānumānena yathā– parvato'yaṃ
vahnimān dhūmavattvāditivannirūpaṇaṃ sa vikalpaḥ| aṃśaśca aṃśaśca aṃśāṃśau,
tābhyāṃ kalpanā anekavidho viśeṣo
305
vātādigataraukṣyādikaḥ, yathā– kimayaṃ vātaḥ sarvairguṇaiḥ kupitaḥ
306
kiṃ tribhiḥ kiṃ dvābhyāṃ kiṃ vaikena; kimidaṃ pittaṃ sarvairguṇaiḥ kupitaṃ,
kiṃ tribhiḥ, kiṃ dvābhyāṃ, kimekena| kimayaṃ śleṣmā
307
sarvairbhāvaiḥ kupitaḥ, kiṃ tribhiḥ, kiṃ dvābhyāṃ, kimekenetyādikā kalpanā|
tadyathā– vāyo raukṣyaśaityalāghavavaiśadyādiguṇasyaivaṅguṇaḥ kaṣāyo rasaḥ
308
kalāyaśca sarvairaṃśairvardhakaḥ, raukṣyaśaityalāghavaistribhistaṇḍulīyakaḥ,
raukṣyaśaityābhyāṃ kāṇḍekṣuḥ raukṣyeṇaikena guṇena sīdhuḥ; tathā sarvairaṃśaiḥ
309
kaṭvamlatīkṣṇoṣṇaguṇasya pittasya kaṭuko raso madyaṃ ca, kaṭūṣṇatīkṣṇairhiṅgu,
dīpyakaṃ tīkṣṇoṣṇābhyām, uṣṇenaikena tilāḥ; evaṃ sarvairaṃśaiḥ
snehagauravamādhuryaśaityaguṇasya śleṣmaṇo madhuro raso māhiṣaṃ payaśca,
snehagauravamādhuryai rājādanaphalaṃ,
310
kaserukāḥ śaityagauravābhyāṃ, śaityenaikena mṛṇālaṃ śleṣmavardhakam|
evamapare'pi jñeyāḥ| doṣāṇāmiti
311
bahutvaṃ pṛthaggrahaṇārtham| samavetānāmiti dvandvasannipātayorgrahaṇam| uktaṃ
hi suśrute– “sarvairaṃśaistribhirvā'pi dvābhyāmekena vā punaḥ| saṃsarge
kupitaḥ kruddhaṃ doṣaṃ doṣo'nudhāvati||” iti| atha prādhānyaṃ vivṛṇoti–
312
svātantryetyādi| svātantryaṃ ca pāratantryaṃ ca, tābhyāṃ prādhānyaṃ
vyādherādiśet| aprādhānyaṃ ceti śeṣaḥ|
313
tatra svatantrasya vyādheḥ svanirdiṣṭopakramasādhyatvātprādhānyaṃ, yathā
jvarasya| atha balābalaṃ vivṛṇoti-kṛtsnasya bhāvaḥ
314
kārtsnyaṃ, kārtsnyaṃ ca avayavāśca
315
kārtsnyāvayavāḥ, taiḥ| balaṃ ca abalaṃ ca balābale vyādhisambandhinī,
tayorviśeṣaṇaṃ viśiṣṭatā balābalaviśeṣaṇam| tadyathāsaṅkhyena
kārtsnyāvayavairādiśet| ādiśabdena prāgrūpādayo gṛhyante| teṣāṃ sākalyād
vyādherbalatvaṃ,
316
teṣāmevāvayavaikadeśenābalatvam| tatra pratirogaṃ yannidānamuddiṣṭaṃ tatkiṃ
kārtsnyenāsya vyādherutpādakamutaikadeśena? evaṃ prāgrūpamapi kiṃ
317
tat samastavyādherlakṣyate utāvayavairekena ca?, upaśayo'pyasya
vyādhestarpaṇātarpaṇarūpaḥ, sa kiṃ kārtsnyena sukhānubandhaṃ karoti
utāvayavena?; tatra kārtsnyena yathā–
raktaśālyādimāṃsaghṛtakṣīradadhivasāmajjātailādinā, avayavena yathā–
raktaśālinā māṃsādyanyatamaikena vā; evamanyadapi cintyam kālaṃ vivṛṇoti–
naktamityādi| naktaṃ rātriḥ, dinamahaḥ, ṛtavo vasantādayaḥ, bhuktamāhāraḥ,
eṣāmaṃśairādimadhyāntalakṣaṇairekadeśairvā;
318
yathāmalaṃ yathādoṣaṃ; vyādhikālaḥ vyādhivṛddhihānihetukālaḥ| yathā–
rātrimukhe śleṣmā, madhye pittaṃ, śeṣe vāyuḥ; evaṃ dinasyāpi pūrvāhne śleṣmā,
madhyāhne pittam, aparāhne vāyuḥ; evaṃ ṛtuṣu vasante śleṣmā, grīṣme pittaṃ,
varṣāsu vāyuḥ kupyati; evaṃ bhuktamātre kaphasya, madhye pacyamānāvasthāyāṃ
pittasya, samyakpariṇatau vāyoḥ kopaḥ| atra saṃvatsararūpasya kālasya
319
ṛturūpā aṃśā ṛtvaṃśā iti yojyaṃ, na tvekasya ṛtordinādivat| kecana ṛtvaṃśāḥ
katipayāhorātrāṇi kathayanti| yaduktaṃ vāgbhaṭe– “
320
ṛtvorantyādisaptāhāvṛtusandhiriti smṛtaḥ|” iti||11-13||
uktaṃ nidānapañcakamupasaṃharati– itītyādi| itiśabdaḥ samāptau|
nidānaśabdo'tra sāmānyavacanaḥ, artho'bhidheyaḥ| tannidānaṃ saṅkṣepeṇa
svarūpalakṣaṇamātreṇoktam, adhunā vyāsena vistareṇopadekṣyate kathayiṣyate;
sakalena granthena pratirogaṃ nidānapūrvarūpādaya eva tattadviśeṣairvaktavyā
ityarthaḥ|14|–
323
uktanidānapañcakamupasaṃharati–
324
itītyādi| itiśabdaḥ prakāre, anena
325
saṅkṣepākhyena prakāreṇa,
326
yathānirdiṣṭo nidānārtho nidānābhidheyaḥ, samāsataḥ saṅkṣepataḥ kathitaḥ|
nidānaśabdo'tra sāmānyaḥ prāgrūpādiṣu| ya eva nidānārthaḥ samāsena
proktastameva
327
vyāsena vistareṇa upadekṣyate kathayiṣyate| tena sakalena granthena pratirogaṃ
nidānapūrvarūpādaya eva tattadviśeṣairvaktavyā ityarthaḥ|14|–
sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ
||14|| tatprakopasya tu proktaṃ
vividhāhitasevanam |15| (vā. ni. a. 1) |
dvividhaṃ hi rogasya kāraṇaṃ viprakṛṣṭaṃ sannikṛṣṭaṃ ca; tatra viprakṛṣṭaṃ
328
viruddhāhārādi, sannikṛṣṭaṃ vātādi, tasya vātādeḥ
sarvarogeṣvavyabhicaritakāraṇatvamāha– sarveṣāmityādi| yadāha suśrutaḥ– “nāsti
rogo vinā doṣairyasmāttasmādvicakṣaṇaḥ anuktamapi doṣāṇāṃ
liṅgairvyādhimupācaret|” (su. sū. a. 35/19) iti
329
(su. sū. a. 35)| āgantuvyādhiṣu yadyapyutpattau doṣakopo nāsti,
tathā'pyutpattyanantaramavaśyambhāvī; utpannadravye guṇayogavat| yaduktaṃ
carake– “āganturhi vyathāpūrvasamutpanno jaghanyaṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ
vaiṣamyamāpādayati|” iti (ca. sū. a. 20)| nidānaṃ kāraṇam| malā doṣāḥ,
malinīkaraṇāt| nanu, vātādīnāṃ kimidaṃ doṣatvam?; atrāhureke– svātantryeṇa
dūṣakatvaṃ doṣatvam
330
iti; rasādidūṣyavyavacchedārthaṃ ‘svātantryeṇa’ iti padaṃ, te hi vātādiduṣṭāḥ
santo dūṣyāntaradūṣakāḥ| atrāhuranye– kimidaṃ svātantryaṃ? kiṃ
doṣāntaranirapekṣatvaṃ? hetvantaranirapekṣatvaṃ vā? ādye vātasyaiva doṣatvaṃ
syāt, natu vātasāpekṣayoḥ kaphapittayoḥ; yaduktam– “pittaṃ paṅgu kaphaḥ paṅguḥ
paṅgavo maladhātavaḥ| vāyunā yatra nīyante tatra gacchanti meghavat||” iti;
dvitīye vātasyāpi na doṣatvaṃ, kaphapittayoriva nidānasāpekṣasyaiva tasya
dūṣakatvāt; tasmāt “prakṛtyārambhakatve sati
331
duṣṭikartṛtvaṃ doṣatvam” iti lakṣaṇam| rasaraktādinivṛttyarthaṃ
‘prakṛtyārambhakatvam’ iti viśeṣaṇam| nahi vātādiprakṛtivacchāstre
332
rasaraktādiprakṛtiruktā; vātādiprakṛtitvaṃ ca śarīrasya
vātādidūṣitaśukraśoṇitārabdhatvam
333| yadāha carakaḥ– “doṣānuśayitā hyeṣāṃ dehaprakṛtirucyate|”; tathā–
“vātalādyāḥ sadā''turāḥ|” iti (ca. sū. a. 7)| suśrutenāpi prakṛtilakṣaṇe
“vātaprakṛtiḥ
334
sphuṭitakaracaraṇo jāgaruko'navasthitacittaḥ” (su. śā. a. 4) ityādyuktam|
prakṛtirogayoścāyaṃ
335
bhedaḥ– prakṛtirapathyasevayā nātyantaṃ bādhate, yaduktam– “viṣajāto yathā
kīṭo viṣeṇa na vipadyate| tadvat prakṛtibhirdehastajjātatvānna bādhyate||”
(su. śā. a. 4) iti saṅkṣepaḥ| vistarastu suśrutaślokavārtike
336
praśnavidhānākhye ṭīkāsu ca draṣṭavyaḥ| nanu, ‘prakṛtyārambhakatvaṃ doṣatvam’
ityevāstu| satyaṃ, vipakṣādvyāvṛttirbhavatyeva, kintu
337
doṣasvarūpaṃ noktaṃ syāditi| suśrutādibhirvātāderiva
prakopakālaprakopaṇanirharaṇasthānaviśeṣarogaviśeṣaliṅgaviśeṣa-cikitsāviśeṣāṇāmabhidhānādraktasyāpi
doṣatvaṃ
338
pūrvaṭīkākārairāṣāḍhadharmasvāmidāsādibhiḥ svīkṛtaṃ tadapyetena vyavacchinnam,
adhunātanairasvīkriyamāṇatvāt| nanu, doṣāścet kāraṇaṃ tarhi teṣāṃ sarvadā dehe
sadbhāvāt sarvadā rogotpādakatvaprasaṅga ityata āha– kupitā iti,
vikṛtimāpannāḥ| nanu, tatprakopaḥ svabhāvāt, kāraṇāntarādvā? nādyaḥ,
pūrvavatprasaṅgāt; atha kāraṇāntarāditi kiṃ tadityāha– vividhāhitasevanamiti|
vividhasya nānāvidhasya, ahitasya
asātmyendriyārthasaṃyogaprajñāparādhapariṇāmalakṣaṇasya sevanamiti||14||-
sannikṛṣṭakāraṇatvena vātādīnāṃ sarvarogeṣvavyabhicaritakāraṇatvamāha–
339
sarveṣāmityādi| kupitatvena hi dhātūnāṃ
340
malinīkaraṇāddoṣā eva malā ityucyante| kupitā vikṛtimāpannā vātapittakaphāḥ,
341
sarveṣāmapi rogāṇāṃ, nidānaṃ kāraṇam| tatprakopasyeti tadityanena vātādayaḥ
parāmṛśyante; tasya tu vātādiprakopasya, nidānaṃ kāraṇaṃ, vividhaṃ
nānāprakāramahitasevanamahitānuṣṭhānaṃ, proktaṃ
342
kathitamiti||14||–
nidānārthakaro rogo rogasyāpyupajāyate
||15||
nanu, kimetadeva nidānam, utānyadapyastītyataścarakavacanamupanyasyati–
nidānārthakara ityādi| apiśabdo'tra bhinnakrame| rogo'pi nidānārthakaro
rogasya|
343
asyāyamarthaḥ– nidānena yo'rthaḥ kriyate vyādhyākhyaḥ, sa rogeṇāpīti| rogo'pi
rogakara iti vācye yannidānārthakara ityakarot, tenaivaṃ gamayati– rogo'pi
rogāntaraṃ kurvāṇo nidānāntaropabṛṃhitabala eva
344
karoti; evaṃ rogo rogasya nidānamupajāyate ityeva
345
yojanā||15||
nanu, kimetadeva nidānamanyadapyastītyāha–
346
nidānārthakara ityādi| rogasya vyādheḥ rogo'pi nidānārthakara upajāyate|
nidānena yo'rthaḥ kriyate vyādhyākhyaḥ sa rogeṇāpītyarthaḥ||15||
tadyathā jvarasantāpādraktapittamudīryate | raktapittājjvarastābhyāṃ
śoṣasyāpyupajāyate ||16|| plīhābhivṛddhyā
jaṭharaṃ jaṭharācchotha eva ca | arśobhyo jāṭharaṃ duḥkhaṃ gulmaścāpyupajāyate
||17|| (divāsvāpādidoṣaiśca pratiśyāyaśca
jāyate) | pratiśyāyādatho kāsaḥ kāsāt sañjāyate kṣayaḥ | kṣayo rogasya hetutve
śoṣasyāpyupajāyate ||18|| (ci. ni. a. 8) |
atraiva dṛṣṭāntamāha– tadyathetyādi| tābhyāmiti raktapittāt jvarācca|
duḥkhamiti
347
duḥkhayatīti duḥkhaṃ pīḍākaram| ayaṃ ca duḥkhaśabdo liṅgavipariṇāmena
sarveṣveva jvarādiṣu yojya iti vāpyacandraḥ| gulmaścāpyupajāyata iti arśobhya
eva| kāsāt sañjāyate kṣaya iti ‘ojaḥ prabhṛtīnām’ iti śeṣaḥ| sa ca kṣayo
rogasya hetutve upajāyate| kasya rogasyetyāha– śoṣasyeti, rājayakṣmaṇaḥ| atra
kecit haricandrādibhirvyākhyātaṃ pāṭhāntaraṃ paṭhanti– “kṣayo rogasya hetutve
śoṣaścāpyupajāyate|” iti
348
asyārthaḥ– kṣayo rājayakṣmā, uroga uraḥkṣataḥ, samāhāradvandvenaikavacanaṃ,
tasya hetutve śoṣo dhātukṣaya upajāyata iti| nanu, carake sarvaṃ nidānaṃ
traividhyena saṅgṛhītaṃ ‘asātmyendriyārthasaṃyoga’ (ca. sū. a. 11) ityādinā,
tataśca rogasyāpi nidānatvamācakṣāṇaḥ
349
svoktaṃ nidānatraividhyasaṅgrahaṃ kathaṃ na viruṇaddhi?; atraike
samādhimabhidadhati– trividhaṃ yannidānamuktaṃ tat sarvavyādhiviṣayam, idaṃ tu
pratiniyataviṣayaṃ, yato na sarve rogā rogājjāyante, kiṃ tarhi kaścideva
vyādhiḥ
350
kutaścidrogāditi caturthamevaitannidānaṃ rogākhyamiti| anye tvāhuḥ– rogasya
rogo'pi nidānaṃ
351
bhavan trividhanidānavyatirekeṇa na bhavatyeva; yato yāvadayaṃ
jvaro'sātmyendriyārthasaṃyogādibhirupabṛṃhitabalo na bhavati na
tāvadraktapittamārabhate, tasmād vyādhyutpāde trividha eva hetuḥ sākṣāt
pāramparyeṇa veti||16-18||
atraiva dṛṣṭāntamāha– tadyathetyādi| kāraṇabhūtāt jvarasantāpāt
raktapittamudīryate utpādyate,
352
kāraṇabhūtādraktapittājjvaraḥ samupajāyate, tābhyāṃ raktapittajvarābhyāṃ
śoṣaśca upajāyate; plīhābhivṛddhyā jaṭharamudaravikāraḥ, tasmāt jaṭharāt
śothaḥ, arśobhya eva jaṭharaṃ gulmaścāpyupajāyate, duḥkhamiti, duḥkhaṃ
pīḍākaram| duḥkhaśabdo liṅgavipariṇāmena sarveṣveva jvarādiṣu yojyaḥ, atha
pratiśyāyātkāso jāyate, kāsātkṣayaḥ sañjāyate, ‘ojaḥprabhṛtīnām’ iti śeṣaḥ; sa
ca kṣayaḥ rogasya hetutve upajāyate, kasya rogasyetyāha– śoṣasyeti||16-18||
te pūrvaṃ kevalā rogāḥ paścāddhetvarthakāriṇaḥ |19| (ca. ni. a. 8) |
nanu, ya ime rogā rogāntarasya nidānatvenoktāste kimutpannamātrā eva rogaṃ
janayanti
353
utānantarakālamityata āha– te pūrvamityādi| te vyādhaya upabṛṃhakahetvalābhāt
prāk kevalāḥ svatantrāḥ
354
santo rogā eva rujākartṛtvāt; paścādupabṛṃhakahetulābhāt, hetornidānasya
yo'rtho yatprayojanaṃ vyādhijananākhyaṃ tat kurvanti| yathā–
355
jvaro raktapittamiti|19|–
te vyādhayaḥ prāk kevalāḥ svatantrāḥ santo rogā eva, rujākartṛtvāt;
ūrdhvamupabṛṃhakahetulābhāddhetornidānasya yo'rthaḥ prayojanaṃ
vyādhijananākhyaṃ
356
tat kurvanti, yathā jvaro raktapittamiti|19|–
kaściddhi rogo rogasya heturbhūtvā praśāmyati
||19|| na praśāmyati cāpyanyo hetutvaṃ
kurute'pi ca | evaṃ kṛcchratamā nṝṇāṃ dṛśyante vyādhisaṅkarāḥ
||20|| (ca. ni. a. 8) |
tasyaiva rogajanakasya vyādhervaicitryamāha– kaścidityādi| evamuktaprakāreṇa;
vyādhisaṅkarā vyādhimelakāḥ dṛśyante| yathā– pratiśyāyo na nivartate kāsaśca
jāyate, arśo na nivartate jaṭharagulmau syātāmiti| kṛcchratamatvaṃ caiṣāṃ
bahuvidhaduḥkhajanakatvāt, prāyo viruddhopakramācceti||19-20||
tasyaiva rogajanakavyādhervaicitryamāha– kaścidityādi| evamuktaprakāreṇa,
vyādhisaṅkarā vyādhimelakāḥ, kṛcchratamā dṛśyante; evaṃ kaścidrogo
rogāntarasya kāraṇaṃ bhūtvā svayaṃ praśāmyati, anyaśca na praśāmyati; yathā
pratiśyāyo na nivartate kāsaścotpadyate, arśo na vyāvartate jaṭharagulmau
syātām| kṛcchratamatvaṃ caiṣāṃ bahuvidhaduḥkhajanakatvātprāyo
viruddhopakramatvācca||19-20||
tasmādyatnena sadvaidyairicchadbhiḥ siddhimuddhatām | jñātavyo vakṣyate yo'yaṃ
jvarādīnāṃ viniścayaḥ ||21||
uktanidānapañcakasya
357
roganivṛttilakṣaṇasiddhihetutvenāvaśyaṃ jñātavyatāmāha– tasmādityādi| uddhatāṃ
bahuviṣayatvena mahatīm| viniścayo nidānamiti| atha vakṣyamāṇavikāreṣu
prakṛtisamasamavāyavikṛtiviṣamasamavāyādijñānārthaṃ carakoktā vātādiguṇāḥ
likhyante– “rūkṣaḥ śīto laghuḥ sūkṣmaścalo'tha viśadaḥ kharaḥ|
viparītaguṇairdravyairmārutaḥ sampraśāmyati|| sasnehamuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ ca
dravamamlaṃ saraṃ kaṭu| viparītaguṇaiḥ pittaṃ dravyairāśu praśāmyati||
guruśītamṛdusnigdhamadhurasthirapicchilāḥ| śleṣmaṇaḥ praśamaṃ yānti
viparītaguṇairguṇāḥ||” iti (ca. sū. a. 1)||21||
358
uktanidānapañcakaṃ roganivṛttilakṣaṇasiddhyādihetutvenāvaśyaṃ jñātavyamāha–
tasmādityādi| tasmātkāraṇāt, uttamāṃ bahuviṣayatvena mahatīṃ,
siddhimicchadbhirvaidyairyo'yaṃ jvarādīnāṃ viniścayo vakṣyate kathyate sa
yatnena jñātavyaḥ||21||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne
359
pañcanidānalakṣaṇaṃ samāptam ||1||
iti
362
śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇe
363
rugviniścayavyākhyāne sarvaroganidānādipañcakakathanam||1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘pañcalakṣaṇanidānam’ iti pā.| ↩
- 2 . ‘...bāṣpacandra...’ iti pā.| ↩
- 3 . ‘...sudhīśvaravīravaidyai...’ iti pā.| ↩
- 4 . ‘...leśamākṛṣya’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘granthādhyetṝṇāmapi’ iti pā.| ↩
- 6 . ‘sarvavighnoparamaḥ’ iti pā.| ↩
- 7 . ‘pṛthivyādayo' ... ’ iti pā.| ↩
- 8 . ‘catvāro varṇāścāturvarṇyam’ iti pā.| ↩
- 9 . ‘samabhavadvīrapratāpānala ... ’ iti pā.| ↩
- 10 . ‘sauśarmanāmā’ iti pā.| ↩
- 11 . ‘bhṛguvacana ... ’ iti pā.| ↩
- 12 . ‘pratyūhavyapohārtham’ iti pā.| ↩
- 13 . ‘atra’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 14 . ‘ubhayordvāram’ iti pā.| ↩
- 15 . ‘syāt iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 16 . ‘vātādijatvasādhyāsādhyatvādirūpeṇa’ iti pā.| ↩
- 17 . ‘etenāsya viśeṣaṇadvārā’ iti pā.| ↩
- 18 . ‘etadvyatirekeṇāsya granthasya’ iti pā., ‘etadvyatirekeṇābhidheyābhāvāt’ iti ca pā.| ↩
- 19 . ‘uktaṃ ca carake– “vyādherupari yo vyādhirbhavatyuttarakālajaḥ| upakramāvirodhī ca sa upadrava ucyate||” iti;’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 20 . ‘na jñānaviṣayaḥ’ iti pā.| ↩
- 21 . ‘kasyacidgrantho'pyanya āste’ iti pā.| ↩
- 22 . ‘prathamam’ iti pā.| ↩
- 23 . ‘etenālpabuddhīnāmativistaratvenāpravṛttidoṣaḥ’ iti pā.| ↩
- 24 . atra ‘nanu, nānāmunivacanabāhulyādalpamedhasāṃ kathaṃ pravṛttirityata āha-’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 25 . ‘vistaraduradhigamanātantrādhyayanakṣamā’ iti pā.| ↩
- 26 . kvacitpustake ‘iti sopadravaḥ’ etatsthāne ‘sa tathā’ iti pā.| ↩
- 27 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 28 . ‘pratigrāhyate’ iti pā.| ↩
- 29 . ‘vacanaiḥ’ iti pā.| ↩
- 30 . ‘puruṣātiśayānmunirucyate’ iti pā.| ↩
- 31 . ‘niyogāt’ iti pā.| ↩
- 32 . ‘granthasyāsyotkarṣamāha’ iti pā.| ↩
- 33 . ‘bhaviṣyati’ iti pā.| ↩
- 34 . ‘uktaṃ ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 35 . ‘pañcadhā’ iti pā.| ↩
- 36 . pramāṇasamplavasyāpi dṛṣṭatvāditi yataḥ pramātuḥ pramātavye'rthe pramāṇānāṃ pratyakṣānumānopamānaśabdānāṃ samplavaḥ samūho dṛṣṭaḥ, ataḥ samastapakṣe kṛtakaraṇatvaṃ na ca vācyam| ↩
- 37 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 38 . anumānena pratīto yo vahniḥ sa kiṃ pratyakṣāgamābhyāṃ nopalabhyate? nahi, api tūpalabhyata eva| ↩
- 39 . ‘na ca nidānādīni prekṣāvanti, yenaivamālocayeyurekenaiva pratipāditamiti, vayamihodāsmahe iti’ iti pā., ‘athavā ye prekṣāvantaste nidānādīni na evam ālocayeyuḥ? na, apitu santi nidānādīni ālocayeyureva|’ iti ca pā.| ↩
- 40 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 41 . ‘atisārādīnāṃ madhye kenacidekenaiva pratipādito vyādhiriti mataṃ vayamihodāsmahe na śraddadhmahe’ iti pā.| ↩
- 42 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 43 . ‘ekenā'pi pratipādite’ iti pā.| ↩
- 44 . ‘vātādīnāṃ pratīkāraḥ prokto vistarataḥ punaḥ|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 45 . ‘ca’ iti pā.| ↩
- 46 . ‘jaṭharagulmādīnāmekakāraṇatvāt’ iti pā.| ↩
- 47 . ‘cāneko bahūnāṃ bahavo'pi ca’ iti carake pāṭhaḥ| ↩
- 48 . ‘kevalānnidānādapi na’ iti pā.| ↩
- 49 . ‘bāṣpacandraḥ’ iti pā.| ↩
- 50 . ‘tatra pūrvarūpadarśane jvarādau vā hitaṃ laghvaśanamapatarpaṇaṃ vā’ iti carake pāṭhaḥ| ↩
- 51 . “jvarasya pūrvarūpeṣu vartamāneṣu buddhimān| pāyayeta ghṛtaṃ svacchaṃ tataḥ sa labhate sukham||” iti (su. u. taṃ. a. 39) suśrute pāṭhaḥ| ↩
- 52 . ‘vyādheraśeṣaviśeṣeṇa’ iti pā.| ↩
- 53 . ‘nidānaśabdaniruktiruktā’ iti pā.| ↩
- 54 . ‘tantrayuktyā nidānādivivaraṇaprastāve’ iti pā.| ↩
- 55 . ‘ ... pratīyate’ iti pā.| ↩
- 56 . ‘nidānaviśeṣajātau’ iti pā.| ↩
- 57 . ‘bhaṭṭāraharicandreṇāpi’ iti pā.| ↩
- 58 . ‘nidīyeta’ iti pā., ‘ninanadīta’ iti ca pā.| ↩
- 59 . ‘hetvādisambandho’ iti pā.| ↩
- 60 . ‘hetvādisambandham’ iti pā.| ↩
- 61 . svātmani kriyāvirodhādityarthaḥ| ↩
- 62 . ‘nidānamityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 63 . ‘yathā nidānapūrvarūparūpāṇi rogāṇāṃ vijñānāya tathopaśayo'pīti’ iti pā.| ↩
- 64 . ‘tulyakṛtyatām’ iti pā.| ↩
- 65 . ‘rogāṇām’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 66 . ‘ āgamāpagamakṣobhakāṭhinyamṛdutā vedanoṣmaṇām’ iti pā.| ↩
- 67 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 68 . kvacitpustake ‘roganiścaye'nyeṣāmupādānaṃ vyartham? ucyate-’ etatsthāne ‘roganiścaye'nyeṣāmupādānavaiyarthyaṃ vaktavyam’ iti pā.| ↩
- 69 . kvacitpustake ‘pūrvarūpeṇa vyādherviśeṣajñānaṃ jāyate| yathā carake– “hāridravarṇaṃ rudhiraṃ ca mūtraṃ vinā pramehasya ca pūrvarūpaiḥ| yo mūtrayettaṃ na vadetpramehaṃ raktasya pittasya hi sa prakopaḥ||” iti; tathā'dhigatasya vyādhestatroktakriyākramaśca lakṣyate; ukte ca carake’ etatsthāne ‘pūrvarūpeṇādhigatasya vyādhestatroktakriyākramo lakṣyate; uktaṃ ca carake’ iti pā.| ↩
- 70 . ‘ca’ iti pā.| ↩
- 71 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 72 . ‘sūkṣmāṇyalpāni’ iti pā.| ↩
- 73 . ‘nimittaṃ pūrvarūpāṇi’ iti pā.| ↩
- 74 . ‘tathā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 75 . ‘sampūrṇarūpaḥ’ iti pā.| ↩
- 76 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 77 . ‘abhyaṅgasnehasvedādyairvātadoṣo’ iti pā.| ↩
- 78 . ‘nidānalakṣaṇamāha’ iti pā.| ↩
- 79 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 80 . ‘dhūmavatvādityādivacane’ iti pā.| ↩
- 81 . ‘udgamanotsavayoḥ’ iti pā., ‘udgamanotsargayoḥ’ iti ca pā.| ↩
- 82 . ‘paryāyeṇa’ iti pā.| ↩
- 83 . ‘tasyāṃ doṣetikartavyatārūpāyām’ iti pā.| itikartavyatāntarābhāvāditi itikartavyatā vyāpāraḥ, itikartavyatāntarasya vyāpārāntarasyābhāvāt, vyāpāre vyāpārāntaraṃ na tiṣṭhatīti bhāvaḥ| ↩
- 84 . ‘etat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 85 . ‘prathamaṃ caturvidhaḥ’ iti pā.| ↩
- 86 . ‘kiñca’ iti ca pā.| ↩
- 87 . ‘doṣā abalīyāṃso yadā vā'nubadhyante na tadā'vaśyaṃ vikārābhinirvṛttirbhavatīti’ iti pā.| ↩
- 88 . ‘balābalatvaṃ tatra’ iti pā., ‘balābalatvamatra ca’ iti ca pā.| ↩
- 89 . ‘sa’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 90 . ‘atra’ iti pā.| ↩
- 91 . ‘doṣaprakopapūrvakam’ iti pā.| ↩
- 92 . ‘na’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 93 . ‘kāryasya’ iti pā.| ↩
- 94 . ‘śleṣmaharaṇam’ iti pā.| ↩
- 95 . ‘pāṇḍurogiṇam’ iti pā.| ↩
- 96 . ‘kaphacayasya’ iti pā.| ↩
- 97 . ‘abhivyaktikārakaḥ’ iti pā.| ↩
- 98 . ‘trijaṭācāryaḥ’ iti pā.| ↩
- 99 . ‘yathā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 100 . ‘varṣāsu’ iti pā.| ↩
- 101 . ‘yaduktam’ iti pā.| ↩
- 102 . ‘kaphaprakṛtestu’ iti pā.| ↩
- 103 . ‘sthānasthitameva’ iti pā.| ↩
- 104 . ‘samānastho'pi’ iti pā.| ↩
- 105 . ‘prasarpati’ iti pā.| ↩
- 106 . ‘todaśca’ iti pā.| ↩
- 107 . ‘natu pittasya hrāsanena svāśayāpakarṣaṇam’ iti pā.| ↩
- 108 . ‘samānastho’ iti pā.| ↩
- 109 . ‘doṣāṇām’ iti pā.| ↩
- 110 . ‘sudattasenaḥ’ iti pā.| ↩
- 111 . ‘takramavilapanam’ iti pā.| ↩
- 112 . ‘viṣayapariṇatibhraṃśadṛṣṭipramohā’ iti pā.| ↩
- 113 . ‘vispandācchādanāni’ iti pā.| ↩
- 114 . ‘nāmonmānau’ iti pā.| ↩
- 115 . ‘bhramaparisadanam’ iti pā.| ↩
- 116 . ‘viśaraṇam’ iti pā.| ↩
- 117 . ‘pratilomam’ iti pā.| ↩
- 118 . ‘carakakṛtaivaitā’ iti pā.| ↩
- 119 . ‘parasparasambaddhāstāratamyādibhedena’ iti pā.| ↩
- 120 . ‘paryāyairiti nimittādibhiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 121 . ‘nidānakathanam’ iti pā.| ↩
- 122 . ‘yathāyathaṃ yadyasya vyādherjvarādyanyatamasya ātmīyamātmīyam; ataśca prāgrūpaṃ tridhā dṛśyate– kiñcicchārīraṃ, kiñcinmānasaṃ, kiñcicchārīramānasaṃ ceti-tatra śārīraṃ yathā– jvarasyālasyāsyavairasyagātragauravajṛmbhāsāsrākulākṣatetyevamprāyaṃ; mānasaṃ ca– “aratirhitopadeśeṣvakṣāntiḥ” ityevamprāyaṃ; kiñcicchārīramānasaṃ yathā– “prītiramle paṭūṣaṇe, dveṣaḥ svāduṣu bhakṣyeṣu” ityevaṃ prāyaṃ, śārīramānasadoṣajanitatvāt’ iti vāgbhaṭaṭīkāyāmaruṇadattaḥ (vā. ni. a. 1) ↩
- 123 . ‘prāgrūpaṃ yenetyādi’ iti pā.| ↩
- 124 . ‘guruvākyabālapradveṣādi’ iti pā.| ↩
- 125 . ‘tathāhi’ iti pā.| ↩
- 126 . ‘prabhūtāvyaktapūrvarūpasahacaritavyaktasyāpi’ iti pā.| ↩
- 127 . ‘viśiṣṭapūrvarūpam’ iti pā.| ↩
- 128 . ‘romaharṣaguruvākyabālapradveṣādikam’ iti pā.| ↩
- 129 . ‘prāgrūpaṃ yena lakṣayate| utpitsurāmayo doṣaviśeṣeṇānadhitiṣṭhitaḥ|| iti|’ iti pā.| ↩
- 130 . ‘natvāvaraṇādiyogādityarthaḥ’ iti pā.| ↩
- 131 . ‘tasya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 132 . ‘cātivardhanam’ iti pā.| ↩
- 133 . ‘vāgbhaṭenādṛṣṭadoṣajasakalapūrvarūpasaṅgrāhakam’ iti pā.| ↩
- 134 . atra ‘carakenoktam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 135 . ‘teṣām’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 136 . atra ‘jñāpayati’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 137 . ‘gamayati’ iti pā.| ↩
- 138 . ‘bhāviviśiṣṭavyādhim’ iti pā.| ↩
- 139 . ‘rūpam’ iti pā., ‘rūpe’ iti ca pā.| ↩
- 140 . ‘pūrvarūpam’ iti pā.| ↩
- 141 . ‘dantānām’ iti pā.| ↩
- 142 . ‘pramehaliṅgatayā’ iti pā.| ↩
- 143 . ‘maivaṃ iti pā.| ↩
- 144 . ‘pūrvarūpasmaraṇaṃ tarhikāraṇam’ iti pā.| ↩
- 145 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 146 . ‘rūpam’ iti pā.| ↩
- 147 . ‘tasya ca liṅgapadena vyudāsaḥ;’ etatsthāne ‘tasya liṅgapadena vyudāsaḥ; bhāvipadena rūpasya ca;’ iti pā.| ↩
- 148 . ‘pūrvarūpamavidyamānasya’ iti pā.| ↩
- 149 . ‘prāgrūpamityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 150 . ‘jṛmbhālasyādinā’ iti pā.| ↩
- 151 . kvacitpustake ‘doṣaviśeṣeṇa vātādinā, anadhiṣṭhitaḥ’ etatsthāne ‘doṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhitaḥ’ iti pā.| ↩
- 152 . ‘vātādidoṣeṇānadhiṣṭhitatvāt’ iti pā.| ↩
- 153 . ‘yadāsya’ iti pā.| ↩
- 154 . ‘tathāhi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 155 . ‘bhaviṣyaddoṣārambhakadoṣāttatkṣaṇaikamātram’ iti pā.| ↩
- 156 . ‘śakyate’ iti pā.| ↩
- 157 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 158 . ‘jvarasyālasyagātragauravasāsrākulekṣaṇam’ iti pā., ‘jvarasya gātragauravasāsrākulekṣaṇam’ iti ca pā.| ↩
- 159 . ‘amlakaṭvaśane prītirityādikam’ iti pā.| ↩
- 160 . “tadevetyevaśabdenaitad dyotayati– yadeva śārīraṃ prāgrūpaṃ pūrvopavarṇitaṃ tadeveha grahītavyaṃ, sthāyitvāt; taddhyāmayānubandhi| mānasaṃ śārīramānasaṃ vā'sthāyitvānna grahītavyaṃ, taddhi dvayamutpitsuvyādhisamanantaraṃ prāyeṇa naśyatīti tadvyaktatāṃ na yāti| ataḥ śārīramevotpitsuvyādhiprāgrūpamiha tadā parāmraṣṭuṃ yuktam” iti vāgbhaṭaṭīkāyāmaruṇadattaḥ (vā. ni. a. 1)| ↩
- 161 . ‘sarvajvarādeḥ’ iti pā.| ↩
- 162 . ‘vyādhiliṅgatvam’ iti pā.| ↩
- 163 . ‘jṛmbhādau’ iti pā.| ↩
- 164 . ‘rūpābhidhānatvābhyupagamāt’ iti pā.| ↩
- 165 . ‘vyādheḥ svarūpamavyaktaṃ pūrvarūpaṃ, yadvyaktaṃ tadrūpam”’ iti pā.| ↩
- 166 . ‘svaṃ rūpam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 167 . ‘svīyaṃ rūpaṃ svarūpaṃ? svīyamapi dharmaḥ, kāryaṃ vā?‘ etatsthāne ‘svīyaṃ rūpaṃ? svīyo'pi dharmaḥ, svīyaṃ kāryaṃ vā?’ iti pā., ‘svakīyaṃ rūpaṃ? svakīyo'pi dharmaḥ, svakīyaṃ kāryaṃ vā?’ iti ca. pā.| ↩
- 168 . ‘ ... viṇmūtranetratvāderarśorūpatvānupapatteḥ’ iti pā.| ↩
- 169 . ‘kṛṣṇatvaṅnakhaviṇmūtranetratvādikamarśodharmaḥ’ iti pā.| ↩
- 170 . ‘asādhyatvādestalliṅgam’ iti pā.| ↩
- 171 . ‘tasya kṛcchrasādhyāsādhyasya pūrvarūpeṇaiva jñātatvāt’ iti pā.| ↩
- 172 . ‘yaduktam’ iti pā.| ↩
- 173 . ‘tanmūla’ iti pā.| ↩
- 174 . “tanmūlaṃ taddoṣarūpaṃ mūlaṃ yasya sa tanmūlaḥ|’ iti pā.| ↩
- 175 . ‘tanmūla’ iti pā.| ↩
- 176 . ‘svarūpaśabdavācyaṃ kāryaṃ kvacidāśrīyate’ iti pā., ‘sarvamevaitatsvarūpaśabdasya vācyaṃ kvacitkiñciditi’ iti ca pā.| ↩
- 177 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 178 . ‘tadapi’ iti pā.| ↩
- 179 . ‘dharmasyābhāvāt; dharmasyānvayavyatirekeṇa tanniṣṭhatvāt; upadravasya ca’ iti pā.| ↩
- 180 . ‘evakāro'pi nidānasamprāptyupaśayān vyavacchinatti’ iti pā.| ↩
- 181 . ‘lakṣaṇārthaṃ ca nidānavat’ iti pā.| ↩
- 182 . ‘nanu rūpeṇa vyādhirjñāyeta, yadi rūpavyatirekeṇānyo vyādhirupalabhyeta’ iti pā.| ↩
- 183 . asyāgre ‘evaṃ kāsādirūpātirekeṇaiva yakṣmā, tatkāryāṇi kāsādaya iti’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate | ↩
- 184 . ‘kiṃvā’ iti pā.| ↩
- 185 . ‘yadā'nyapratipādakāstadā liṅgānyucyante’ iti pā.| ↩
- 186 . ‘iti rūpalakṣaṇam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 187 . ‘tadeva’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 188 . ‘tṛṇaparṇādiviśeṣaviraheṇa’ iti pā.| ↩
- 189 . kvacitpustake ‘saṃsthānādyākṛtyantāḥ ṣaḍrūpasya paryāyavācakāḥ, tathā pūrvarūpasyāpi; yathā– pūrvasaṃsthānaṃ, pūrvavyañjanamityādyapare'pi’ etatsthāne ‘saṃsthānādyākṛtayastāḥ yaḍrūpasya paryāyavācakāḥ, tathā saṃsthānaṃ, pūrvavyañjanamityapare'pi’ iti pā.| ↩
- 190 . ‘etayorheturogayorvyastasamastayorviparyastā’ iti pā.| ↩
- 191 . ‘nidānasadharmiṇo'pi’ iti pā.| ↩
- 192 . kvacitpustake ‘vidyādupaśayākhyaṃ jānīyādvyādheḥ’ etatsthāne ‘vidyādvyādheḥ’ iti pā.| ↩
- 193 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 194 . ‘tadātvasukhakaramapi nopaśayakaram’ iti pā.| ↩
- 195 . ‘vyādhyādikamabhidhāya’ iti pā.| ↩
- 196 . ‘sudattaseno'pyāha’ iti pā.| ↩
- 197 . ‘srakcandanavanitādijanita ... ’ iti pā.| ↩
- 198 . ‘apathyajanitatadātvasukhanivṛtyarthaḥ’ iti pā.| ↩
- 199 . ‘hetvādiviparītānām’ iti pā.| ↩
- 200 . ‘bhiṣagvarāḥ’ iti pā.| ↩
- 201 . ‘ca’ iti pā.| ↩
- 202 . ‘rogapraśamakāriṇaḥ’ iti kvacitpustakeṣu nopalabhyate | ↩
- 203 . ‘kintu’ iti kvacitpustakeṣu nopalabhyate | ↩
- 204 . ‘pāṇḍurogiṇam’ iti pā.| ↩
- 205 . ‘śamayedetadārambhakadoṣaṃ ca’ iti pā.| ↩
- 206 . ‘kāraṇasya tādavasthyāt’ iti pā.| ↩
- 207 . ‘kintvasamavāyikāraṇābhāvaprayukto'pi’ iti pā.| ↩
- 208 . kvacitpustake ‘kapālamālāsaṃyogasyāsamavāyikāraṇasya vināśādapi ghaṭābhāvaḥ’ etatsthāne ‘kapālamālāsaṃyogasyāsamavāyikāraṇasyābhāvādghaṭābhāvaḥ’ iti pā.| ↩
- 209 . ‘vināśādapi’ pā.| ↩
- 210 . ‘kiñca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 211 . ‘nimittakāraṇanāśādapi’ iti pā.| ↩
- 212 . ‘vartitailanāśāddīpanāśaḥ’ iti pā.| ↩
- 213 . ‘prāyaśaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu na paṭhyate| ↩
- 214 . ‘mantrauṣadhividhāraṇa…’ iti pā.| ↩
- 215 . ‘jvaraghno’ iti pā.| ↩
- 216 . ‘suśrute ca’ iti pā.| ↩
- 217 . ‘pacyamāne’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 218 . ‘tatraiva’ iti pā.| ↩
- 219 . ‘virecanārtham’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 220 . uktaṃ hi– “bahudoṣasya dīptāgneḥ saprāṇasya na tiṣṭhati| paittiko yadyatīsāraḥ payasā taṃ virecayet||” iti (ca. ci. a. 19)| ↩
- 221 . ‘saṃśamanayogyāyām’ iti pā., ‘saṃśamanayogyāyām’ iti ca pā.| ↩
- 222 . ‘cirānuvṛttiḥ, rogānucchedo vā’ iti pā.; ‘vikārānuvṛttiḥ, rogānucchedo vā syād’ iti pā.; ‘vikārānuvartī doṣo rogānucchedo vā’ iti ca pā.| ↩
- 223 . ‘tathā āmātisāre kṣīrasya virekitvenāmaniḥ saraṇāddhetupratyanīkameva bhavati|’ iti paṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 224 . ‘hetupratyanīkataiva’ iti pā.| ↩
- 225 . ‘anyathā raktaṃ dāhaprakupitaṃ tatrastham’ iti pā.| ↩
- 226 . ‘pradhāvati’ iti pā.| ↩
- 227 . ‘skandayatyapi śoṇitam’ iti pā.| ↩
- 228 . ‘tat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 229 . ‘yaduktam’ iti pā.| ↩
- 230 . ‘bahirnirgacchan’ iti pā.| ↩
- 231 . ‘liptakumbhakārapavananyāyenāntaḥpiṇḍitau’ iti pā.| ↩
- 232 . ‘tataśca’ iti pā.| ↩
- 233 . ‘anenaiva’ iti pā.| ↩
- 234 . asyāgre ‘yathā śālyarthaṃ pravṛttayā kulyayā kriyamāṇaṃ bījāntarādhānaṃ tannāntarīyakaṃ, tadubhayahetutvaṃ sādharmyodāharaṇavat’ iti kvacitpustake'dhikaḥ pāṭhaḥ| ↩
- 235 . ‘viparītārthakāriṇāmauṣadhāhāravihārāṇāmupayogaḥ’ iti pā.| ↩
- 236 . ‘auṣadhādīnāṃ duḥkhavaidharmyam’ iti pā.| ↩
- 237 . ‘tadupanyāso nidāne’ iti pā.| ↩
- 238 . ‘smṛtam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 239 . ‘vyāhanyeta’ iti pā.| ↩
- 240 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate | ↩
- 241 . ‘sadāhatṛṣṇānvitasya’ iti pā.| ↩
- 242 . ‘vyādhikaram’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 243 . ‘īdṛśo ya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 244 . ‘dehamanonirvartitaśceṣṭāviśeṣo’ iti pā.| ↩
- 245 . ‘vyāyāmo– jāgaraṇādhyayanādirūpaḥ’ iti pā.| ↩
- 246 . ‘keṣām’ iti pā.| ↩
- 247 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 248 . ‘iti vyomacandraḥ’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 249 . ‘snigdhatāharaṇam’ iti pā.| ↩
- 250 . ‘samānakāritvāt’ iti pā.| ↩
- 251 . ‘mūḍhavāte’ iti pā.| ↩
- 252 . ‘nidānaviparītaḥ’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 253 . ‘auṣadhānnavihārāṇāmupayogo'sukhāvahaḥ’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 254 . ‘prākṛtā vaikṛtā vā’ iti pā.| ↩
- 255 . ‘rūkṣādibhiḥ samastairbhāvairalpairvā’ iti pā.| ↩
- 256 . ‘yā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 257 . ‘asau’ iti pā.| ↩
- 258 . ‘śabdairyo'rtho'bhidhīyate’ iti pā.| ↩
- 259 . ‘jātirāgatiriti’ iti pā.| ↩
- 260 . haricandraḥ “atraike vyādhijanmamātramantyakāraṇavyāpārajanyaṃ samprāptimāhuḥ| iyaṃ ca samprāptiryadyapi nidānādivadvyādhibodhikā na bhavati, tathā'pi nānutpannasya vyādherliṅgaṃ bhavatīti kṛtvā utpattervyādhyupalambhakatvaṃ varṇayanti| etaccānye nānumanyante; yato naivaṃ sati samprāptitaḥ kaścidviśeṣo vyādheradhigamyate| na cāyaṃ niyamaḥ– yadutpanna eva paraṃ vyādhirupalabhyate, yato nidānapūrvarūpābhyāmanutpanno'pi vyādhirbhāvitvenopalabhyate; tasmādvyādhijanakadoṣavyāpāraviśeṣayuktaṃ vyādhijanmeha samprāptiśabdena vācyam, ata eva paryāye ‘āgatiḥ’ ityuktam| āgatirhi utpādakakāraṇasya vyādhijananaparyantaṃ gamanam| iyaṃ ca samprāptirvyādhiviśeṣaṃ bodhayatveva, yathā jvare “sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayam” ityārabhya “tadā jvaramabhinirvartayati” ityantena yā samprāptirucyate, tathā jvarasyāmāśayadūṣakatvāgnyupaghātakatvarasadūṣakatvādayo dharmāḥ pratīyante| naca vācyam– doṣāṇāmayamāmāśayadūṣakatvādirdharmaḥ, tataśca kāraṇadharmāṇāṃ nidānagrahaṇenaiva grahaṇaṃ bhavatīti; yataḥ kāraṇadharmo'pyayaṃ vyādhijanakadoṣavyāpārarūpaḥ samprāptiśabdena viśeṣabodhanārthaṃ pṛthakkṛtvocyate; yathā– liṅgatvāviśeṣe'pi bhāvivyādhibodhakatvaviśeṣāt pūrvarūpaṃ pṛthagucyate| ata eva vāgbhaṭenāpyevameva samprāptilakṣaṇamuktam– “yathāduṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā| nirvṛttirāmayasyāsau samprāptirjātirāgatiḥ||” iti carakaṭīkāyāṃ nidānasthāne (ca. ni. a. 1) samprāptivivaraṇe cakraḥ| ↩
- 261 . ‘viṣayatvena’ iti pā.| ↩
- 262 . ‘jñāyate’ iti pā.| ↩
- 263 . ‘ajātasyāpi’ iti pā.| ↩
- 264 . ‘tathā'pi na vyādhijanmasamprāptiḥ’ ityatra ‘na’ ityeva kvacitpustakeṣu pāṭhaḥ| ↩
- 265 . ‘bādhyatvāpatteḥ’ iti pā.| ↩
- 266 . ‘jātamiti vijñānābhāvāt’ iti pā.| ↩
- 267 . ‘iti bhaṭṭāraharicandrābhiprāyaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 268 . ‘ca sati kriyāviśeṣo’ iti pā.| ↩
- 269 . ‘jñāpakatvāviśeṣe'pi’ iti pā.| ↩
- 270 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 271 . ‘yathetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 272 . ‘vyādhijanyasamprāptirityeke’ iti pā.| ↩
- 273 . ‘malamūtretyādilakṣaṇalakṣitā| tatra’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 274 . ‘cānugamanena’ iti pā.| ↩
- 275 . ‘sakaladehatāpena’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 276 . ‘evaṃvidhayātmaprāptyā’ iti pā.| ↩
- 277 . ‘cintyā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 278 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 279 . ‘ekajā dvandvajāśca trayaḥ’ ityeva paṭhyate kvacitpustakeṣu| ↩
- 280 . ‘sannipātajaśceka’ iti pā.| ↩
- 281 . ‘āgantutvasāmānyādekatvena’ iti pā.| ↩
- 282 . ‘sarvairaṃśairvardhakaḥ’ iti pā.| ↩
- 283 . atra ‘tathā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 284 . ‘tathā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 285 . ‘kaṭvamlatīkṣṇoṣṇaguṇasya pittasya’ ityātaṅkadarpaṇe| ↩
- 286 . ‘kaṭutīkṣṇoṣṇatvaiḥ’ iti pā.| ↩
- 287 . ‘snehamādhuryaśaityaguṇasya śleṣmaṇaḥ’ ityātaṅkadarpaṇe| ↩
- 288 . ‘madhurarasaḥ’ iti pā.| ↩
- 289 . ‘śaityenaikena mṛṇālam’ iti ātaṅkadarpaṇe| ↩
- 290 . ‘jejjaṭādīnāṃ granthe jñātavyāḥ| “sarvairaṃśaiḥ kaṣāyaśca kalāyo vātavardhanaḥ| pittasya kaṭuko dīpyaḥ, śleṣmaṇo māhiṣaṃ payaḥ||”; viśeṣeṇa granthasya vistaratvāpatteratra na likhitāḥ|’ iti pā.| ↩
- 291 . ‘naktamityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 292 . ‘ṛtvoraṃśāḥ’ iti pā.| ↩
- 293 . ‘atha vā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 294 . ‘natu ṛturūpakālasyāṃśā vyādhyutpādakā na bhavanti, viśiṣṭasya vyādhihetutvāt; tatoṃ'śaśabdasya kathamṛtuśabdaprayogaḥ? ucyate– tanna, saṃvatsararūpasya ca kālasya ṛturūpoṃ'śaḥ ṛtvaṃśa iti yojyaṃ, natvekasya ṛtordināni madhyāntādyaṃśāḥ’ iti pā.| ↩
- 295 . atra ‘kopaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 296 . ‘ante samyakpariṇate vāyoḥ iti|’ iti pā.| ↩
- 297 . ‘dvividhaṃ raktapittam” (ca. ni. a. 2)’ iti pā.| ↩
- 298 . kvacitpustake ‘saṅkhyādibhinneṣu vyādhiṣu’ etatsthāne ‘saṅkhyādibhinneṣvapi’ iti pā.| ↩
- 299 . ‘tasmin jñāte viśeṣo bhavatīti paramparayā kāraṇatvaṃ saṅkhyāyāḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 300 . ‘tatra yadyutpadyamāna’ iti pā.| ↩
- 301 . ‘kutaḥ? cikitsāviśeṣārtham| iti samprāptilakṣaṇam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 302 . ‘saṃvakṣyate’ iti pā.| ↩
- 303 . ‘doṣāṇāmityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 304 . kvacitpustake ‘saṅghaṭṭitānāṃ, yā aṃśāṃśavibhāgena’ etatsthāne ‘saṅghaṭṭitānāmaṃśāṃśavibhāgena’ iti pā.| ↩
- 305 . ‘vātādigatatvāt raukṣyādiko’ iti pā.| ↩
- 306 . ‘kim’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 307 . ‘sarvai rasaiḥ’ iti pā.| ↩
- 308 . ‘kaṣāyarasaḥ kalāyaśca sarvairaṃśaiśca vāyorvardhakaḥ’ iti pā.| ↩
- 309 . ‘kaṭvamlatīkṣṇoṣṇaiḥ’ iti pā.| ↩
- 310 . ‘kaseruḥ’ iti pā.| ↩
- 311 . ‘bahutve pṛthaggrahaṇam’ iti pā.| ↩
- 312 . ‘svātantryetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 313 . ‘tatra’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 314 . ‘kārtsnyam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 315 . ‘kārtsnyāvayavāḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 316 . ‘teṣāmavayavaikadeśenābalatvam’ iti pā.| ↩
- 317 . ‘tat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 318 . ‘tairyathāmalam’ iti pā.| ↩
- 319 . kvacitpustake ‘ṛturūpā aṃśā ṛtvaṃśā’ etatsthāne ‘ṛtvaṃśa’ iti pā.| ↩
- 320 . ‘ṛtvorantyādisaptāhānṛtusandhiriti’ iti pā.| ↩
- 321 . kvacitpustake ‘nidānārthaḥ sa vyāsenopadekṣyate’ etatsthāne ‘nidānārthastadvyāsenopadekṣyate’ iti pā.| ↩
- 322 . ‘uktaṃ nidānapañcakamupasaṃharati– itītyādi|’ etatsthāne ‘uktanidānapañcakamupasaṃharati– iti prokto nidānārtha iti|’ iti pā.| ↩
- 323 . ‘uktanidānaprapañcamupasaṃharati’ iti pā.| ↩
- 324 . ‘itītyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 325 . ‘saṅkṣepeṇa’ iti pā.| ↩
- 326 . ‘yathā nirdiṣṭena’ iti pā.| ↩
- 327 . ‘vyāsato’ iti pā.| ↩
- 328 . ‘āhārādi’ iti pā.| ↩
- 329 . asyāgre kvacitpustake ‘nanu, āgantuke kathaṃ doṣapūrvakatvaṃ? yatastatprakopakāraṇamāhārādikaṃ nāsti? ucyate– abhicārābhighātādinā vyathotpadyate, tena doṣotpattiḥ, tathā ca vyādhiriti; tathā'bhicārādinā'dṛṣṭapreritadoṣotpattiḥ, evamprakāreṇa doṣapūrvakatvam’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate | ↩
- 330 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 331 . ‘duṣṭikāraṇatvam’ iti pā.| ↩
- 332 . ‘rasaraktādiprakṛtiruktaḥ puruṣaḥ, raktadūṣitaśukrāderasādhyatvena dehārambhakatvaṃ nāsti; raktasya dehārambhakatve satyapi prakṛtyārambhakatvaṃ nāsti, anabhidhānāt; śāstre na raktaprakṛtiruktaḥ puruṣaḥ’ iti pā.| ↩
- 333 . asyāgre kvacitpustake ‘tatra vātādidūṣitatvaṃ nāma śukraśoṇitasaṃyogakāle śukraśoṇitayoradhikataradoṣādhikaraṇatvam, anyathā duṣṭayostayordehārambhakatvameva na syāt; uktaṃ ca– “vātapittakaphādiduṣṭaretasaḥ prajotpādane na samarthāḥ|” iti| tatrobhayorekādhikaraṇatvena ekadoṣajā prakṛtiḥ, bhinnādhikaraṇatvena dvandvajā tridoṣajā vā| vātādiprakṛtitvaṃ śarīrasya vātādidūṣitaśukraśoṇitārabdhatvāt’ ityadhikaḥ pāṭhaḥ upalabhyate | ↩
- 334 . ‘sphuṭitacaraṇo jāgaruko'navasthitacittaḥ” (su. śā. a. 4) ityādi paṭhitam| prakṛtirogayoścāyaṃ viśeṣaḥ’ iti pā.| ↩
- 335 . ‘viśeṣaḥ’ iti pā.| ↩
- 336 . ‘praśnasahasranidānākhye’ iti pā.| ↩
- 337 . ‘doṣasvarūpatvam’ iti pā.| ↩
- 338 . ‘pūrvaṭīkākārairāṣāḍhadharmadāsādibhiḥ’ iti pā.| ↩
- 339 . ‘sarveṣāmityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 340 . ‘malinīkaraṇadoṣā’ iti pā.| ↩
- 341 . ‘sarveṣāmeva’ iti pā.| ↩
- 342 . ‘kathitam’ iti pā.| ↩
- 343 . ‘ayamarthaḥ’ iti pā.| ↩
- 344 . ‘karotīti’ iti pā.| ↩
- 345 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate | ↩
- 346 . ‘nidānārthakara ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 347 . ‘duḥkhayatīti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 348 . ‘asyāyamarthaḥ’ iti pā.| ↩
- 349 . ‘traividhyaṃ katham’ iti pā.| ↩
- 350 . ‘kutaścidrogājjāyate’ iti pā.| ↩
- 351 . ‘bhavat’ iti pā.| ↩
- 352 . ‘kāraṇabhūtādraktapittājjvaraḥ samupajāyate’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 353 . ‘utā'nantarakālaṃ vā ityata’ iti pā.| ↩
- 354 . kvacitpustake ‘santo rogā eva rujākartṛtvāt’ etatsthāne ‘rogā rujākartṛtvāt’ iti pā.| ↩
- 355 . ‘jvarāt’ iti pā.| ↩
- 356 . ‘tat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 357 . ‘roganivṛttilakṣaṇasiddhyādihetutvenāvaśyam’ iti pā.| ↩
- 358 . ‘uktanidānapañcakasya’ iti pā.| ↩
- 359 . ‘pañcalakṣaṇanidānam’ iti pā.| ↩
- 360 . ‘śrīmān ... ’ iti pā.| ↩
- 361 . ‘pañcalakṣaṇanidānam’ iti pā.| ↩
- 362 . ‘śrīmān ... ’ iti pā.| ↩
- 363 . ‘nidānaṭīkāyām’ iti pā.| ↩